ناوەڕۆک
1: پێناسەکردنی باکووری کوردستان (باکورێ کوردستانێ)
بۆ تێگەیشتن لە مێژووی باکووری کوردستان، کە بە کوردی پێی دەوترێت Bakurê Kurdistanê یان بە کورتی Bakur (باکوور)، سەرەتا دەبێت خودی خاکەکە بناسیت. جوگرافیا چارەنووس دیاری دەکات؛ بۆ کوردەکانی تورکیای ئەمڕۆش، سروشتی سەختی ئەم خاکە کولتوور و ئابوورییان و مێژووی چەندین سەدە بەرخۆدان و مانەوەیانی داڕشتووە.
ئەم هەرێمە تا ڕادەیەکی زۆر هاوتای ئەو ناوچانەیە کە تورکیا بە فەرمی ناویان ناوە ئەنادۆڵی ڕۆژهەڵات و ئەنادۆڵی باشووری ڕۆژهەڵات، و نزیکەی سێیەکی ڕووبەری خاکی وڵاتەکە دەگرێتەوە.
جوگرافیا: قەڵایەک لە چیا و ڕووبار
باکووری کوردستان بە پێکهاتەی سەرزەوی جیاواز و سەختەکەی دەناسرێتەوە. ئەم خاکە دەشتێکی بەرزی سەر شاخە، کە زنجیرەچیا سەرکەشەکان، دۆڵە قووڵەکان و دەشتە بەپیتەکان بەش بەشیان کردووە.
زنجیرەچیاکان: لە باشووردا چیاکانی تاورۆس و زنجیرەکانی ئەنتی‌تاورۆس کە بەرەو ڕۆژهەڵات درێژ دەبنەوە، زاڵن بەسەر دیمەنی هەرێمەکەدا. لە ڕۆژهەڵاتتریش، خاکەکە دەچێتە ناو ناوچە شاخاوییە سەختە سنوورییەکانی ئێران و قەفقازەوە. ئەم چیایانە تەنها پێکهاتەی زەوی نین، بەڵکو کۆڵەکەیەکی بنەڕەتیی کولتوورن. پەندە کوردییە بەناوبانگەکە، «کورد جگە لە چیاکان هیچ دۆستێکی نییە»، ڕاستەوخۆ لەو ڕاستییەوە سەرچاوە دەگرێت کە ئەم لووتکانە بە درێژایی مێژوو پەنایان داوە بە خەڵک لە دەست ئیمپراتۆرییە داگیرکەرەکان و سوپاکانی دەوڵەت. چیای ئارارات (Agirî)، بەرزترین لووتکەی تورکیا، لە لێواری ڕۆژهەڵاتی ئەم هەرێمەدایە.
لانکەی ڕووبارەکان: باکووری کوردستان سەرچاوەی دوو لە گرنگترین ڕووبارەکانی مێژووی مرۆڤایەتییە: دیجلە (Dîcle) و فوڕات (Firat). هەردوو ڕووبارەکە لە چیاکانی ئەم هەرێمەوە هەڵدەقوڵێن و پاشان بەرەو باشوور، بە سووریا و عێراقدا، دەڕژێنە کەنداوی فارسەوە. ئەم زۆرییەی ئاو وای کردووە دۆڵەکان بە درێژایی مێژوو بەپیت بن؛ لە سەردەمی نوێشدا هەرێمەکەی کردووە بە سامانێکی ستراتیژی کە کێبڕکێیەکی توند لەسەری هەیە.
کەشوهەوا: کەشوهەواکە زۆر توندە. زستانەکان بە درێژی و سەختی ناسراون؛ زۆرجار گوندە شاخاوییەکان دەخەنە ژێر بەفرەوە و بۆ چەندین مانگ پەیوەندییان لەگەڵ باقی جیهان دەبڕن. هاوینەکان، بە تایبەتی لە دەشتەکانی باشووری ڕۆژهەڵات لە نزیک سنووری سووریا، زۆر گەرم و وشکن.
پێکهاتەی دانیشتووان و ئاستەنگیی ژمارەکان
بەهۆی سیاسەتی دەوڵەتی تورکیای نوێوە، دیاریکردنی ژمارەی وردی دانیشتووانی باکووری کوردستان لە کردەوەدا نزیکەی مەحاڵە. لە دامەزراندنی کۆماری تورکیاوە لە 1923، لە سەرژمێرییە نیشتمانییەکاندا داوا لە هاووڵاتییان نەکراوە ناسنامەی ئەتنیکیی خۆیان دیاری بکەن؛ ئەمە هەنگاوێکی ئەنقەستی بوو کە لە سەرەتادا مەبەستی سەپاندنی ناسنامەیەکی نەتەوەیی یەکگرتووی تورکی بوو.
بەڵام پسپۆڕانی دانیشتووان و توێژەرە سەربەخۆکان مەزەندە دەکەن کە ئەمڕۆ نزیکەی 15 تا 20 ملیۆن کورد لە تورکیا دەژین. بەمەش کورد گەورەترین کەمینەی ئەتنیکیی وڵاتەکەیە، کە نزیکەی 18–25%ی کۆی دانیشتووان پێک دەهێنێت.
ئاوارەبوونی ناوخۆیی: دەبێت ئەوە لەبەرچاو بگیرێت کە، هەرچەندە باکووری کوردستان نیشتمانی مێژووییە، ئێستا ملیۆنان کورد لە شارەکانی ڕۆژئاوای تورکیا وەک ئیستانبوڵ، ئیزمیر و ئەنقەرە دەژین. زۆرجار ئیستانبوڵ بەو شارە دەناسرێت کە گەورەترین ژمارەی دانیشتووانی کوردی لە جیهاندا هەیە؛ ئەمە ئەنجامی هەردوو کۆچی ئابووری و چۆڵکردنی زۆرەملێی گوندەکانە لە ماوەی ململانێی چەکداریی دڕندانەی دەیەی 1990دا.
دیمەنی زمانەکان
زمانی کوردی زمانێکی هیندۆئەورووپییە و بە تەواوی لە تورکی، کە زمانێکی ئەلتایی/تورکییە، و عەرەبی، کە زمانێکی سامییە، جیاوازە. لە باکووری کوردستان، دیمەنی زمانەکان بە شێوەیەکی سەرەکی بەسەر دوو شێوەزاری سەرەکیدا دابەش دەبێت:
کورمانجی (Kurmancî): ئەمە شێوەزاری زاڵە، کە زۆرینەی ڕەهای کوردەکانی تورکیا پێی دەدوێن. بە ئەلفوبێی لاتینی دەنووسرێت.
زازاکی (Kirmanjki/Dimilî): بە شێوەیەکی سەرەکی لە ناوچەکانی باکووری ڕۆژئاوای هەرێمەکە، بە تایبەتی لە دەوروبەری دەرسیم (تونجەلی)، بینگۆل، ئەلازیغ و بەشێک لە دیاربەکر، پێی دەدوێن. زمانەوانەکان لەسەر ئەوە مشتومڕ دەکەن کە ئایا زازاکی شێوەزارێکی کوردییە یان زمانێکی سەربەخۆی زۆر نزیکە لەناو لقی زمانە ئێرانییەکانی باکووری ڕۆژئاوادا؛ بەڵام لە ڕووی کولتووری و سیاسییەوە، زۆرینەی ڕەهای زازازمانەکان خۆیان بە کورد دەزانن.
شارە سەرەکییەکان: ناوەندە کولتووری و سیاسییەکان
لە سەرتاسەری هەرێمەکەدا شارە کۆنەکان هەن، کە وەک وێستگەی ڕێگای ئاوریشم و پایتەختی میرنشینەکانی سەدەکانی ناوەڕاست خزمەتیان کردووە.
دیاربەکر (Amed): دڵی سیاسی و کولتووریی بێ‌مشتومڕی باکووری کوردستانە. لەسەر کەناری ڕووباری دیجلە هەڵکەوتووە و بە شوورە مەزنەکانی سەردەمی ڕۆمانی ناسراوە، کە لە بەردی بازەڵتی ڕەش دروست کراون. ئامەد هەمیشە ناوەندی بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکان، ناڕەزاییەکان و زیندووکردنەوەی کولتوور بووە.
وان (Wan): ئەم شارە لەسەر کەناری دەریاچەی وان، گەورەترین دەریاچەی تورکیا، هەڵکەوتووە و ڕەگی مێژوویی قووڵی هەیە کە دەگەڕێتەوە بۆ پاشایەتیی کۆنی ئورارتو.
ماردین (Mêrdîn): بە تەلارسازیی سەرنجڕاکێشی ئەرتوقی ناسراوە، کە بە گردێکی تونددا هەڵکشاوە و بەسەر دەشتەکانی میسۆپۆتامیاوە دەڕوانێت. ماردین ناوەندێکی مێژوویی تێکەڵبوونی کورد، عەرەب، ئاشووری و تورکە.
شانلی‌ئورفا (Riha): شارێکە گرنگیی ئایینیی زۆری هەیە؛ زۆر کەس باوەڕیان وایە کە شوێنی لەدایکبوونی پێغەمبەر ئیبراهیمە. دانیشتووانەکەی تێکەڵەیەکی بەرچاوی کورد و عەرەبن.
دەرسیم (بە فەرمی تونجەلی): پارێزگایەکی شاخاویی تایبەتە، کە بە ڕۆحی سەربەخۆیی‌خوازیی بەهێز و دانیشتووانەکەی دەناسرێتەوە؛ زۆرینەیان کوردی عەلەوین و زازاکیش قسە دەکەن. ئەم ناوچەیە شوێنی ڕاپەڕین و کۆمەڵکوژیی وێرانکەری 1937-1938 بوو.
هەکاری (Colemêrg) و شڕناخ (Şirnex): لە سنووری عێراق و ئێراندا هەڵکەوتوون؛ ئەمانە شاخاویترین و سەختترین پارێزگاکانن و لە ڕووی مێژووییەوە پێکهاتەیەکی هۆزایەتییان هەیە. لە ڕووی جوگرافییەوە لە ناوەندی ململانێی چەکداریی هاوچەرخی نێوان PKK و دەوڵەتی تورکیادا بوون.
ڕاستیی ئابووری
لە ڕووی ئابوورییەوە، باکووری کوردستان بە درێژایی مێژوو هەژارترین و کەم‌گەشەسەندووترین هەرێمی ناو تورکیای نوێ بووە. بۆ چەندین دەیە، دەوڵەتی تورکیا پێشینەی بە وەبەرهێنان و پیشەسازی‌کردن لە نیوەی ڕۆژئاوای وڵاتەکە داوە.
گرنگترین وەبەرهێنانی دەوڵەت لە هەرێمەکەدا پڕۆژەی ئەنادۆڵی باشووری ڕۆژهەڵات (GAP) بووە؛ پڕۆژەیەکی زەبەلاحی وزەی کارەبایی لە ئاو و ئاودێرییە کە چەندین دەیەی خایاندووە و دروستکردنی 22 بەنداو لەسەر ڕووبارەکانی دیجلە و فوڕات دەگرێتەوە. هەرچەندە GAP ئاودێری و کارەبای هێنا، لەنێو کورددا زۆر مشتومڕی لەسەرە. پڕۆژەکانی بەنداو ڕووبەرێکی زۆری زەوی کشتوکاڵیان نقوم کردووە و شوێنە مێژووییە زۆر بەهادارەکانیشیان بە تەواوی خستووەتە ژێر ئاو؛ بەرچاوترینیان شارۆچکەی کۆنی حەسەنکەیف (Heskîf) بوو، کە تەمەنی 12,000 ساڵە و لە 2020دا نقوم کرا. بەمە دانیشتووانی ناوخۆ ئاوارە کران و میراتێکی کوردی و هەرێمی لەناو چوو کە جێگرەوەی نییە.
2: سەردەمی کۆن و سەرەتاکانی مێژوو (ڕەگ و ڕیشەکانی باکوور)
لە لێکۆڵینەوە لە مێژووی کۆنی باکووری کوردستاندا، تێگەیشتن لەوە بنەڕەتییە کە ناسنامە نەتەوەییە نوێیەکان، وەک «کورد» یان «تورک»، لە سەردەمی برۆنز یان ئاسندا بوونیان نەبوو. لەبری ئەوە، مێژوونووسان بۆ شوێنکەوتنی ڕەچەڵەکی گەلی کورد، سەیری ڕەگ و ڕیشە زمانییەکان، بەردەوامیی جوگرافی و نەریتە کولتوورییەکان دەکەن. چیاکانی ئەنادۆڵی ڕۆژهەڵات و باشووری ڕۆژهەڵات نیشتمانی زنجیرەیەک پاشایەتی و هاوپەیمانیی بەهێز و سەربەخۆ بوون، کە بە توندی ناوچە شاخاوییەکانی خۆیان لە بەرامبەر ئیمپراتۆرییە مەزنەکانی میسۆپۆتامیا، یۆنان و ڕۆمدا دەپاراست.
یەکەم نیشتەجێکانی چیاکان: حوڕییەکان و ئورارتو
زۆر پێش ئەوەی هۆزەکانی قسەکەری زمانە ئێرانییەکان کۆچ بکەنە ناو هەرێمەکەوە، گەلانە ڕەسەنەکانی ناوچە شاخاوییەکان لە چیاکانی باکووری کوردستان نیشتەجێ بوون.
حوڕییەکان و میتانی (نزیکەی 2000 پێش زایین – 1300 پێش زایین): حوڕییەکان گەلێکی کۆنی بەرفراوان بوون کە ئیمپراتۆریی بەهێزی میتانییان دامەزراند؛ بەشێک لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیای ئەمڕۆ، لە دەوروبەری دیاربەکر و ئورفا، لەخۆ دەگرت. هەرچەندە زمانی حوڕی لەناو چووە و پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بە زمانی کوردیی نوێوە نییە، زمانەوانەکان ئاماژە دەکەن کە ئەگەری هەیە کاریگەریی پاشماوەی زمانی حوڕی گەشەی زمانی کوردی، بە تایبەتی پێکهاتەی ڕێزمانی ئەرگاتیڤی، داڕشتبێت.
پاشایەتیی ئورارتو (نزیکەی 860 پێش زایین – 590 پێش زایین): دوای داڕمانی میتانی، پاشایەتیی ئورارتو هاتە سەر دەسەڵات. ئورارتوییەکان، کە ناوەندەکەیان لە دەوروبەری دەریاچەی وان بوو، ئەو کاتە بە تووشپا دەناسرا، وەستای بیناسازی و کانزاکاری بوون؛ لە بەردە گڕکانییەکانی ئەنادۆڵی ڕۆژهەڵاتدا قەڵا مەزنەکانیان دەتاشی. بۆ چەندین سەدە لە کێبڕکێیەکی تونددا لەگەڵ ئیمپراتۆریی ئاشووریی نوێ لە باشووردا بوون. ئورارتوییەکان بە تەواوی خۆیان لەگەڵ زستانە سەختەکانی ئەم هەرێمە بەرزەدا گونجاندبوو؛ ئەو توانایەی مانەوە بە درێژایی هەزاران ساڵ بۆ دانیشتووانی ئێستای هەرێمەکە گوازراوەتەوە.
ئیمپراتۆریی ماد و چرکەی سەرەتای ناسنامەی کوردی
ئەگەر شارستانییەتێکی کۆن هەبێت کە کوردەکانی ئەمڕۆ بە باوباپیرە کولتووری و سیاسییە ڕاستەوخۆکانی خۆیانی بزانن، ئەوە مادەکانن.
سەرهەڵدانی مادەکان (نزیکەی 678 پێش زایین – 549 پێش زایین): مادەکان گەلێکی هیندۆئێرانی بوون کە ئیمپراتۆرییەکی مەزنیان پێک هێنا؛ لە ناوەڕاستی ئێرانەوە تا ناوەڕاستی ئەنادۆڵ درێژ دەبووەوە و خاکی ئورارتوی لەخۆ گرت. بە زمانێکی لقی ئێرانیی باکووری ڕۆژئاوا دەدووان؛ هەمان لقی زمانی کە کورمانجی و زازاکیی ئەمڕۆ سەر بەون.
کەوتنی نەینەوا (612 پێش زایین): مادەکان بە هاوپەیمانێتی لەگەڵ بابلییەکان بۆ ڕووخاندنی ئیمپراتۆریی دڕندانەی ئاشووریی نوێ ناسراون؛ پایتەختەکەیان، نەینەوا، وێران کرد. ئەم سەرکەوتنە لە بیرەوەریی مێژوویی کورددا ڕەگی قووڵی هەیە.
ئەفسانەی نەورۆز: گواستنەوە لە دەسەڵاتی ئاشوورییەوە بۆ دەسەڵاتی ماد بە قووڵی بە ئەفسانە کوردییەکانەوە بەستراوەتەوە؛ بە تایبەتی ئەفسانەی نەورۆز، سەری ساڵی کوردی کە لە 21ی ئاداردا ئاهەنگی بۆ دەگێڕدرێت. بەگوێرەی فۆلکلۆر، پاشایەکی ستەمکاری ئاشووری بە ناوی دەهاک، یان زەحاک، هەموو ڕۆژێک داوای قوربانیکردنی گەنجانی ناوخۆی دەکرد. ئاسنگەرێکی کورد بە ناوی کاوە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد؛ ستەمکارەکەی کوشت و بۆ ڕاگەیاندنی ئازادی، لە لووتکەی چیاکان ئاگرەکانی داگیرساند. ئەمڕۆ ئاگرەکانی نەورۆز لە سەرتاسەری باکووری کوردستاندا هەر هێمای باڵای بەرخۆدان و شانازیی کولتووریی کوردن.
زینۆفۆن و کاردوخییە سەرسەختەکان (401 پێش زایین)
یەکێک لە بەناوبانگترین گێڕانەوە نووسراوەکان دەربارەی دانیشتووانی کۆنی باکووری کوردستان، لە مێژوونووس و فەرماندەی بەکرێگیراوانی یۆنانی، زینۆفۆن، سەرچاوە دەگرێت؛ لە دەقە حەماسییەکەیدا بە ناوی Anabasis (ڕێپێوانی دە هەزارەکە).
یەکەم بەرەوڕووبوونەوە: دوای هەڵمەتێکی شکستخواردوو لە قوڵایی ئیمپراتۆریی فارسدا، زینۆفۆن و 10,000 بەکرێگیراوە یۆنانییەکەی ناچار بوون بەرەو باکوور و دەریای ڕەش پاشەکشە بکەن. ڕێگاکەیان ناچاری کردن ڕاستەوخۆ بە چیا پڕمەترسییەکانی باکووری ڕووباری دیجلەدا تێپەڕن؛ ئەو ناوچانەی ئەمڕۆ پارێزگاکانی شڕناخ، هەکاری و سێرتن.
جەنگاوەرانی چیا: لێرەدا ڕووبەڕووی گەلێکی نیشتەجێی چیاکان بوونەوە کە بە توندی پابەندی سەربەخۆیی خۆیان بوون؛ زینۆفۆن ناوی نان Kardouchoi (کاردوخی). زینۆفۆن تۆماری کردووە کە کاردوخییەکان ڕەعیەتی پاشای فارس نەبوون، بەڵکو ناوچە شاخاوییەکانی خۆیان بەڕێوە دەبرد.
تاکتیکەکانی جەنگی چریکی: یۆنانییەکان لە دەستی کاردوخییەکان زەرەری زۆریان پێ گەیشت. کاردوخییەکان سروشتی شاخاویی خاکەکەیان بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بەکار دەهێنا؛ تاکتیکی لێدان و پاشەکشەیان بەکار دەبرد، بەردە مەزنەکانیان بە کەلێنە تەسکەکاندا دەخستە خوارەوە و تیری مەزنی دڕاندنی زرێیان دەهاویشت. زۆر مێژوونووس و زمانەوانی هاوچەرخ هێڵێکی ڕاستەوخۆی گۆڕانی ناو لەنێوان «کاردوخی» و وشەی «کورد»دا دەکێشن؛ ئاماژە بەوە دەکەن کە نیشتمانی جوگرافی و شێوازی جەنگی چریکییان بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش ڕاستییەکانی ئەمڕۆی هەرێمەکە دەنوێننەوە.
کوردوێنە: پاشایەتیی نێوان دەسەڵاتەکانی سەردەمی کۆن
لەگەڵ پێشچوونی سەردەمی کلاسیک و کاڵبوونەوەی ئیمپراتۆرییە یۆنانییە هێلێنیستییەکان، هەرێمەکە بوو بە دەوڵەتێکی نیمچەسەربەخۆی سەر بە دەسەڵاتێکی گەورەتر، کە بە کوردوێنە یان گۆردیێنە دەناسرا.
کوردوێنە ڕاست لە دڵی باکووری کوردستاندا هەڵکەوتبوو؛ لە دیاربەکری ئەمڕۆوە تا ناوچەی بۆتان و هەکاری درێژ دەبووەوە. بۆ چەندین سەدە لەنێو کێبڕکێی دوو زلهێزی جیهانیدا گیرسابووەوە: ئیمپراتۆریی ڕۆم لە ڕۆژئاوا و ئیمپراتۆریی پارت، دواتریش ساسانی، لە ڕۆژهەڵات.
گۆڕانی هاوپەیمانییەکان: دەسەڵاتدارانی کوردوێنە پراگماتی بوون؛ لەگەڵ ئەو ئیمپراتۆرییە دەبوون بە هاوپەیمان کە زۆرترین خۆبەڕێوەبردنی پێ دەبەخشین. لە 69 پێش زایین، پاشای کوردوێنە، زاربیەنوس، بە نهێنی لەگەڵ سوپاسالاری ڕۆمانی لوکولوس هاوپەیمانیی بەست، دژی پاشای ئەرمەنی تیگرانەسی مەزن کە دەسەڵاتی بەرەو ئەوان فراوان دەکرد.
ناوەندێکی کولتووری: کوردوێنە بە کولتووری تایبەت، تەلارسازە لێهاتووەکان و دەوڵەمەندیی کشتوکاڵەکەی دەناسرا، سەرەڕای سروشتی بەرداویی خاکەکە. وەک قەوارەیەکی سیاسیی جیاواز بەردەوام بوو و ڕۆڵی ناوچەیەکی گرنگی نێوان دەسەڵاتەکان دەبینی، تا لە کۆتایی سەردەمی کۆندا بە تەواوی لەلایەن فارسە ساسانییەکان و دواتر ئیمپراتۆریی بیزەنتییەوە خرایە ژێر دەسەڵات.
پوختەی باکووری کوردستان لە سەردەمی کۆندا
ماوەی کاتی | هێز / قەوارەی سەرەکی | ناوەندی جوگرافی (هاوتاکانی ئەمڕۆ) | گرنگیی مێژوویی بۆ کورد |
نزیکەی 860 – 590 پێش زایین | پاشایەتیی ئورارتو | دەریاچەی وان، ئاگری، ئەرزەڕووم | گونجانی گەلە ڕەسەنەکان لەگەڵ ژیانی شاخاوی و بارووە مەزنەکان. |
نزیکەی 678 – 549 پێش زایین | ئیمپراتۆریی ماد | لە سەرتاسەری ئەنادۆڵی ڕۆژهەڵات | ڕەگ و ڕیشە زمانییەکان، لقی ئێرانیی باکووری ڕۆژئاوا؛ سەرچاوەی ئەفسانەی نەورۆز. |
401 پێش زایین | کاردوخییەکان | چیاکانی شڕناخ، سێرت و هەکاری | یەکەم تۆماری مێژوویی گرنگی جەنگاوەرە چریکە سەربەخۆ و نیشتەجێی چیاکانی هەرێمەکە. |
سەدەی 1 پێش زایین – سەدەی 5ی زایینی | پاشایەتیی کوردوێنە | لە دیاربەکرەوە تا دۆڵی بۆتان | هەرێمەکەی کرد بە ناوچەیەکی نیمچەخۆبەڕێوەبەری ستراتیژی لەنێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا. |
3: داگیرکردنە ئیسلامییەکان و بنەماڵە دەسەڵاتدارەکانی سەدەکانی ناوەڕاست (سەدەکانی 7 – 15)
دوای ئەوەی ئیمپراتۆرییەکانی بیزەنتی و ساسانی، یان فارس، لە ئەنجامی چەندین دەیە جەنگی وێرانکەردا ماندوو و لاواز بوون، لە سەدەی 7دا هێزێکی نوێی یەکگرتوو لە نیمچەدوورگەی عەرەبەوە سەری هەڵدا: سوپاکانی ئیسلام. گەیشتنی هەڵمەتە داگیرکارییە عەرەبییەکان بۆ چیاکانی باکووری کوردستان، چارەنووسی کولتووری و ئایینی و سیاسیی هەرێمەکەی بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕی.
هاتنی ئیسلام و داگیرکردنە عەرەبییەکان (نزیکەی 640ی زایینی)
پێش هاتنی ئیسلام، هۆزە کوردییەکانی هەرێمەکە تێکەڵەیەکی جۆراوجۆری ئایینەکانیان پەیڕەو دەکرد؛ لەوانە زەردەشتی، ئایینە بتپەرستییە ناوخۆییەکان، جولەکە و مەزهەبە جۆراوجۆرەکانی مەسیحییەتی سەرەتایی، بە تایبەتی لە ناوچە سنوورییەکان لەگەڵ دانیشتووانی ئەرمەنی و سریانی.
کەوتنی ئامەد (639-640ی زایینی): سوپا عەرەبە موسڵمانەکان بە فەرماندەیی عیاز کوڕی غەنم، لە 639ی زایینیدا گەیشتنە شوورە بەهێزەکانی ئامەد، دیاربەکری ئەمڕۆ، کە لە بازەڵتی ڕەش دروست کرابوون. دوای گەمارۆیەکی کورت، شارەکە تەسلیم بوو؛ ئەمە نیشانەی چوونەژوورەوەی یەکلاکەرەوەی دەسەڵاتی ئیسلامی بۆ باکووری کوردستان بوو.
گۆڕینی ئایین و تێکەڵبوون: بە پێچەوانەی ئەو گۆڕینی ئایینە خێرا و زۆرەملێیانەی لە بەشەکانی دیکەی جیهان بینراون، موسڵمانبوونی هۆزە شاخاوییە کوردییەکان پرۆسەیەکی هێواش بوو کە چەندین سەدەی خایاند. کورد بە پەیڕەوکردنی ئیسلامی سوننە، بە زۆری مەزهەبی شافیعی کە ئەمڕۆ زۆرینەی کورد پەیڕەوی دەکەن، تێکەڵی تۆڕە بەرفراوانە سیاسی و ئابووری و فکرییەکانی خەلافەتی مەزنی ئیسلامی بوون.
زاراوەی «کورد»: لە سەردەمی سەرەتای ئیسلامدا بوو کە جوگرافیانووس و مێژوونووسە عەرەبەکان دەستیان کرد بە بەکارهێنانی بەردەوامتری زاراوەی ئەکراد، کە کۆی وشەی کوردە بە عەرەبی. لە سەرەتادا بۆ وەسفکردنی کۆچەرییە شاخاوییە ئاژەڵدارە جۆراوجۆرەکانی قسەکەری زمانە ئێرانییەکان بەکار دەهات؛ بە تێپەڕبوونی کات، واتاکەی جێگیر بوو بۆ وەسفکردنی ئەو گرووپە ئەتنیکی و زمانییە جیاوازەی ئەمڕۆ دەیناسین.
بنەماڵەی مەروانی: سەردەمی زێڕینی باکوور (990–1085ی زایینی)
کاتێک لە سەدەی 10دا دەسەڵاتی ناوەندیی خەلافەتی عەباسی لە بەغدا دەستی بە لاوازبوون کرد، سەرکردە ناوخۆییەکان لە سەرتاسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا میرنشینی سەربەخۆی خۆیان پێک هێنا. لە باکووری کوردستاندا، ئەم بۆشاییەی دەسەڵات بووە هۆی سەرهەڵدانی بنەماڵەی مەروانی؛ دەکرێت بگوترێت گرنگترین و گەشاوەترین دەوڵەتی کوردیی سەدەکانی ناوەڕاست بوو.
گەیشتن بە دەسەڵات: بنەماڵەکە لەلایەن شوانێکی کوردەوە دامەزرا کە بوو بە سەرۆکی هۆز؛ ناوی باز کوڕی دۆستەک بوو. بە مانۆڕی سەربازیی لێهاتووانە، شارە ستراتیژییەکانی مەیافارقین، سیلڤانی ئەمڕۆ، ئامەد، دیاربەکر، و نووسەیبینی گرت.
مەیافارقین، پایتەختی کولتوور: لە ژێر دەسەڵاتی میرە مەروانییەکاندا، بە تایبەتی لە ماوەی حوکمڕانیی درێژ و ئاشتییانەی نەسر ئەددەولە ئەحمەد (1011–1061)، پایتەختەکە، مەیافارقین، بوو بە چرایەکی ڕووناکی کولتوور، بازرگانی و لێبوردەیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. نەسر ئەددەولە دیپلۆماتێکی لێهاتوو بوو؛ بە سەرکەوتوویی مامەڵەی لەگەڵ هەڕەشەکانی ئیمپراتۆریی بیزەنتی لە ڕۆژئاوا و سەرکردە جەنگییە جۆراوجۆرە تورکی و عەرەبییەکان لە باشووردا کرد.
بەرهەمە ناوازەکانی تەلارسازی و کولتوور: مەروانییەکان سامانە زۆرەکەیان بۆ پڕۆژە گشتییەکان تەرخان کرد. شوورە کۆنەکانی دیاربەکریان نۆژەن کردەوە و فەرمانی دروستکردنی پردی بەناوبانگی دە کەوانە (Pira Dehderî / Dicle Bridge)یان لەسەر ڕووباری دیجلە دا، کە تا ئەمڕۆ هەر ماوە. دەربارە مەروانییەکان بە لێبوردەیی ئایینییەوە ناسراون؛ وەزیری مەسیحی و جولەکەیان لە کاردا بەکار دەهێنا و پەناگەی شاعیران و زانایان و زانایانی ئیسلام بوون.
کۆتایی دەسەڵات: سەردەمی زێڕینی مەروانییەکان لە کۆتاییدا لە 1085ی زایینی کۆتایی هات، کاتێک ئیمپراتۆریی تورکیی سەلجوقیی ڕوو لە فراوانبوون بە ئەنادۆڵدا بڵاو بووەوە و میرنشینە کوردییەکەی خستە ناو بازنەی دەسەڵاتە بەرفراوانەکەی خۆیەوە.
میراتی ئەییووبی لە باکووری کوردستان (سەدەکانی 12 – 14)
هەرچەندە سەرکردە بەناوبانگە کوردەکە، سەلاحەدین (Selahaddînê Eyûbî)، لە جیهاندا بە دامەزراندنی ئیمپراتۆریی ئەییووبی، گەڕاندنەوەی قودس لە دەستی خاچپەرستان و حوکمڕانی لە میسر و سووریاوە ناسراوە، ڕەگ و ڕیشە بنەماڵەیی و هۆزایەتییەکانی بە قووڵی بە ناوچە شاخاوییەکانی باکووری کوردستانەوە بەستراونەتەوە.
میرنشینە ئەییووبییەکان: تەنانەت دوای مردنی سەلاحەدین و دابەشبوونی ئیمپراتۆرییەکەی لە کۆتاییدا، لقە ناوخۆییەکانی بنەماڵەی ئەییووبی بەردەوام بوون لە حوکمڕانیی بەشە گرنگەکانی باکووری کوردستان.
حەسەنکەیف (Heskîf): بەناوبانگترین ئەو پاشماوە ئەییووبییانە ناوەندەکەی لە شاری سەرنجڕاکێشی حەسەنکەیفدا بوو، لەناو دۆڵە تەسک و قووڵەکەی ڕووباری دیجلە، لە پارێزگای باتمانی ئەمڕۆدا. میرە ئەییووبییەکانی حەسەنکەیف چەندین سەدە حوکمڕانییان کرد؛ مزگەوتی مەزن، کۆشکی لێواری تاش و سیستەمی ئاوی ورد و ئاڵۆزیان دروست کرد. (بەداخەوە، وەک لە بەشی 1دا باس کرا، پڕۆژەی بەنداوی ئیلیسووی حکومەتی تورکیا لەم دواییانەدا ئەم پایتەختە کوردییە زۆر بەهادارەی سەدەکانی ناوەڕاستی خستە ژێر ئاو.)
داگیرکارییە مەغۆلییەکان و هاوپەیمانییە تورکمانییەکان (سەدەکانی 13 – 15)
کۆتایی سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاست وێرانکارییەکی لە خەیاڵ بەدەر بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هێنا، و باکووری کوردستانیش لە تووڕەیی سوپا مەغۆلییەکان ڕزگاری نەبوو.
وێرانکاریی مەغۆل (نزیکەی ناوەڕاستی ساڵەکانی 1200): داگیرکارییەکانی هۆلاکو خان ناوەندە شارستانییەکانی ئەنادۆڵ و میسۆپۆتامیای وێران کرد. شارەکانی وەک دیاربەکر و ئەرزەڕووم تاڵان کران و دەشتە کشتوکاڵییەکان خاپوور کران. بەڵام جوگرافیای باکووری کوردستان جارێکی دیکە گەلی کوردی پاراست. لە کاتێکدا ناوەندە شارستانییەکان دەسووتان، هۆزە کوردییەکان پاشەکشەیان کردە لووتکە بەرز و دەستنەگەیشتووەکانی زنجیرەچیاکانی تاورۆس و زاگرۆس، و تا ڕادەیەکی زۆر لە سوارەکانی مەغۆل ڕزگارییان بوو.
ئاق قۆیونلوو و قەرە قۆیونلوو: لەگەڵ دابەشبوونی ئیمپراتۆریی مەغۆل، دوو هاوپەیمانیی هۆزە تورکییە ئۆغوزە ڕکابەرەکان لە هەرێمەکەدا گەیشتن بە دەسەڵات: قەرە قۆیونلوو، تورکمانە مەڕڕەشەکان، و ئاق قۆیونلوو، تورکمانە مەڕسپییەکان.
گۆڕانی ناوەندی دەسەڵات: سەرکردە مەزنە تورکمانەکە، ئوزون حەسەن، لە سەدەی 15دا دیاربەکری کرد بە پایتەختی ئیمپراتۆریی مەزنی ئاق قۆیونلووی خۆی. لەم سەردەمەدا سەرۆکە هۆزە کوردەکان، میرەکان، هاوسەنگییەکی ناسکیان ڕادەگرت؛ هەندێک جار لەگەڵ ئەم دەسەڵاتدارە تورکمانانەدا دەجەنگان و هەندێک جاریش خزمایەتیی هاوسەرگیری و هاوپەیمانیی ستراتیژییان لەگەڵدا پێک دەهێنا، بۆ ئەوەی خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی خۆیان لە چیاکاندا بپارێزن.
پوختەی سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاست لە باکووری کوردستان
بنەماڵە / دەسەڵات | سەردەم | پایتەخت / ناوەندی هەرێمی | گرنگیی مێژوویی بۆ کورد |
خەلافەتە ئیسلامییە سەرەتاییەکان | سەدەکانی 7 – 9 | ئامەد (دیاربەکر) لە 639ی زایینیدا داگیر کرا | پەیڕەوکردنی ئیسلامی سوننە و تێکەڵبوون بە بازنەی فکریی بەرفراوانتری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. |
بنەماڵەی مەروانی | 990 – 1085ی زایینی | مەیافارقین (سیلڤان) و ئامەد | لووتکەی دەوڵەتداری، تەلارسازی و لێبوردەیی ئایینیی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. |
میرنشینە ئەییووبییەکان | سەدەکانی 12 – 15 | حەسەنکەیف (Heskîf) و ئەخڵات | میراتێکی بەردەوامی تەلارسازی و سیاسیی کوردی کە بە بنەماڵەی سەلاحەدینەوە بەستراوەتەوە. |
هاوپەیمانییە تورکمانییەکان | سەدەکانی 14 – 15 | دیاربەکر | هۆزە کوردییەکانی ناچار کرد دەسەڵاتیان لە ناوچە شاخاوییەکاندا پتەو بکەن؛ بەمەش زەمینەی بۆ میرنشینە خۆبەڕێوەبەرەکانی سەردەمی عوسمانی ئامادە کرد. |
4: سەردەمی عوسمانی و میرنشینە کوردییەکان (سەدەکانی 16 – 19)
سەدەی 16 بوومەلەرزەیەکی جیۆپۆلەتیکی بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هێنا. باکووری کوردستان ڕاست لەسەر هێڵی ململانێی دوو زلهێزی مەزن و ڕوو لە فراوانبوون هەڵکەوت: ئیمپراتۆریی سوننەی عوسمانی لە ڕۆژئاوا و ئیمپراتۆریی شیعەی تازەدامەزراوی سەفەوی لە ئێران، لە ڕۆژهەڵات. ئەو بڕیارانەی سەرکردە کوردەکان لەم سەردەمەدا دایان، سنوور و ڕاستیی سیاسیی باکووریان بۆ 400 ساڵی دواتر دیاری کرد.
هەڕەشەی سەفەوی و شەڕی چاڵدێران (1514)
لە سەرەتای ساڵەکانی 1500دا، شا ئیسماعیلی یەکەم ئیمپراتۆریی سەفەوی لە ئێران دامەزراند و ئیسلامی شیعەی دوازدەئیمامیی بە ئایینی دەوڵەت ڕاگەیاند. کاتێک سوپا سەفەوییەکان بەرەو ڕۆژئاوا و ناو ئەنادۆڵی ڕۆژهەڵات پێشڕەوییان دەکرد، هەوڵیان دەدا دەسەڵات و ئایینی خۆیان بەسەر هۆزە کوردییەکانی هەرێمەکەدا بسەپێنن، کە بە زۆری سوننە بوون.
بەرخۆدانی کورد: سەفەوییەکان چەندین سەرۆکی هۆزی ناوداری کورد، میرەکان، زیندانی کرد و هەوڵیان دا فەرمانڕەوای دڵسۆزی خۆیان لە شوێنیان دابنێن. ئەمە دانیشتووانی کوردی لە دەسەڵاتەکە دوور خستەوە و بەرخۆدانێکی توندی هەڵگیرساند.
بەرەوڕووبوونەوەی ئیمپراتۆرییەکان: لە 1514دا، سوڵتانی عوسمانی، سەلیمی یەکەم، سەلیمی لێبڕاو، سوپا مەزنەکەی بەرەو ڕۆژهەڵات برد بۆ بەرەنگاربوونەوەی سەفەوییەکان. هەردوو ئیمپراتۆرییەکە لە شەڕی چاڵدێراندا بەرەوڕووی یەک بوونەوە، لە ناوچەی وان/ئاگریی ئەمڕۆدا.
هاوپەیمانیی کورد: هۆزە کوردییە سوننەکان هەلی ڕزگاربوونی خۆیان لە زاڵبوونی سەفەوی بینی و لەگەڵ عوسمانییەکان هاوپەیمان بوون. تۆپخانەی عوسمانی زیانێکی گەورەی لە هێزی سواری سەفەوی دا؛ سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوەی مسۆگەر کرد و باکووری کوردستانی بۆ هەمیشە خستە بازنەی کاریگەریی عوسمانییەوە.
نابغەبوونی ئیدریسی بەدلیسی (داڕێژەری خۆبەڕێوەبردن)
تێکەڵکردنی باکووری کوردستان بە ئیمپراتۆریی عوسمانی بە هێز ئەنجام نەدرا، بەڵکو بە دیپلۆماسییەکی لێهاتووانە. سوڵتان سەلیمی یەکەم زانا و دەوڵەتمەدارێکی بلیمەتی کوردی، ئیدریسی بەدلیسی، ئیدریسی خەڵکی بەدلیس، ڕاسپارد ڕێکخستنی سنووری ڕۆژهەڵات بەڕێوە ببات.
ڕێککەوتنی 1515: بەدلیسی دانوساندنی بۆ پەیماننامەیەکی مێژوویی کرد لەنێوان سوڵتانی عوسمانی و 25 میری سەرەکیی کورددا.
مەرجەکان: ڕێککەوتنەکە بە شێوەیەکی ناوازە لە بەرژەوەندیی کورددا بوو. لە بەرامبەر داننان بە سوڵتانی عوسمانی وەک خەلیفە، خوێندنەوەی ناوی لە نوێژی هەینیدا و دابینکردنی سوارەی چەکدار لە هەڵمەتە سەربازییە گەورەکاندا، خۆبەڕێوەبردنێکی بەرفراوان بە میرە کوردەکان بەخشرا.
حوکمڕانیی بۆماوەیی: بە پێچەوانەی پارێزگاکانی دیکەی عوسمانی، کە فەرمانڕەواکان لەلایەن ئیستانبوڵەوە دادەنران و زوو زوو دەگۆڕدران، حوکمڕانیی بۆماوەیی بە میرنشینە کوردییەکان بەخشرا. سەرکردایەتی لە باوکەوە بۆ کوڕ دەگوازرایەوە، بەبێ دەستێوەردانی عوسمانی. ئەگەر باجیشیان دابێت، بڕەکەی زۆر کەم بوو بۆ گەنجینەی ناوەندی. لە کردەوەدا وەک پاشایەتیی نیمچەسەربەخۆ کاریان دەکرد و لای ڕۆژهەڵاتی ئیمپراتۆرییەکەیان دەپاراست.
سەردەمی زێڕینی میرنشینە کوردییەکان (میرەکتی)
بۆ سێ سەدەی دواتر، ئەم میرنشینە کوردییە بەهێز و خۆبەڕێوەبەرانە، کە بە میرەکتی دەناسران، باکووری کوردستانیان بەڕێوە دەبرد. ئەم سەردەمە هەلی گەشەکردنی کولتوور و ئەدەب و ناسنامەی سیاسیی کوردی ڕەخساند. ناودارترین میرنشینەکان ئەمانە بوون:
میرنشینی بۆتان (Bohtan): ناوەندەکەی لە جزیرە بوو، لە پارێزگای شڕناخی ئەمڕۆدا؛ دەکرێت بگوترێت بەهێزترین و لە ڕووی کولتوورییەوە گرنگترین میرنشین بوو. هەر لێرەدا بوو کە لە سەدەی 17دا شاعیرە مەزنە کوردەکە، ئەحمەدی خانی (Ehmedê Xanî)، شاهکارەکەی، Mem û Zîn، نووسی. ئەم هۆنراوە حەماسییە بە شێوەیەکی بەرفراوان بە یەکەم دەقی بنەڕەتیی نەتەوەخوازیی کوردی دادەنرێت؛ چونکە خانی بە ئاشکرا داخ و پەژارەی خۆی دەربڕیوە بۆ دابەشبوونی کورد لەنێوان عوسمانی و سەفەویدا، و داوای پاشایەکی یەکخەری کوردی کردووە.
میرنشینی بەدلیس: ناوەندێکی مەزنی زانست و مێژوو بوو. لە 1597دا، فەرمانڕەوای بەدلیس، شەرەفخانی بەدلیسی، Sharafnama، کتێبی شەرەف، نووسی. ئەم بەرهەمە کە بە فارسی نووسراوە، یەکەم مێژووی نووسراوی گشتگیری گەلی کورد و بنەماڵە دەسەڵاتدارەکانیانە، و سەرچاوەیەکی گرنگی یەکەمە بۆ مێژوونووسانی هاوچەرخ.
میرنشینی هەکاری: میرەکانی هەکاری، کە دەستنەگەیشتووترین خاکی شاخاویی سنووری ئێرانیان دەپاراست، نزیکەی سەربەخۆیی تەواویان ڕاگرتبوو. کۆمەڵگەیەکی ئاڵۆز و فرەئایینییان بەڕێوە دەبرد، کە لە هۆزە کوردییەکان و مەسیحییە ئاشوورییەکان پێک هاتبوو.
سەدەی 19: ناوەندگەرایی و کۆتایی دەسەڵاتی میرەکان
سەدەی 19 کۆتایی خۆبەڕێوەبردنی کوردی هێنا. ئیمپراتۆریی عوسمانی، کە بە خێرایی خاکی لە باڵکان لەدەست دەدا و ڕووبەڕووی قەیرانی دارایی توند بووبووەوە، لە 1839دا دەستی بە چاکسازییەکانی تەنزیمات، واتە ڕێکخستنەوە، کرد. دەوڵەت هەوڵی دەدا نوێ بکرێتەوە، دەسەڵات لە ناوەنددا کۆ بکاتەوە، باجی ڕاستەوخۆ بسەپێنێت و لە هەموو پارێزگاکانیدا خزمەتی سەربازیی زۆرەملێ جێبەجێ بکات.
میرنشینە خۆبەڕێوەبەرە کوردییەکان بە پاشماوەی ڕابردوو و هەڕەشەیەک بۆ دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی سەیر دەکران.
ڕاپەڕینی بەدرخان بەگ (1847): میری بۆتان، بەدرخان بەگ، دوا فەرمانڕەوای مەزنی خۆبەڕێوەبەری کورد بوو. ڕەتی کردەوە ملکەچی ناوەندگەرایی عوسمانی بێت؛ سەربەخۆیی ڕاگەیاند، دراوی خۆی لێدا و نوێژی هەینی بە ناوی خۆی خوێندرایەوە. لە 1847دا، عوسمانییەکان سوپایەکی مەزن و نوێیان نارد بۆ تێکشکاندنی ڕاپەڕینەکە. بەدرخان شکستی هێنا و دوور خرایەوە؛ ئەمە نیشانەی کۆتایی یەکلاکەرەوەی میرنشینە خۆبەڕێوەبەرە کوردییەکان بوو لە باکووری کوردستاندا.
بۆشایی دەسەڵات: لەناوبردنی میرە دنیایی و چین‌باڵاکان بۆشاییەکی کارەساتباری لە دەسەڵاتدا دروست کرد. بە نەمانی میرەکان بۆ یەکلاکردنەوەی ناکۆکییە هۆزایەتییەکان و پاراستنی ڕێکوپێکی، باکووری کوردستان کەوتە ناو چەندین دەیە جەنگی نێوان هۆزەکان و ناسەقامگیرییەوە.
سەرهەڵدانی شێخەکان و هێزی سواری حەمیدییە
لەگەڵ داڕمانی پێکهاتەی سیاسیی نەریتی، جۆرێکی نوێی سەرکردە هاتە ناو ئەم بۆشاییەوە: شێخە ئایینییەکان.
تەریقەتی نەقشبەندی: سەرکردەکانی تەریقەتە ئایینییە سۆفییەکان، بە تایبەتی تەریقەتی نەقشبەندی، بوون بە دەسەڵاتە باڵا نوێیەکانی کۆمەڵگەی کوردی. چونکە بە پیاوی پیرۆز سەیر دەکران و لە دەرەوەی سیستەمی نەریتیی کێبڕکێی هۆزایەتیدا بوون، متمانەیان پێ دەکرا بۆ ناوبژیوانی لە ناکۆکیی زەوی و یەکخستنی هۆزەکان. ئەمە ڕوون دەکاتەوە بۆچی نزیکەی هەموو ڕاپەڕینە گەورە کوردییەکانی کۆتایی سەدەی 19 و سەرەتای سەدەی 20 لەلایەن کەسایەتییە ئایینییەکانەوە سەرکردایەتی کران، وەک شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری لە 1880دا.
هێزی سواری حەمیدییە (1891): سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم، لە هەوڵێکدا بۆ دووبارە جێگیرکردنەوەی کۆنترۆڵ بەسەر هەرێمە نائارامەکەدا و بەرەنگاربوونەوەی هەڕەشەی ڕوو لە گەشەی ئیمپراتۆریی ڕووسیا و بزووتنەوە نەتەوەخوازە ئەرمەنییەکان، Hamidiye Alaylari، هێزی سواری حەمیدییە، دروست کرد. دەوڵەت بە پەیڕەوی لە کۆزاکە ڕووسییەکان، چەند هۆزێکی دیاریکراوی کوردی سوننەی چەکدار کرد بۆ ئەوەی وەک میلیشیای ناڕێکی دەوڵەت کار بکەن. ئەم سیاسەتە بە ئەنقەست هۆزە کوردییەکانی بەرامبەر یەک دانا، ئەو هۆزانەی دەوڵەت لایەنگرییان بوو لە بەرامبەر ئەوانەی پشتگوێ خرابوون. هەروەها بە توندی گرژییە ئەتنیکییەکانی نێوان کورد و ئەرمەنی پەرە پێ دا، و زەمینەی بۆ توندوتیژیی کارەساتباری جەنگی جیهانیی یەکەم ئامادە کرد.
پوختەی سەردەمی عوسمانی
ڕووداو / دەزگای سەرەکی | بەروار / سەردەم | گرنگیی مێژوویی بۆ باکووری کوردستان |
شەڕی چاڵدێران | 1514 | کوردەکان هاوپەیمانی لەگەڵ عوسمانییەکان دەبەستن و ناوچەکە لە دەسەڵاتی سەفەوییەکان دەپارێزن. |
پەیمانی ئیدریسی بەدلیسی | 1515 | 300 ساڵ فەرمانڕەوایی بۆماوەیی و خۆبەڕێوەبەریی کوردی لە ناو ئیمپراتۆرییەکەدا دامەزراند. |
نووسینی شەرەفنامە | 1597 | یەکەم مێژووی نووسراوی گشتگیری گەلی کورد (لە بەدلیس). |
ڕووخانی بەدرخان بەگ | 1847 | شکستی بۆتان کۆتایی بە سەردەمی میرنشینە خۆبەڕێوەبەرە کوردییەکان دەهێنێت. |
سواری حەمیدییە | 1891 | میلیشیا کوردییە پشتگیریکراوەکان لەلایەن دەوڵەتەوە دروست کران؛ دابەشبوونی عەشیرەتی و گرژییە نەتەوەییەکانیان قووڵتر کردەوە. |
5: جەنگی جیهانیی یەکەم و پەیماننامەکانی دابەشکردن (1914–1923)
سەرەتای سەدەی 20 ڕووخانی کارەساتباری ئیمپراتۆریی عوسمانیی لەگەڵ خۆیدا هێنا. بۆ باکووری کوردستان، ئەم سەردەمە بە وێرانکاریی بێوێنە، گۆڕانی هاوپەیمانییەکان و خیانەتێکی جیۆپۆلیتیکی دیاری دەکرێت کە هەتا ئەمڕۆ هەر هۆکاری بنەڕەتیی ملمڵانێی نوێی کورد لە تورکیایە.
وێرانکاریی جەنگی گەورە (1914–1918)
کاتێک ئیمپراتۆریی عوسمانی لە پاڵ هێزە ناوەندییەکانەوە چووە ناو جەنگی جیهانیی یەکەم، ئەنادۆڵی ڕۆژهەڵات (باکووری کوردستان) بووە بەرەیەکی سەرەکی و خوێناوی دژی ئیمپراتۆریی ڕووسیا.
نیشتمانێکی وێران: سوپای ڕووسیا، بە یارمەتیی یەکە خۆبەخشە ئەرمەنییەکان، چووە قووڵایی ناوچە کوردنشینەکان و شارە گەورەکانی وەک ئەرزەڕۆم، وان و بەدلیسی داگیر کرد. جەنگەکە، لەگەڵ قاتوقڕییە سەختەکانی زستان و نەخۆشی، ناوچەکەی وێران کرد. سەدان هەزار هاووڵاتیی مەدەنیی کورد ئاوارە بوون و بوونە پەنابەر (موهاجیر) کە بەرەو ڕۆژئاوا هەڵدەهاتن بۆ ڕزگاربوون لە هێزە پێشڕەوەکانی ڕووسیا.
جینۆسایدی ئەرمەنییەکان (1915): ئەم سەردەمە هەروەها بە لەناوبردنی کارەساتبار و سیستەماتیکی دانیشتووانی ئەرمەنی لەلایەن دەوڵەتی عوسمانییەوە (کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن) دیارە. دەوڵەت سواری حەمیدییەی بەکار هێنا، کە پێشتر دامەزرابوو (میلیشیا عەشیرەتییە کوردییەکان)، بۆ ئەنجامدانی کۆمەڵکوژی و ڕێپێوانی مەرگ. هەرچەندە هەندێک سەرکردەی عەشیرەتیی کورد دراوسێ ئەرمەنییەکانی خۆیان پاراست، بەڵام زۆرێکیان بە هاندانی فەرمانەکانی دەوڵەت، گوتاری ئایینی و بەڵێنی دەستبەسەرداگرتنی زەوی و سامانی ئەرمەنییەکان بەشدارییان لە توندوتیژییەکەدا کرد. سڕینەوەی دانیشتووانی ئەرمەنی پێکهاتەی دانیشتووانی ناوچەکەی بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕی.
بێداریی دوای جەنگ: سەرهەڵدانی نەتەوەخوازیی کوردی
کاتێک ئاگربەستی مۆدرۆس لە 1918 واژۆ کرا، ئیمپراتۆریی عوسمانی شکست خواردبوو و لەلایەن هێزەکانی هاوپەیمانانەوە داگیر کرابوو. لەو بۆشاییە پڕ لە ئاژاوەیەدا، جووڵانەوەیەکی نەتەوەخوازیی کوردیی نوێ و سێکولار دەستی بە پێکهاتن کرد.
کاریگەریی وودرۆ ویڵسۆن: «چواردە خاڵەکە»ی وودرۆ ویڵسۆن، سەرۆکی ئەمریکا، بە شێوەیەکی ناسراو بەرگرییان لە مافی چارەنووسی خۆنووس بۆ نەتەوە ناتورکەکانی ئیمپراتۆریی عوسمانی کرد. ئەمە بووە هاندەرێک بۆ ڕۆشنبیر و ئەشرافە کوردەکان کە لە ئەستەنبوڵ دەژیان.
کۆمەڵەی بەرزکردنەوەی کوردستان (1918): کەسایەتییە دیارە کوردەکان «کۆمەڵەی بەرزکردنەوەی کوردستان»یان پێک هێنا. گۆڤاریان بڵاو کردەوە، قوتابخانەیان دامەزراند و بە چڕی هەوڵی قایلکردنی دیپلۆماتە بەریتانی و فەرەنسییەکانیان دا بۆ پێکهێنانی دەوڵەتێکی کوردیی سەربەخۆ؛ بەمەش ناوەندی سەرنجی سیاسیی کوردیان لە دڵسۆزیی نەریتی بۆ عەشیرەتەوە گواستەوە بۆ نەتەوەخوازیی نوێ.
بەڵێنەکە: پەیماننامەی سیڤەر (1920)
لە ئابی 1920، هێزە سەرکەوتووەکانی هاوپەیمانان (بەریتانیا، فەرەنسا، ئیتالیا) حکومەتی لاوازبووی عوسمانییان ناچار کرد پەیماننامەی سیڤەر واژۆ بکات، کە ئیمپراتۆرییەکەی بە شێوەیەکی توند دابەش کرد. بۆ یەکەم جار لە مێژوودا، یاسای نێودەوڵەتی بە ڕاشکاوی مافی پێکهێنانی دەوڵەتێکی کوردیی ناساند.
ماددەکانی 62، 63 و 64: بەشی IIIی پەیماننامەکە بە تەواوی بۆ «کوردستان» تەرخان کرابوو. پێکهێنانی هەرێمێکی کوردیی خۆبەڕێوەبەر لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵی بە ئەرک دادەنا.
ڕێگای سەربەخۆیی: ماددەی 64، کە گرنگییەکی بنەڕەتی هەبوو، دەیگوت ئەگەر لە ماوەی یەک ساڵدا دانیشتووانی کورد خواستیان بۆ سەربەخۆیی تەواو دەرببڕێت و کۆمەڵەی گەلان بە توانای ئەو کارەیان بزانێت، تورکیا پێویستە دەستی لە هەموو مافەکانی بەسەر ئەو خاکەدا هەڵبگرێت و ڕێگا بۆ نەتەوەیەکی کوردیی خاوەن سەروەری خۆش بکات.
مستەفا کەمال و جووڵانەوەی نەتەوەیی تورک
پەیماننامەی سیڤەر تووڕەیی لەنێو ئەفسەرە سەربازییە تورکەکاندا بەرپا کرد. ژەنەڕاڵ مستەفا کەمال (کە دواتر بە ئەتاتورک ناسرا) لە ناوەوەی ئەنادۆڵییەوە جەنگی سەربەخۆیی تورکیای دەست پێ کرد و ڕەتیکردەوە دابەشکردنی وڵاتەکە قبووڵ بکات. بۆ سەرکەوتن، زۆر بە پێویستی بە پشتگیریی عەشیرەتە کوردەکان هەبوو.
بانگەوازی برایەتیی ئیسلامی: مستەفا کەمال بە لێهاتوویی ڕووی لە میر، شێخ و سەرۆکە عەشیرەتە کوردەکان کرد؛ ئەوەش بە ڕێگای هاوپشتیی ئایینی بوو، نەک نەتەوەخوازیی تورکی. دەیگوت تورک و کورد برای موسڵمانن و دەبێت یەک بگرن بۆ ڕزگارکردنی خەلافەت لە داگیرکەرە مەسیحییە ڕۆژئاواییەکان.
هەڕەشەی ئەرمەنی: سیڤەر هەروەها بەڵێنی دەوڵەتێکی ئەرمەنیی سەربەخۆ و زۆر گەورەی دابوو کە تا قووڵایی ئەنادۆڵی ڕۆژهەڵات درێژ دەبووەوە. کەمال ئاگاداریی بە سەرکردە کوردەکان دا کە ئەگەر سیڤەر جێبەجێ بکرێت، ئەو زەوییانەی لەو کاتەدا لە دەستیاندایە دەدرێنە ئەرمەنییە گەڕاوەکان.
هاوپەیمانیی کورد: هەڕەشەی لەدەستدانی زەویەکانیان قایل کردبوون و دڵسۆزیی ئایینی هانی دەدان؛ بۆیە زۆرینەیەکی زۆری عەشیرەتە کوردەکان هاوپەیمانییان لەگەڵ مستەفا کەمال بەست. هێزە کوردییەکان بە توندی لە پاڵ هێزە تورکییەکاندا شەڕیان کرد بۆ دەرکردنی فەرەنسییەکان لە باشوور و یۆنانییەکان لە ڕۆژئاوا.
خیانەتەکە: پەیماننامەی لۆزان (1923)
سەرکەوتنە سەربازییە سەرسوڕهێنەرەکانی مستەفا کەمال هێزەکانی هاوپەیمانانی ناچار کرد بگەڕێنەوە سەر مێزی دانوستان. پەیماننامەی سیڤەر هەڵوەشێنرایەوە و لە تەمووزی 1923 پەیماننامەی لۆزان جێگای گرتەوە، کە زەبرێکی وێرانکەر بوو بۆ ئاواتەکانی کورد.
سڕینەوەی کوردستان: پەیماننامەی لۆزان بە فەرمی سنوورەکانی کۆماری نوێی تورکیای دامەزراند. خاڵە بنەڕەتییەکە ئەوە بوو کە بە تەواوی هەموو ئاماژەیەکی بە کورد یان کوردستان لابرد.
ڕەتکردنەوەی پێگەی کەمینە: پەیماننامەکە مافە زمانی و کولتوورییەکانی بۆ «کەمینە ناموسڵمانەکان» (وەک یۆنانی، ئەرمەنی و جوولەکەکان) مسۆگەر کرد. بەڵام شاندی تورکیا بە سەرکەوتوویی ئەو بۆچوونەی سەلماند کە کورد و تورک هاوبەشی یەکسانی موسڵمانن و پێکەوە بۆ بنیاتنانی دەوڵەتە نوێیەکە شەڕیان کردووە. بۆیە پاراستنی کەمینەکان بە پێی یاسای نێودەوڵەتی بە کوردەکان نەدرا.
دابەشکردنە گەورەکە: لۆزان بە هەمیشەیی ئەو سنوورانەی جێگیر کرد کە ئەمڕۆ هەن. نیشتمانی کورد بەسەر چوار بەشدا دابەش کرا: تورکیا لە باکوور، سوریا لەژێر سەرپەرشتیی فەرەنسا لە باشووری ڕۆژئاوا، عێراق لەژێر سەرپەرشتیی بەریتانیا لە باشوور و ئێران لە ڕۆژهەڵات. بۆ کوردەکانی باکووری کوردستان، ئەو سەربەخۆییەی بەڵێنی پێ درابوون لە ماوەی شەوێکدا ون بووبوو و کۆمارێکی نوێی بە توندی تواندنەوەخواز جێگای گرتبووەوە.
پوختەی سەردەمی پەیماننامەکان
پەیماننامە / ڕووداو | بەروار | کاریگەری لەسەر باکووری کوردستان |
جەنگی جیهانیی یەکەم | 1914–1918 | ئاوارەبوونی بەرفراوان، قاتوقڕی و لەناوبردنی دانیشتووانی ئەرمەنیی ناوچەکە. |
پەیماننامەی سیڤەر | 1920 | یاسای نێودەوڵەتی بە فەرمی ڕێگایەک بۆ پێکهێنانی دەوڵەتێکی کوردیی سەربەخۆ لە ئەنادۆڵی ڕۆژهەڵات دیاری دەکات. |
جەنگی سەربەخۆیی تورکیا | 1919–1923 | کوردەکان لەگەڵ هێزە تورکییەکان هاوپەیمانی دەبەستن بۆ بەرگری لە «نیشتمانی موسڵمانان» دژی داگیرکاریی بیانی و داواکارییە ئەرمەنییەکان. |
پەیماننامەی لۆزان | 1923 | سیڤەر هەڵدەوەشێنێتەوە، سنوورە نوێیەکانی تورکیا دادەمەزرێنێت، بە تەواوی مافەکانی کورد پشتگوێ دەخات و کوردستان بەسەر چوار دەوڵەتی نوێدا دابەش دەکات. |
6: سەرەتای کۆماری تورکیا و ڕاپەڕینەکانی کورد (1923–1938)
کاتێک کۆماری تورکیا لە 29ی ئۆکتۆبەری 1923 بە فەرمی ڕاگەیەنرا، کوردەکانی باکووری کوردستان زوو تێگەیشتن کە ئەو بەڵێنانەی «برایەتیی ئیسلامی» و فەرمانڕەوایی هاوبەشی تورک و کورد کە لە ماوەی جەنگی سەربەخۆییدا درابوون، فڕێ دراون. دەوڵەتە نوێیەکە، بە سەرکردایەتیی مستەفا کەمال ئەتاتورک، لەسەر بنەمای توندی ناسنامەیەکی نەتەوەیی تورکیی یەکگرتوو و دابەشنەکراو دامەزرا.
سیاسەتەکانی نکۆڵی و تواندنەوە
دەستووری تورکیای ساڵی 1924 لادانێکی ڕیشەیی بوو لە واقیعی فرەنەتەوەیی ئەنادۆڵی. ماددەی 88 ڕایگەیاند کە هەموو دانیشتووانی تورکیا «تورک»ن، بێ گوێدان بە ئایین یان ڕەگەزی ڕاستەقینەیان.
«تورکە شاخاوییەکان»: بە فەرمی نکۆڵی لە خودی بوونی گەلی کورد کرا. ئایدیۆلۆژیای دەوڵەت ئەو بانگەشە زانستئاسایەی بڵاو دەکردەوە کە کوردەکان لە ڕاستیدا «تورکە شاخاوییەکان»ن و تەنها لەبەر دوورەدەستییان لە خاکە سەختەکەی ڕۆژهەڵات زمانی ڕەسەنی خۆیان لەبیر کردووە.
سڕینەوەی کولتوور: زمانی کوردی بە توندی لە هەموو شوێنە گشتییەکان، قوتابخانە و دادگاکان قەدەغە کرا. قوتابخانە، کۆمەڵە و بڵاوکراوە کوردییەکان کە لە سەردەمی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم دامەزرابوون، داخران. جل و بەرگی نەریتیی کوردی قەدەغە کرا و ناوە کۆنەکانی هەزاران گوند و شارۆچکە و دیاردەی جوگرافیی کوردی سڕدرانەوە و هاوتا تورکییەکانیان جێگایان گرتنەوە.
هەڵوەشاندنەوەی خەلافەت (1924): لە ئازاری 1924، ئەتاتورک خەلافەتی ئیسلامیی هەڵوەشاندەوە و قوتابخانە ئایینییەکانی (مەدرەسەکان) داخست. بۆ زۆرێک لە سەرکردە نەریتییە کوردەکان، خەلافەت کۆتا پەیوەندیی دامەزراوەیی بوو کە تورک و کوردی بە یەکەوە دەبەستەوە. لابردنی ئەو پەیوەندییەی پچڕاند.
ئەم سیاسەتە توندانەی بەسێکولارکردن، ناوەندگەرایی و تواندنەوەی زۆرەملێ، شەپۆلێکی بەرخۆدانیان لە سەرانسەری باکووری کوردستاندا هەڵگیرساند.
ڕاپەڕینی شێخ سەعید (1925)
یەکەم ڕاپەڕینی گەورە دژی کۆمارە نوێیەکە تێکەڵەیەکی بەهێز بوو لە نەتەوەخوازیی کوردی و پارێزگاریی ئایینی. بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن ئازادی (ئازادی)، ڕێکخراوێکی نهێنیی سەربازی و سیاسیی کوردییەوە ڕێک خرابوو، بەڵام سەرکردایەتییەکەی لە ئەستۆی شێخ سەعیدی پالو بوو، کە ڕابەرێکی ڕۆحانیی نەقشبەندیی زازا-کورد و خاوەن ڕێزێکی زۆر بوو.
پشکۆکە: لە شوباتی 1925، پێکدادانێکی چەکداری لەنێوان ژاندارمەریی دەوڵەت و پیاوەکانی شێخ سەعید لە پارێزگای پیران، ڕاپەڕینەکەی پێش وادە هەڵگیرساند.
پێشڕەویی خێرا: هەزاران ئەندامی عەشیرەتە کوردەکان وەڵامی بانگەوازی شێخ سەعیدیان دایەوە بۆ گەڕاندنەوەی ئایین و بەرگری لە ناسنامەی کوردی. هێزە ڕاپەڕیوەکان بە خێرایی شارەکانی گەنج، چاپاقچوور (بینگەل) و ئەلازیغیان گرت و لە کۆتاییدا گەمارۆیەکی گەورەیان لە شاری مێژوویی دیاربەکر دا، کە بە توندی قەڵابەند کرابوو.
شکستە تێکشکێنەرەکە: حکومەتی تورکیا بە هێزێکی زۆر زالبوونەوە وەڵامی دایەوە. یاسای توندی تەقریری سکون (پاراستنی ئارامی)یان پەسەند کرد، ڕۆژنامەوانیی وڵاتیان بە تەواوی بێدەنگ کرد و سوپایان خستە جووڵە. دەوڵەت بە بەکارهێنانی شەمەندەفەر بۆ ناردنی خێرای دەیان هەزار سەرباز و بەکارهێنانی هێزی ئاسمانیی تازەسەرهەڵداوی، گەمارۆی دیاربەکری شکاند.
دەرەنجامەکان: تا ناوەڕاستی نیسان، شێخ سەعید و دەیان سەرکردەی دیکەی ڕاپەڕینەکە دەستگیر کران. دوای دادگاییکردنێکی خێرای نمایشی لەلایەن «دادگاکانی سەربەخۆیی» (ئیستقلال مەحکەمەلەری)ی تازەدامەزراوەوە، شێخ سەعید و 47 شوێنکەوتووی لە دیاربەکر بە ئاشکرا لە سێدارە دران. دەوڵەت دواتر هەزاران خێزانی کوردی بۆ ڕۆژئاوای تورکیا دوور خستەوە بۆ تێکشکاندنی چڕبوونەوەی دانیشتووان لە ڕۆژهەڵات.
کۆماری ئارارات (1927–1930)
لە کاتێکدا ڕاپەڕینی شێخ سەعید ڕەهەندی ئایینیی بەهێزی هەبوو، ڕاپەڕینە گەورەکەی دواتر بە شێوەیەکی دیار نوێ، سێکولار و نەتەوەخواز بوو.
لە 1927، ڕۆشنبیرە کوردەکان و ئەفسەرە سەربازییە دوورخراوەکان لە لوبنان کۆ بوونەوە بۆ پێکهێنانی خۆیبوون (خۆیبوون)، ڕێکخراوێکی نەتەوەخوازیی پێشکەوتوو. خۆیبوون ئامانجی دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردیی سەربەخۆ بوو و ئیحسان نووری پاشای، کە ئەفسەرێکی سەربازیی پێشووی عوسمانی-کورد بوو، وەک ژەنەڕاڵی خۆیان دیاری کرد.
ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی: ئیحسان نووری پاشا چووە خاکە سەخت و بە ئاسانی بەرگریلێکراوەکەی چیای ئارارات (ئاگری) لە دوورترین ڕۆژهەڵاتی باکووری کوردستان. لەوێ، خۆیبوون بە فەرمی «کۆماری ئارارات»ی سەربەخۆی ڕاگەیاند. کارگێڕییەکی کارایان دامەزراند، سوپایەکی نوێ و ڕێکوپێکیان پێک هێنا (بە دوورکەوتنەوە لە شەڕی عەشیرەتیی نەریتی)، ئاڵای کوردستانیان هەڵکرد و تەنانەت ڕۆژنامەیەکیشیان بڵاو کردەوە.
هەڵمەتی سەربازی: دەوڵەتی تورکیا نەیدەتوانی بوونی ناوچەیەکی سەربەخۆ لەناو سنوورەکانی خۆیدا قبووڵ بکات. لەنێوان 1927 و 1930، چەند هێرشێکی سەربازیی گەورەیان دەست پێ کرد. کوردەکان، بە سوودوەرگرتن لە خاکە گڕکانەکەی چیای ئارارات کە هاتوچۆی تێدا زۆر مەترسیدار بوو، هێرشە سەرەتاییەکانیان پاشەکشە پێ کرد.
ڕووخانەکە: خاڵی وەرچەرخان کاتێک هات کە تورکیا لەگەڵ ئێران لەسەر گۆڕینەوەی زەوی دانوستانی کرد بۆ ئەوەی چیاکە بە تەواوی دەور بدات و ڕێگا دابینکارییەکانی ڕاپەڕیوەکان ببڕێت. لە هاوینی 1930، سوپای تورکیا بە بەکارهێنانی تۆپخانەی قورس و بۆمبارانی ئاسمانیی بەردەوام، پێگە کوردییەکانی گرت. ڕاپەڕینەکە بە دڕندانەیی سەرکوت کرا و ناوچەکە خرایە ژێر کۆنترۆڵی توندی سەربازی.
ڕاپەڕین و کۆمەڵکوژیی دێرسیم (1937–1938)
کۆتا بەشی ڕاپەڕینەکانی سەرەتای کۆمار، کە لەوانەیە وێرانکەرترینیان بووبێت، لە دێرسیم (پارێزگای تونجەلیی ئەمڕۆ) ڕووی دا. دێرسیم تایبەت بوو: دارستانی چڕ و چیایەتییەکی زۆری هەبوو و دانیشتووانەکەی بە شێوەیەکی سەرەکی کوردە عەلەوییە زازازمانەکان بوون. بەهۆی جوگرافیای خۆیەوە، دێرسیم بۆ سەدان ساڵ خۆبەڕێوەبردنێکی نزیک لە تەواوی پاراستبوو و بە توندی بەرگری لە دەسەڵاتی ناوەندی دەکرد.
یاسای تونجەلی (1935): حکومەتی تورکیا دێرسیمی بە «کوڵەیەک» دەزانی کە دەبوو نەشتەر لێ بدرێت. یاسایان پەسەند کرد بۆ خستنەژێر کارگێڕیی ڕاستەوخۆی سەربازیی ناوچەکە، دروستکردنی ڕێگا و سەربازگەی نوێ بۆ چوونە قووڵایی چیاکان و بە ئامانجی ڕاشکاوی بێچەککردنی عەشیرەتە خۆجێییەکان.
بەرخۆدانی سەید ڕەزا: سەرکردە عەشیرەتییە خۆجێییەکان، بە سەرکردایەتیی ڕابەرە ڕۆحانییە عەلەوییە بەساڵاچوو و زۆر بەڕێزەکە سەید ڕەزا، ناڕەزایییان دژی دەستدرێژییە سەربازییەکان و سیاسەتە توندەکانی تواندنەوە دەربڕی. گرژییەکان لە 1937دا گەیشتنە ئاستی پێکدادانی چەکداریی ناوخۆیی.
کۆمەڵکوژییەکە: وەڵامی دەوڵەت لە توندوتیژیی خۆیدا بێوێنە بوو. سوپای تورکیا هەڵمەتێکی گشتگیری دەست پێ کرد بۆ ملکەچکردنی تەواوی پارێزگاکە. کاتێک عەشیرەتەکان بۆ ئەشکەوتە قووڵەکانی چیاکان پاشەکشەیان کرد، سوپا دەمی ئەشکەوتەکانی بەسەریاندا داخست یان گازی ژەهراویی بەکار هێنا. هێزی ئاسمانیی تورکیا، کە سەبیحە گۆکچەنیش (کچە بەخێوکراوەکەی ئەتاتورک و یەکەم ژنە فڕۆکەوانی جەنگی لە جیهاندا) بە شێوەیەکی دیار تێیدا بەشدار بوو، گوندە کوردییەکانی بە چڕی بۆمباران کرد.
دەرەنجامە کارەساتبارەکە: سەید ڕەزا بە بیانووی گفتوگۆی ئاشتی فریو درا تا خۆی تەسلیم بکات و لە کۆتایی 1937دا بە پەلە لە ئەلازیغ لە سێدارە درا. ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان هەتا 1938 بەردەوام بوون. مێژوونووسە سەربەخۆکان مەزەندە دەکەن کە لەنێوان 13,000 و 40,000 هاووڵاتیی مەدەنیی کورد کوژران. هەزاران کەسی دیکە بە زۆر ڕاگوێزران و بە سەرانسەری ڕۆژئاوای تورکیادا پەرشوبڵاو کران. ناوی «دێرسیم» سڕدرایەوە و پارێزگاکە بە فەرمی ناوی گۆڕدرا بۆ «تونجەلی» (دەستی بڕۆنز) بۆ ئەوەی هێمای مشتە ئاسنینەکەی دەوڵەت بێت.
پوختەی سەرەتای سەردەمی کۆمار
ڕاپەڕین / ڕووداو | بەروار | کەسایەتیی سەرەکی | دەرەنجام / وەڵامی دەوڵەت |
ڕاپەڕینی شێخ سەعید | 1925 | شێخ سەعیدی پالو | لەلایەن سوپاوە تێک شکێنرا؛ سەرکردەکان بە بڕیاری دادگاکانی سەربەخۆیی لە سێدارە دران؛ یاسا توندەکانی تواندنەوە پەسەند کران. |
کۆماری ئارارات | 1927–1930 | ئیحسان نووری پاشا (خۆیبوون) | یەکەم ڕاگەیاندنی نوێی دەوڵەتێکی کوردی؛ دوای ئەوەی تورکیا بە هاوکاریی ئێران دەوری چیاکەی دا، شکست هێنرا. |
ڕاپەڕینی دێرسیم | 1937–1938 | سەید ڕەزا | هەڵمەتێکی گەورەی سەربازیی دەوڵەت کە بووە هۆی مردنی دەیان هەزار هاووڵاتیی مەدەنیی عەلەوی-کورد و ڕاگوێزتنی زۆرەملێ. |
7: سەرهەڵدانی پەکەکە و ملمڵانێی چەکداری (دەیەکانی 1970–1990)
دوای سەرکوتکردنی دڕندانەی ڕاپەڕینی دێرسیم لە 1938، باکووری کوردستان چووە ئەو سەردەمەی کە مێژوونووسە کوردەکان زۆرجار بە «ساڵانی بێدەنگی» ناوی دەبەن. بۆ نزیکەی سێ دەیە، ناوچەکە خرایە ژێر حوکمی سەربازیی توند. سەرکردایەتیی نەریتیی کورد ـ میر، شێخ و ئاغاکان ـ یان دوور خرابوونەوە، یان لە سێدارە درابوون، یان لەلایەن دەوڵەتەوە ڕاکێشرابوونە ناو خزمەتی خۆی. سیاسەتەکانی تواندنەوە توندتر بوون و دەربڕینی سیاسیی کورد بە تەواوی ناچار کرا نهێنی بێت. بەڵام ئەم بێدەنگییە بەردەوام نەبوو.
دەیەی 1970: بێداریی چەپ
لە کۆتایی دەیەی 1960 و دەیەی 1970دا، نەوەیەکی نوێی گەنجانی کورد دەستیان کرد بە کۆچکردن بۆ شارەکانی ڕۆژئاوای تورکیا وەک ئەنقەرە و ئەستەنبوڵ، بۆ خوێندنی زانکۆ.
چەپی تورکیا: لە سەرەتادا، خوێندکارە کوردە چالاکە سیاسییەکان پەیوەست بوون بە ڕێکخراوە سەرەکییە چەپ و مارکسییەکانی تورکیا. باوەڕیان وابوو کە شۆڕشێکی سۆسیالیستی لە تورکیا بە شێوەیەکی سروشتی «پرسی کورد» چارەسەر دەکات، بە لەناوبردنی ستەمی چینایەتی و جیاکاریی نەتەوەیی.
دابڕانەکە: بە تێپەڕبوونی دەیەی 1970، چەپە کوردەکان زۆر بێهیوا بوون. تێگەیشتن کە تەنانەت هاوڕێ سۆسیالیستە تورکەکانیانیش زۆرجار مافە کولتوورییەکانی کورد پشتگوێ دەخەن یان خەباتی کورد بە لاوەکی دەزانن بە بەراورد لەگەڵ جووڵانەوە فراوانترەکەی چینی کرێکاری تورکیا.
ڕێکخراوە سەربەخۆ کوردییەکان: ئەم تێگەیشتنە بووە هۆی پێکهاتنی گرووپە سۆسیالیستە سەربەخۆ و کوردخوازەکان، کە دیارترینیان کانونە کولتوورییە شۆڕشگێڕەکانی ڕۆژهەڵات (DDKO) بوو. ئەم گرووپانە دەستیان کرد بە باسکردنی ئەوەی باکووری کوردستان لە کردەوەدا «کۆلۆنییەکی ناوخۆیی»ی دەوڵەتی تورکیایە و پێویستی بە جووڵانەوەی ڕزگاریی جیاوازی خۆی هەیە.
دامەزراندنی پەکەکە (1978)
لەو ژینگە چەپە دابەشبوو و زۆر جەمسەرگیرەدا گرووپێک سەری هەڵدا کە سەرەتا بە «ئاپۆجییەکان» (شوێنکەوتووانی ئاپۆ) ناسرا و خوێندکارێکی کاریزماتیکی زانستە سیاسییەکان بە ناوی عەبدوڵڵا ئۆجەلان سەرکردایەتیی دەکرد.
کۆنگرەی فیس: لە 27ی تشرینی دووەمی 1978، لە گوندە بچووکەکەی فیس (نزیک دیاربەکر)، ئۆجەلان و گرووپێکی بچووکی شوێنکەوتووانی کۆنگرەیەکی دامەزراندنیان بەست. بە فەرمی پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK)یان دامەزراند ـ پارتی کرێکارانی کوردستان.
ئایدیۆلۆژیا: بەپێچەوانەی ڕاپەڕینە ئایینی یان عەشیرەتییەکانی دەیەی 1920، پەکەکە بە توندی سێکولار، مارکسی-لێنینی و دژەفێئۆدالی بوو. ئامانجی ڕاگەیەنراویان ئەوە بوو «جەنگی گەل» بەرپا بکەن بۆ ڕزگارکردنی کوردستان، هەم لە دەوڵەتی تورکیا (کە بە ستەمکاری کۆلۆنیالییان دەزانی) و هەم لە دەرەبەگە عەشیرەتییە نەریتییە کوردەکان (کە بە هاوکارانی دەوڵەتیان دەزانین).
کودەتای سەربازیی 1980 و زیندانی ژمارە 5ی دیاربەکر
پێش ئەوەی پەکەکە بتوانێت هەڵمەتێکی بەرفراوان دەست پێ بکات، سوپای تورکیا لە 12ی ئەیلوولی 1980 کودەتایەکی دڕندانەی ئەنجام دا بۆ تێکشکاندنی ئەو توندوتیژییە هەڵگیرساوەی شەقام کە لەنێوان باڵە چەپ و ڕاستەکان لە سەرانسەری وڵاتدا بەردەوام بوو.
سەرکوتەکە: دەستەی فەرمانڕەوای سەربازی هەموو پارتە سیاسییەکانی قەدەغە کرد، کاری بە دەستوور ڕاگرت و سەدان هەزار کەسی دەستگیر کرد. بۆ کوردەکان، کودەتاکە واتای قەدەغەیەکی ڕەها بوو تەنانەت لەسەر قسەکردن بە زمانی کوردی لە ژیانی تایبەتدا، جا چ بگاتە ژیانی گشتی.
کوورەی ڕادیکاڵبوون: هەزاران چالاکوان و خوێندکاری کورد و ئەوانەی گومان دەکرا لە پەکەکە هاوسۆز بن، خرایە ناو زیندانی ژمارە 5ی دیاربەکری بەدناوەوە. لەژێر بەڕێوەبردنی بەرپرسە ئەشکەنجەپەرستەکانی زینداندا، زیندانییەکان ڕووبەڕووی ئەشکەنجەیەکی سیستەماتیک و خەیاڵلێنەکراو دەبوونەوە، ناچار دەکران سروودە نەتەوەخوازە تورکییەکان لەبەر بکەن و هەموو کەرامەتێکی مرۆییان لێ دەسەندرایەوە.
دەرەنجامی پێچەوانە: زیندانی دیاربەکر لە جیاتی تێکشکاندنی جووڵانەوەی کورد، بووە شوێنی پەروەردەکردنی ڕادیکاڵبوون. زیندانییەکان مانگرتنی برسییەتی و ناڕەزایییان ڕێک خست و زۆرێک لەوانەی لە کۆتاییدا ڕزگاریان بوو و ئازاد کران، دەستبەجێ بۆ چیاکان هەڵهاتن بۆ پەیوەستبوون بە پەکەکە؛ بەمەش ئەویان لە گرووپێکی بچووکی ئایدیۆلۆژییەوە گۆڕی بۆ ڕێکخراوێکی جەماوەریی چەکدار.
دەستپێکی خەباتی چەکداری (1984)
سەرکردایەتیی پەکەکە، کە لە کاتی کودەتای 1980دا بۆ کەمپەکانی ڕاهێنان لە دۆڵی بەقاع (لە لوبنانی ژێر کۆنترۆڵی سوریا) پاشەکشەی کردبوو، خۆی بۆ جەنگێکی گەریلا ئامادە کرد کە ماوەیەکی درێژ بخایەنێت.
15ی ئابی 1984: پەکەکە بە هێرشکردنی هاوکات بۆ سەر بنکەکانی ژاندارمەری لە شارۆچکەکانی ئێرووح (پارێزگای سێرت) و شەمدینلی (پارێزگای هەکاری) خەباتی چەکداریی خۆی بە فەرمی دەست پێ کرد.
تاکتیکە گەریلاییەکان: پەکەکە بە سوودوەرگرتن لە چیا دژوار و دەستڕاگەیشتنپێنەکراوەکانی زنجیرەچیاکانی زاگرۆس و تاورۆس، تاکتیکە کلاسیکییە گەریلاییەکانی لێدان و پاشەکشەی بەکار هێنا. هێرشیان دەکردە سەر کاروان یان بنکە سەربازییەکان و دواتر دەگەڕانەوە و لە خاکە سەختەکەدا ون دەبوون یان بە سنوورە ئاسانپەڕەکاندا دەچوونە ناو عێراق و سوریا.
دەیەی 1990: ئۆهاڵ و «جەنگە پیسەکە»
دەیەی 1990 بە تەواوی خوێناویترین دەیەی ملمڵانێکە بوو و بووە هۆی مردنی زیاتر لە 40,000 کەس (لەوانە شەڕکەرانی هەردوو لا و هەزاران هاووڵاتیی مەدەنی). دەوڵەتی تورکیا تێگەیشت کە تاکتیکە سەربازییە ئاساییەکان لە بەرامبەر گەریلاکاندا سەرکەوتوو نین، بۆیە ڕووی لە ستراتیژییەکی دڕندانەی دژەیاخیبوون کرد.
دۆخی نائاسایی (OHAL): لە 1987، حکومەت لە بەشێکی زۆری باکووری کوردستاندا دۆخی نائاسایی ڕاگەیاند، کە «پارێزگارێکی باڵا»ی دانراو بە دەسەڵاتی بەرفراوانی دەرەوەی دادگا فەرمانڕەوایی تێدا دەکرد.
سیستەمی پاسەوانی گوند (قۆرووجوو): بۆ بڕینی تۆڕی پشتگیریی لۆجستی و مەدەنیی پەکەکە لە ناوچە گوندنشینەکان، دەوڵەت سیستەمی پاسەوانی گوندی دروست کرد. عەشیرەت و جوتیارە کوردە دڵسۆزەکانیان چەکدار کرد و پارەیان پێ دەدان بۆ شەڕکردن دژی پەکەکە. ئەمە لە بنەڕەتدا جەنگێکی ناوخۆیی لەناو کوردەکاندا هەڵگیرساند.
چۆڵکردنی گوندەکان: ئەگەر گوندێکی کوردی پەیوەستبوونی بە سیستەمی پاسەوانی گوند ڕەت بکردایەوە، دەوڵەت زۆرجار دانیشتووانەکەی بە هاوسۆزی پەکەکە دەزانی. لە سەرانسەری دەیەی 1990دا، سوپای تورکیا بە شێوەیەکی سیستەماتیک و زۆرەملێ، بە پێی مەزەندە 3,000 تا 4,000 گوندی کوردیی چۆڵ کرد و سووتاند. ئەم تاکتیکەی زەوی سووتێنراو تا 3 ملیۆن کوردی ئاوارە کرد و ناچاری کردن بڕۆنە گەڕەکە هەژارەکانی دیاربەکر، ئەستەنبوڵ و شارەکانی سەرانسەری ئەورووپا.
ژیتەم و «تۆرۆسی سپی»: ئەم سەردەمە هەروەها بە پێشێلکاریی توندی مافەکانی مرۆڤ دیاری دەکرێت، لەوانە هەزاران «کوشتنی چارەسەرنەکراو» و ونکردنی زۆرەملێی سیاسەتمەدار، ڕۆژنامەنووس و بازرگانە کوردەکان. بە شێوەیەکی بەرفراوان ئەمانە دەدرانە پاڵ دەزگایەکی نهێنیی هەواڵگریی دەوڵەت کە بە JİTEM ناسراو بوو و گرووپە نیوەسەربازییە هاوڕێی دەوڵەتەکان (وەک حیزبوڵڵای کورد، گرووپێکی ئیسلامیی ڕادیکاڵ کە بە تەواوی لە گرووپە لوبنانییەکە جیاوازە). بینینی ئۆتۆمبێلێکی ڕینۆ تۆرۆسی سپی ـ ئۆتۆمبێلە بێنیشانە دڵخوازەکەی دەستەکانی مەرگی دەوڵەت ـ بووە هێمای ترسێکی ڕەها لە ناوچەکەدا.
1999: دەستگیرکردنی عەبدوڵڵا ئۆجەلان
تا کۆتایی دەیەی 1990، سوپای تورکیا بە سوودوەرگرتن لە ژمارەی زیاتر، چەکی پێشکەوتوو و پشتگیریی هەواڵگریی هاوپەیمانە ڕۆژئاواییەکان، تواناکانی سەربازیی پەکەکەی لە ناو تورکیادا بە توندی لاواز کردبوو.
ڕاوە نێودەوڵەتییەکە: لە 1998، تورکیا هەڕەشەی داگیرکردنی سوریای کرد ئەگەر عەبدوڵڵا ئۆجەلان دەرنەکات. ئۆجەلان، کە ناچار کرا دیمەشق بەجێ بهێڵێت، بەدوای پەنابەریی سیاسیدا بە پەلە گەشتێکی درێژی بە ئەورووپادا دەست پێ کرد، بەڵام بە دووبارەیی ڕەت دەکرایەوە.
دەستگیرکردن لە کینیا: لە 15ی شوباتی 1999، ئۆجەلان لە نایرۆبیی کینیا لەلایەن ئەندامانی هەواڵگریی تورکیاوە دەستگیر کرا، لە ئۆپەراسیۆنێکی هاوبەشدا کە سی ئای ئەی و دەزگا نێودەوڵەتییەکانی دیکەی هەواڵگری بە چڕی یارمەتییان دابوو.
سەردەمی ئیمڕاڵی و گۆڕانی ئایدیۆلۆژی: ئۆجەلان بە مردن مەحکوم کرا (دواتر کاتێک تورکیا سزای مردنی هەڵوەشاندەوە، سزاکەی گۆڕدرا بۆ زیندانیی هەتاهەتایی) و لە زیندانی دوورگەی ئیمڕاڵی خرایە ژووری تاکەکەسی. لە ژووری زیندانەکەیەوە، ئۆجەلان ئاگربەستێکی یەک لایەنەی دەست پێ کرد و ئایدیۆلۆژیای پەکەکەی بە شێوەیەکی ڕیشەیی گۆڕی. دەستی لە داواکاریی دەوڵەتێکی مارکسی-لێنینیی سەربەخۆ هەڵگرت و لە جێگەی ئەوەدا «کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی»ی پێشنیار کرد ـ مۆدێلێکی دیموکراسیی جەماوەری، ناوەندناگەر، ژینگەیی و ڕزگاریی ژنان، بە بانگەواز بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد لەناو سنوورە هەنووکەییەکانی تورکیادا.
پوختەی سەردەمی پەکەکە و ملمڵانێی چەکداری
ڕووداو | بەروار | پەرەسەندنی سەرەکی |
دامەزراندنی پەکەکە | 1978 | جووڵانەوەیەکی خوێندکاریی مارکسی-لێنینی لە فیس پێک دێت و خوازیاری کوردستانێکی سۆسیالیستی و سەربەخۆیە. |
کودەتای سەربازیی 1980 | 1980 | سەرکوتی توندی ناسنامەی کوردی؛ ئەشکەنجەی سامناک لە زیندانی دیاربەکر نەوەیەک ڕادیکاڵ دەکات. |
دەستپێکی خەباتی چەکداری | 1984 | پەکەکە هێرش دەکاتە سەر ئێرووح و شەمدینلی و جەنگە گەریلاییەکە دەست پێ دەکات کە چەندین دەیە دەخایەنێت. |
«جەنگە پیسەکە» | دەیەی 1990 | دۆخی نائاسایی (OHAL) ڕادەگەیەنرێت؛ هەزاران گوند دەسووتێنرێن و ملیۆنان کەس ئاوارە دەبن؛ کوشتنی دەرەوەی دادگا دەگاتە لوتکە. |
دەستگیرکردنی ئۆجەلان | 1999 | سەرکردەی پەکەکە دەستگیر دەکرێت؛ جووڵانەوەکە ئایدیۆلۆژیای لە جیاخوازییەوە دەگۆڕێت بۆ «کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی». |
8: سەدەی 21 و پرۆسەکانی ئاشتی (2000–2026)
بە هاتنی ساڵی 2000، باکووری کوردستان ماندوو و شەکەت بووبوو. دەستگیرکردنی عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە 1999 و ئاگربەستە یەک لایەنەکەی پەکەکە کە دوای ئەوە هات، دینامیکی خەباتی کوردی گۆڕی. سەرەتای سەدەی 21 گۆڕانێکی گەورەی بە خۆوە بینی لە یاخیبوونی چەکداریی گوندنشینەوە بەرەو جووڵانەوەیەکی سیاسیی یاسایی و زیندوو لە ناوەندە شارەکاندا، هەرچەندە بە توندی سنووردار کرابوو.
زنجیرەی ناوە کورتکراوەکانی پارتە کوردخوازەکان
لەبەر ئەوەی دەستووری تورکیا بە توندی ڕێگری لە پارتە سیاسییەکان دەکات کە لە دەوری ناسنامە نەتەوەییەکان ڕێک بخرێن یان «یەکێتیی دابەشنەکراو»ی دەوڵەت بخەنە ژێر پرسیار، پارتە سیاسییە کوردخوازەکان بەردەوام ڕووبەڕووی خولی داخستن لەلایەن دەوڵەتەوە بوونەتەوە.
خولی داخستنەکان: هەر کاتێک پارتێکی کوردخواز جێپێی خۆی بەهێز دەکرد، دادگای دەستووری بە تۆمەتی پەیوەندی لەگەڵ پەکەکە قەدەغەی دەکرد و سیاسەتمەدارەکانی ناچار دەکرد لەژێر ناوێکی نوێدا خۆیان ڕێک بخەنەوە. ئەمە لە ماوەی دەیەکاندا «زنجیرەیەکی ناوە کورتکراوەکان»ی پارتەکانی دروست کرد: HEP، DEP، HADEP، DEHAP، DTP، BDP، HDP و پارتی دەمی ئەمڕۆ.
بەربەستی 10%: بۆ دوورخستنەوەی نوێنەرایەتیی کورد لە پەرلەمانی وڵات، دەوڵەتی تورکیا لە مێژوودا بەربەستێکی هەڵبژاردنی نیشتمانیی زۆر بەرزی 10%ی جێبەجێ دەکرد. بۆ ساڵانێک، سیاسەتمەدارە کوردەکان بە خۆکاندیدکردن وەک «سەربەخۆ» لەو بەربەستە دەرباز دەبوون.
سەرهەڵدانی هەدەپە (2015): ئەم ستراتیژییە لە حوزەیرانی 2015دا گەیشتە لوتکە، کاتێک پارتی دیموکراتی گەلان (HDP)، بە سەرکردایەتیی سەلاحەدین دەمیرتاشی کاریزماتیک، بە فەرمی بەربەستی 10%ی تێپەڕاند. بە یەکخستنی دەنگدەرە کوردەکان لەگەڵ چەپە تورکەکان، فێمینیستەکان و گرووپە کەمینەکان، هەدەپە 80 کورسیی بەدەست هێنا و بۆ ماوەیەک زۆرینەی پەرلەمانیی لە پارتی داد و گەشەپێدانی فەرمانڕەوا سەندەوە ـ ساتێکی وەرچەرخان لە مێژووی ناوچەکەدا.
«پرۆسەی چارەسەر» (2013–2015)
پێش ئاڵۆزیی سیاسیی 2015، باکووری کوردستان سەردەمێکی بێوێنەی هیوای ئەزموون کرد کە بە چۆزووم سوورەجی (پرۆسەی چارەسەر) ناسرا.
لە گفتوگۆی نهێنییەوە بۆ ئاشتیی ئاشکرا: دوای دانوستانە نهێنییەکانی ئۆسلۆ، حکومەتی تورکیا (بە سەرکردایەتیی ڕەجەب تەیب ئەردۆغان) و پەکەکە لە کۆتایی 2012ەوە بەشدارییان لە گفتوگۆی ڕاستەوخۆ و ئاشکرای ئاشتی کرد. بەرپرسانی دەوڵەت ڕاستەوخۆ لە زیندانی دوورگەی ئیمڕاڵی سەردانی ئۆجەلانیان دەکرد بۆ دانوستان لەسەر نەخشەڕێگایەکی بێچەککردن و چاکسازییە دیموکراتییەکان.
نەورۆزی مێژوویی 2013: لە 21ی ئازاری 2013، لە کاتی ئاهەنگەکانی سەری ساڵی کوردی لە ئامەد (دیاربەکر)، جەماوەرێکی گەورەی زیاتر لە یەک ملیۆن کەس شاهیدی خوێندنەوەی نامەی ئۆجەلان بە دەنگی بەرز بە کوردی و تورکی بوو. بە شێوەیەکی ناسراو ڕایگەیاند: «با چەکەکان بێدەنگ بن و سیاسەت قسە بکات.» پەکەکە دەستی کرد بە کشاندنەوەی شەڕکەرانی بە سنوورەکەدا بۆ ناو عێراق.
بوارێک بۆ هەناسەدان: بۆ دوو ساڵ و نیو، توندوتیژی بە شێوەیەکی گەورە ڕاوەستا. پۆستەکانی پشکنین لابران، وەبەرهێنانی ئابووری گەڕایەوە بۆ باشووری ڕۆژهەڵات و دەربڕینی کولتووریی کوردی بە شێوەیەک گەشەی کرد کە لە ڕووخانی ئیمپراتۆریی عوسمانییەوە نەبینرابوو.
هەڵوەشانەوە و شەڕی خەندەقی شارەکان (2015–2016)
بەداخەوە، پرۆسەی ئاشتی لە هاوینی 2015دا هەڵوەشایەوە. هۆکارەکان ئاڵۆز بوون و لەلایەن حساباتی سیاسیی ناوخۆیی دوای هەڵبژاردنەکانی حوزەیرانی 2015 و کاریگەرییە دەرەکییەکانی جەنگی ناوخۆی سوریاوە هان دەدران (بە تایبەتی بەرگریی کورد لە کۆبانی دژی داعش، کە پەیوەندیی نێوان کوردەکان و دەوڵەتی تورکیای بە توندی گرژ کرد).
گواستنەوە بۆ شارەکان: دوای هەڵوەشانەوەی ئاگربەست، ملمڵانێکە نەگەڕایەوە بۆ چیا دوورەکان؛ ڕاستەوخۆ گوازرایەوە بۆ ناوەندە مێژووییە شارەکانی باکووری کوردستان.
بەربەستەکان و خۆبەڕێوەبردن: گرووپە بێهیواکان لە گەنجانی کورد (YPS) خەندەقیان هەڵکەند، بەربەستیان دروست کرد و لە گەڕەکەکانی سەرانسەری سوور (دیاربەکر)، جزیرە، شرناخ، سلۆپی و نصێبین «خۆبەڕێوەبردنی دیموکراتی»یان ڕاگەیاند.
وەڵامی سەربازی: دەوڵەتی تورکیا بە هێزێکی زۆر زالبووی سەربازیی ئاسایی وەڵامی دایەوە، تانک و تۆپخانەی قورسی بڵاو کردەوە و قەدەغەی هاتوچۆی 24 کاتژمێریی سەپاند بە فەرمانی تەقەکردن بۆ کوشتن، کە چەندین مانگ بەردەوام بوو.
وێرانکارییەکە: دەرەنجامەکان کارەساتبار بوون. زیاتر لە 350,000 هاووڵاتیی مەدەنی ئاوارە بوون. گەڕەکە مێژووییەکان، بە تایبەتی گەڕەکی کۆنی سووری دیاربەکر کە لە لیستی یونسکۆدایە، بوونە کەلاوە. ڕێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ مردنی سەدان هاووڵاتیی مەدەنییان بەڵگەدار کرد کە لە ژێرزەمینەکانی جزیرەدا گیریان خواردبوو.
سەرکوت و سەردەمی سەرپەرشتیارە دانراوەکان (2016–2024)
دوای کودەتا سەربازییە شکستخواردووەکە لە ڕۆژئاوای تورکیا لە تەمووزی 2016، حکومەت دۆخی نائاسایی لە سەرانسەری وڵاتدا ڕاگەیاند. هەرچەندە کودەتاکە لەلایەن کوردەکانەوە ڕێک نەخرابوو، دەسەڵاتە نائاساییەکان بە چڕی بەکار هێنران بۆ تێکشکاندنی جووڵانەوەی سیاسیی کوردخواز.
زیندانیکردنی سەرکردایەتی: لە تشرینی دووەمی 2016، دەوڵەت هاوسەرۆکەکانی هەدەپە، سەلاحەدین دەمیرتاش و فیگەن یوکسەکداغی، لەگەڵ دەیان پەرلەمانتاری کورد دەستگیر کرد. دەمیرتاش هەتا ئەمڕۆ لە زیندانێکی خاوەن ئاستی بەرزی پاراستندایە، سەرەڕای چەندین بڕیاری پابەندکەری دادگای ئەورووپیی مافەکانی مرۆڤ کە فەرمانی ئازادکردنی دەستبەجێی دەدەن.
سیاسەتی قەیوم (سەرپەرشتیاری دانراو): لەوانەیە زۆرترین زەبری ورەبڕ بۆ مافە دیموکراتییەکان لە باکووری کوردستان، لابردنی سیستەماتیکی شارەوانە هەڵبژێردراوە کوردەکان لەلایەن دەوڵەتەوە بووبێت. لە هەڵبژاردنە ناوخۆییەکانی 2014، 2019 و 2024، پارتە کوردخوازەکان لە سەرانسەری باشووری ڕۆژهەڵاتدا بە زۆرینەیەکی زۆر سەرکەوتن. بەڵام وەزارەتی ناوخۆی تورکیا بە بەردەوامی ئەم شارەوانە هەڵبژێردراوانەی لە پۆستەکانیان لادەبرد، بە تۆمەتی تیرۆریزم دەستگیری دەکردن و کارمەندانی دانراوی دەوڵەتی بە ناوی سەرپەرشتیار (قەیوم) لە جێگەیان دادەنا. ئەمە لە کردەوەدا دیموکراسیی ناوخۆیی لە ناوچەکەدا بێکاری کرد و کارگێڕیی گەڕاندەوە بۆ ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی دەوڵەت.
هیوایەکی نوێ و ناسک: دەستپێشخەرییەکانی ئاشتی لە 2024–2026
لە کاتێکدا وا دیار بوو ناوچەکە لە بێجووڵەییەکی سیاسیی هەمیشەییدا بەند بووبێت، لە کۆتایی دەیەی 2020دا گۆڕانێکی سەرسوڕهێنەر ڕووی دا.
دەستپێشخەریی باخچەلی (کۆتایی 2024): لە هەنگاوێکدا کە وڵاتەکەی سەرسام کرد، دەوڵەت باخچەلی، سەرۆکی پارتی جووڵانەوەی نەتەوەییی نەتەوەخوازی توندڕەو (MHP) (و هاوبەشی هاوپەیمانیی پارتی داد و گەشەپێدانی فەرمانڕەوا)، بە ئاشکرا چوارچێوەیەکی نوێی پێشنیار کرد بۆ کۆتاییهێنان بە ملمڵانێکەی چەندین دەیە؛ ئاماژەی دا کە ئەگەر پەکەکە چەک دابنێت، دەکرێت چاکسازییە یاساییەکان سەبارەت بە گۆشەگیرکردنی ئۆجەلان تاوتوێ بکرێن.
بانگەوازی ئۆجەلان بۆ بێچەککردن (شوباتی 2025): بە سوودوەرگرتن لەم کرانەوە سیاسییە تەسکە، ڕێگە بە عەبدوڵڵا ئۆجەلان درا پەیوەندی بە جیهانی دەرەوە بکات. لە شوباتی 2025، بانگەوازێکی مێژوویی و یەکلاکەرەوەی کرد بۆ ئەوەی پەکەکە بە فەرمی بەشە چەکدارەکانی خۆی لەناو سنوورەکانی تورکیادا هەڵبوەشێنێتەوە، و ڕایگەیاند کە سەردەمی خەباتی چەکداری بەسەرچووە و دەبێت سەرنج بە تەواوی بگوازرێتەوە بۆ سیاسەتی دیموکراتی و یاسایی.
دینامیکی هەنووکەیی (سەرەتای 2026): تا سەرەتای 2026، پەرلەمانی تورکیا ڕاپۆرت و کۆمیسیۆنە سەرەتاییەکانی پێش خستووە بۆ ئاسانکردنی چاکسازییە یاساییەکان و بەڕێوەبردنی ڕێکخستنە زۆر ئاڵۆزەکانی بێچەککردن. بەڵام کەشەکە هەر بە شێوەیەکی نائاسایی گرژ و دژبەیەک ماوەتەوە. لە کاتێکدا گوتاری ئاشتی لە ئاستی باڵادا زاڵە بەسەر ئەنقەرەدا، دەوڵەت هاوکات بەردەوامە لە دەستگیرکردنی ڕۆژنامەنووسە کوردەکان و دانانی سەرپەرشتیارە دانراوەکان لە جێگەی شارەوانە تازەهەڵبژێردراوەکانی پارتی دەم. بۆ خەڵکی باکووری کوردستان کە هەڵوەشانەوەی پرۆسەی ئاشتیی 2015یان ئەزموون کردووە، گومانێکی قووڵ و وریا لەگەڵ ئارەزوویەکی توند بۆ چارەسەرێکی بەردەوام و کەرامەتمەندانە تێکەڵ بووە.
پوختەی سەدەی 21
سەردەم / ڕووداو | بەروار | پەرەسەندنە سەرەکییەکان |
سەرهەڵدانی سیاسەتی یاسایی | دەیەی 2000 | گۆڕان لە یاخیبوونی چەکدارییەوە بۆ سیاسەتی پەرلەمانی؛ خولی داخستنی پارتەکان (لە HADEPەوە بۆ پارتی دەم). |
پرۆسەی چارەسەر | 2013–2015 | گفتوگۆی مێژوویی ئاشتی؛ نامەی نەورۆزی 2013ی ئۆجەلان؛ کەمبوونەوەیەکی گەورەی توندوتیژی. |
ملمڵانێ لە شارەکان | 2015–2016 | ئاشتی هەڵدەوەشێتەوە؛ شەڕی خەندەق لە شارەکاندا؛ وێرانکاریی گەورەی سوور، جزیرە و شرناخ. |
سەرکوتی سەرپەرشتیارە دانراوەکان | 2016–2024 | دەستگیرکردنی دەمیرتاش؛ شارەوانە کوردەکان کە بە شێوەیەکی دیموکراتی هەڵبژێردراون، بە شێوەیەکی سیستەماتیک سەرپەرشتیارەکانی دەوڵەت (قەیوم) لە جێگەیان دادەنرێن. |
نوێکردنەوەی هەوڵەکانی ئاشتی | 2024–2026 | باخچەلی کرانەوەیەکی نوێ دەست پێ دەکات؛ ئۆجەلان بانگەواز بۆ بێچەککردنی پەکەکە دەکات (شوباتی 2025)؛ هەنگاوە ناسکەکانی پەرلەمان بەرەو چارەسەر. |
9: ڕیزبەندیی کاتیی وردی باکووری کوردستان
مێژووی باکووری کوردستان هەزاران ساڵ دەگرێتەوە، لە شانشینییە کۆنە شاخاوییەکانەوە تا خەباتە دیموکراتییە نوێیەکان. لە خوارەوە ڕیزبەندییەکی کاتیی گشتگیری ڕووداوە سەرەکییەکان هاتووە کە خاک، کولتوور و چارەنووسی سیاسیی گەلی کوردیان لەم ناوچەیەدا داڕشتووە.
سەردەمی کۆن و سەدەکانی ناوەڕاست (نزیکەی 860 پێش زایین – سەدەی 15)
نزیکەی 860 – 590 پێش زایین: شانشینی ئورارتوو زاڵ دەبێت بەسەر ناوچە بەرزەکانی دەوروبەری دەریاچەی وان و ئاگریدا، قەڵا بەردینە زۆر گەورەکان دروست دەکات و میراتی تەلارسازیی ناوچە بەرزەکان دادەمەزرێنێت.
612 پێش زایین: ئیمپراتۆریی ماد (هێزێکی هیندۆ-ئێرانی کە بە باوباپیرانی کولتووریی کوردەکان سەیر دەکرێن) لەگەڵ بابل هاوپەیمانی دەبەستێت بۆ ڕووخاندنی ئیمپراتۆریی ئاشووری نوێ. ئەم سەرکەوتنە لە ئەفسانەی کوردیی نەورۆزدا ڕەنگێکی ئەفسانەیی وەردەگرێت.
401 پێش زایین: مێژوونووسە یۆنانییەکە، زینەفۆن، تۆماری ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ کاردووخییەکان دەکات ـ شەڕکەرە گەریلا شاخنشینەکان کە بە توندی سەربەخۆ بوون ـ لە ناوچەی شرناخ و هەکاریی ئەمڕۆدا.
69 پێش زایین: شانشینی کۆردوێن وەک دەوڵەتێکی بەهێز و نیوەخۆبەڕێوەبەری نێوانگیر لەنێوان ئیمپراتۆرییەکانی ڕۆما و پارت/ئەرمەنستاندا کار دەکات.
639ی زایینی: سوپا ئیسلامییە عەرەبەکان شاری ئامەد (دیاربەکر) داگیر دەکەن. پرۆسەی هێواشی تێکەڵبوونی عەشیرەتە کوردەکان بە جیهانی ئیسلامیی سوننە دەست پێ دەکات.
990 – 1085ی زایینی: بنەماڵەی مەروانی لە مەیافارقین (سلڤان) و دیاربەکرەوە فەرمانڕەوایی دەکات و نوێنەرایەتیی سەردەمی زێڕینی دەوڵەتداری، تەلارسازی و لێبوردەیی ئایینیی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دەکات.
سەدەکانی 13 – 15: داگیرکارییەکانی مەغۆل عەشیرەتە کوردەکان بۆ قووڵایی چیا دەستڕاگەیشتنپێنەکراوەکانی تاورۆس و زاگرۆس پاڵ پێوە دەنێن، و جوگرافیای بەرزی شوێنی نیشتەجێبوونیان وەک ئامرازێکی بەرگری دژی یەکێتییە پێشڕەوە تورکمانییەکان جێگیر دەکەن.
سەردەمی عوسمانی و میرنشینەکان (1514 – 1914)
1514: شەڕی چاڵدێران. عەشیرەتە کوردە سوننەکان لەگەڵ ئیمپراتۆریی عوسمانی هاوپەیمانی دەبەستن بۆ شکستهێنان بە ئیمپراتۆریی شیعەی سەفەویی ئێران.
1515: ئیدریسی بەدلیسی لەسەر پەیمانێکی مێژوویی دانوستان دەکات کە خۆبەڕێوەبردنێکی بەرفراوان و بۆماوەیی بە سەرکردە عەشیرەتییە کوردەکان (میرەکان) دەبەخشێت، لە بەرامبەر پاراستنی سنوورە ڕۆژهەڵاتییەکانی ئیمپراتۆریی عوسمانیدا. سەردەمی میرنشینە کوردییەکان دەست پێ دەکات.
1597: شەرەفخانی بەدلیسی، میری بەدلیس، شەرەفنامە دەنووسێت، کە یەکەم مێژووی نووسراوی گشتگیری بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکانە.
سەدەی 17: شاعیرە گەورە کوردەکە ئەحمەدی خانی دەستانی مەم و زین لە میرنشینی بۆتان دەنووسێت و یەکەم تۆوە هزرییەکانی ناسنامەیەکی نەتەوەیی کوردیی یەکگرتوو دەچێنێت.
1847: ئیمپراتۆریی عوسمانی لە پرۆسەی ناوەندیکردنی دەسەڵاتی خۆیدا، لە ڕووی سەربازییەوە شکست بە بەدرخان بەگی بۆتان دەهێنێت و بە فەرمی کۆتایی بە سەردەمە 300 ساڵەکەی میرنشینە کوردییە خۆبەڕێوەبەرەکان دەهێنێت. دەسەڵات دەگوازرێتەوە بۆ شێخە ئایینییەکان.
1891: سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم سواری حەمیدییە دادەمەزرێنێت، کە میلیشیایەکی نائاساییی پشتگیریکراو لەلایەن دەوڵەتەوەیە و لە عەشیرەتە کوردە سوننە دیاریکراوەکان پێک دێت و گرژییە نەتەوەییەکانی ناوچەکە توندتر دەکات.
جەنگی جیهانیی یەکەم و سەرەتای کۆماری تورکیا (1914 – 1938)
1914 – 1918: جەنگی جیهانیی یەکەم ئەنادۆڵی ڕۆژهەڵات وێران دەکات. سەدان هەزار کورد بەهۆی پێشڕەویی ڕووسیاوە ئاوارە دەبن و جینۆسایدی ئەرمەنییەکان بە فەرمانی دەوڵەت پێکهاتەی دانیشتووانی ناوچەکە بە شێوەیەکی بنەڕەتی دەگۆڕێت.
10ی ئابی 1920: پەیماننامەی سیڤەر لەلایەن ئیمپراتۆریی عوسمانیی شکستخواردووەوە واژۆ دەکرێت. بەشی III بەڵێنی ڕاپرسییەک بۆ دەوڵەتێکی کوردیی سەربەخۆ دەدات.
1919 – 1923: مستەفا کەمال (ئەتاتورک) جەنگی سەربەخۆیی تورکیا دەست پێ دەکات و بە سەرکەوتوویی سەرکردە کوردەکان قایل دەکات لە پاڵ تورکەکاندا شەڕ بکەن بۆ ڕزگارکردنی «نیشتمانی موسڵمانان» لە دابەشکردنی ڕۆژئاوایی و ئەرمەنی.
24ی تەمووزی 1923: پەیماننامەی لۆزان واژۆ دەکرێت. سیڤەر هەڵدەوەشێنرێتەوە، سنوورە نوێیەکانی تورکیا دادەمەزرێنرێن و مافەکانی کورد بە تەواوی پشتگوێ دەخرێن، و نیشتمانی کورد بەسەر چوار وڵاتدا دابەش دەکرێت.
ئازاری 1924: کۆماری تورکیا خەلافەتی ئیسلامی هەڵدەوەشێنێتەوە و دەستوورێک دادەنێت کە نکۆڵی لە بوونی کورد دەکات و زمان و کولتوورەکەی قەدەغە دەکات.
1925: ڕاپەڕینی شێخ سەعید بۆ بەرگری لە ئایین و ناسنامەی کوردی هەڵدەگیرسێت. دەوڵەت ڕاپەڕینەکە تێک دەشکێنێت و شێخ سەعید لە دیاربەکر لە سێدارە دەدات.
1927 – 1930: ڕێکخراوە کوردییە سێکولارەکە، خۆیبوون، «کۆماری ئارارات»ی سەربەخۆ ڕادەگەیەنێت. سوپای تورکیا لە کۆتاییدا ڕاپەڕیوەکان گەمارۆ دەدات و شکستیان پێ دەهێنێت.
1937 – 1938: کۆمەڵکوژیی دێرسیم. دەوڵەت ناوچەی خۆبەڕێوەبەری عەلەوی-کوردیی دێرسیم بە توندوتیژی ملکەچ دەکات. سەرکردەکە، سەید ڕەزا، لە سێدارە دەدرێت، دەیان هەزار هاووڵاتیی مەدەنی دەکوژرێن و ناوی پارێزگاکە بۆ تونجەلی دەگۆڕدرێت.
ملمڵانێی چەکداری و سەردەمی نوێ (1978 – ئێستا)
27ی تشرینی دووەمی 1978: عەبدوڵڵا ئۆجەلان و خوێندکارە چەپەکان لە گوندی فیس پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK) بە ئایدیۆلۆژیای مارکسی-لێنینی دادەمەزرێنن.
12ی ئەیلوولی 1980: کودەتایەکی دڕندانەی سەربازی لە تورکیا دەبێتە هۆی دەستگیرکردنی بەکۆمەڵ و ئەشکەنجەی توندی چالاکوانە کوردەکان لە زیندانی ژمارە 5ی دیاربەکر، و نەوەیەکی نوێ ڕادیکاڵ دەکات.
15ی ئابی 1984: پەکەکە یەکەم هێرشە گەریلاییە گەورەکانی لە ئێرووح و شەمدینلی دەست پێ دەکات و خەباتە چەکدارییەکە دەخاتە ڕێ کە چەندین دەیە دەخایەنێت.
1987: دەوڵەتی تورکیا لە سەرانسەری ناوچەکەدا دۆخی نائاسایی (OHAL) ڕادەگەیەنێت. سیستەمی پاسەوانی گوند دادەمەزرێنرێت.
دەیەی 1990: خوێناویترین دەیەی ملمڵانێکە. دەوڵەت بە زۆر زیاتر لە 3,000 گوندی کوردی چۆڵ دەکات و دەسووتێنێت و ملیۆنان کەس ئاوارە دەکات. کوشتنی دەرەوەی دادگا دەگاتە لوتکە.
15ی شوباتی 1999: عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە کینیا دەستگیر دەکرێت. لە زیندانی دوورگەی ئیمڕاڵییەوە ئایدیۆلۆژیای پەکەکە لە پێکهێنانی دەوڵەتێکی سەربەخۆوە دەگۆڕێت بۆ «کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی» لەناو تورکیادا.
21ی ئازاری 2013: لە کاتی ئاهەنگەکانی نەورۆز لە ئامەد، نامەی ئۆجەلان بانگەواز بۆ ئاگربەست و گواستنەوە بۆ سیاسەتی دیموکراتی دەکات و بە فەرمی گفتوگۆکانی ئاشتیی «پرۆسەی چارەسەر» دەست پێ دەکات.
حوزەیرانی 2015: هەدەپەی کوردخواز (بە سەرکردایەتیی سەلاحەدین دەمیرتاش) بەربەستی هەڵبژاردنی 10% تێدەپەڕێنێت و 80 کورسی لە پەرلەمانی تورکیا بەدەست دەهێنێت.
هاوینی 2015 – 2016: پرۆسەی ئاشتی هەڵدەوەشێتەوە. شەڕی وێرانکەری خەندەق لە شارەکاندا گەڕەکە مێژووییەکانی سوور، جزیرە و شرناخ وێران دەکات.
تشرینی دووەمی 2016: دوای ڕاگەیاندنی دۆخی نائاسایی لە سەرانسەری وڵاتدا، دەوڵەت هاوسەرۆکەکانی هەدەپە، دەمیرتاش و یوکسەکداغ، دەستگیر دەکات. حکومەت دەست بە سیاسەتە سیستەماتیکەکەی دەکات بۆ دانانی سەرپەرشتیارە دانراوەکانی دەوڵەت (قەیوم) لە جێگەی شارەوانە هەڵبژێردراوە کوردەکان.
کۆتایی 2024: سەرکردە نەتەوەخوازەکە، دەوڵەت باخچەلی، بە خستنەڕووی چوارچێوەیەکی سیاسیی نوێ بۆ ئاشتی، دامەزراوە سیاسییەکان سەرسام دەکات.
شوباتی 2025: عەبدوڵڵا ئۆجەلان بانگەوازێکی مێژوویی دەکات بۆ ئەوەی پەکەکە بە فەرمی چەک دابنێت و بە تەواوی بگوازێتەوە بۆ سیاسەتی دیموکراتی و یاسایی.
2026: پەرلەمانی تورکیا دەست بە پێشخستنی ڕاپۆرتە یاساییەکان دەکات بۆ ئاسانکردنی بێچەککردن، هەرچەندە ناوچەکە بەهۆی بەردەوامبوونی دانانی سەرپەرشتیارەکان و دەستگیرکردنە سیاسییەکانەوە هەر زۆر گرژ دەمێنێتەوە.
10: پرسیار و وەڵام: پرسیارە دووبارەبووەکان
مێژووی باکووری کوردستان بە ئاڵۆزییەکی زۆر ناسراوە و خوێندنەوە لەبارەیەوە زۆرجار هێندەی وەڵام دەداتەوە، پرسیاریش دروست دەکات. لە خوارەوە هەندێک لە دووبارەترین پرسیارەکان لەبارەی پێکهاتەی دانیشتووان، زمانەوانی و دینامیکی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ناوچەکە هاتوون.
پرسیار: ئایا هەموو کوردەکانی باکووری کوردستان پەیڕەوی هەمان ئایین دەکەن؟
وەڵام: نەخێر. هەرچەندە زۆرینەیەکی زۆری کوردەکانی تورکیا موسڵمانن، لەناو دانیشتووانەکەدا دابەشبوونێکی قووڵی ئایینی هەیە کە گرنگییەکی مێژوویی هەیە.
موسڵمانە سوننەکان (زۆرینە): نزیکەی 75% تا 80%ی کوردەکانی تورکیا موسڵمانی سوننەن. بەپێچەوانەی زۆرینەی تورکە نەتەوەییەکان کە پەیڕەوی مەزهەبی حەنەفیی ئیسلامی سوننە دەکەن، زۆرینەی کوردە سوننەکان پەیڕەوی مەزهەبی فیقهی شافیعی دەکەن. لە مێژوودا دەسەڵاتی ئایینیی شێخە سوننەکان (بە تایبەتی ئەوانەی تەریقەتی نەقشبەندی) ڕۆڵێکی زۆر گەورەی لە کۆمەڵگە و سەرکردایەتیی کورددا هەبووە و کاریگەرییەکی بەهێزی لەسەر ڕاپەڕینەکانی سەرەتای سەدەی 20، وەک ڕاپەڕینی شێخ سەعید، هەبووە.
کوردە عەلەوییەکان (کەمینە): کەمینەیەکی بەرچاوی کوردەکان (کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە پارێزگاکانی دێرسیم/تونجەلی، بینگەل، سیڤاس و بەشەکانی مەلاتیا و مەڕعەش چڕ بوونەتەوە) پەیڕەوی عەلەویگەری دەکەن. عەلەویگەری نەریتێکی ئیسلامیی جیاواز لە بیروباوەڕە باوەکان و تێکەڵەیە کە توخمەکانی شیعەگەری، سۆفیگەری و باوەڕەکانی پێش ئیسلامی ئەنادۆڵی و میسۆپۆتامیا لەخۆ دەگرێت. عەلەوییەکان لە مزگەوتدا پەرستش ناکەن، بەڵکو لە ماڵەکانی کۆبوونەوەدا کە بە جەمەوی ناو دەبرێن. بەهۆی باوەڕی جیاوازیانەوە، کوردە عەلەوییەکان لە مێژوودا لە تورکیا ڕووبەڕووی «جیاکاریی دووچندان» بوونەتەوە ـ لەلایەن دەوڵەتەوە لەبەر کوردبوونیان چەوسێنراونەتەوە و لە مێژوودا لەلایەن دانیشتووانە سوننە توندڕەوەکانەوە لەبەر عەلەویبوونیان پەراوێز خراون. کۆمەڵکوژیی وێرانکەری دێرسیم لە 1937–1938دا بە تایبەتی ئەم قەڵا عەلەوی-کوردییەی کردبووە ئامانج.
ئایینەکانی دیکە: پێش سەدەی 20، ناوچەکە هەروەها شوێنی ژیانی دەیان هەزار جوولەکەی کورد و ئێزدی بوو، هەرچەندە لەو کاتەوە نزیکەی هەموویان بۆ ئیسرائیل، ئەورووپا یان ئەرمەنستان کۆچیان کردووە یان ئاوارە کراون.
پرسیار: ئایا هەموو کوردەکانی تورکیا بە هەمان زمان قسە دەکەن؟
وەڵام: نەخێر، دیمەنی زمانی بە شێوەیەکی سەرەکی بەسەر دوو زمان/زاراوەی جیاوازدا دابەش بووە، هەرچەندە پەیوەندییان بە یەکەوە هەیە.
کورمانجی (کورمانجی): ئەمە زاراوەی زاڵە کە زۆرینەیەکی زۆری کوردەکانی باکووری کوردستان، هەروەها کوردەکانی سوریا و بەشەکانی عێراق و ئێران پێی قسە دەکەن. زمانێکی هیندۆ-ئێرانییە کە لە تورکیا بە ئەلفوبێی لاتینی دەنووسرێت.
زازاکی (کرمانجکی / دملی): نزیکەی 2 تا 3 ملیۆن کەس پێی قسە دەکەن، بە شێوەیەکی سەرەکی لە کەوانەی باکووری ڕۆژئاوای ناوچەکەدا (دێرسیم، بینگەل، ئەلازیغ و دیاربەکر). زمانەوانەکان زۆرجار زازاکی وەک زمانێکی جیاواز لەناو گرووپی زمانە ئێرانییەکانی باکووری ڕۆژئاوا پۆلێن دەکەن، لە کاتێکدا سیاسەتەکانی دەوڵەتی تورکیا هەندێک جار هەوڵیان داوە ئەم جیاوازییە زمانییە وەک چەک بەکار بهێنن بۆ بانگەشەی ئەوەی زازاکان کورد نین. بەڵام لە ڕووی کولتووری و سیاسییەوە، زۆرینەیەکی زۆری زازازمانەکان بە بەهێزی خۆیان بە کوردی نەتەوەیی دەناسێنن و ڕۆڵی ناوەندییان لە خەباتی سیاسیی کورددا هەبووە.
پرسیار: سیستەمی «پاسەوانی گوند» (قۆرووجوو) بە وردی چییە؟
وەڵام: سیستەمی پاسەوانی گوند یەکێکە لە جێناکۆکترین و وێرانکەرترین ئەو سیاسەتانەی لە ماوەی ملمڵانێی چەکداریدا جێبەجێ کراون.
لە 1985، کاتێک جەنگی گەریلای پەکەکە توندتر بوو، دەوڵەتی تورکیا تێگەیشت کە ناتوانێت خاکە سەختە گوندنشینەکە تەنها بە بەکارهێنانی سوپای ئاسایی کۆنترۆڵ بکات. حکومەت دەستی کرد بە چەکدارکردنی عەشیرەتە کوردە دڵسۆزەکان و مووچەی دەوڵەتیی پێ دەدان تا وەک هێزێکی نیوەسەربازی دژی پەکەکە کار بکەن.
دەرەنجامەکان: ئەمە لە بنەڕەتدا جەنگێکی ناوخۆیی لەناو کوردەکاندا هەڵگیرساند. هێزی بە هەندێک سەرکردەی جەنگیی عەشیرەتی بەخشی و بووە هۆی گەندەڵیی گەورە، دزینی زەوی و خوێنگرتنەوە.
چۆڵکردنی زۆرەملێ: ئەگەر گوندێک وەرگرتنی چەکی دەوڵەت و پەیوەستبوون بە پاسەوانی گوندی ڕەت بکردایەوە، سوپا زۆرجار دانیشتووانەکەی بە هاوسۆزی پەکەکە دەزانی. ئەم ڕەتکردنەوەیە هاندەری سەرەکیی سیاسەتی زەوی سووتێنراوی دەوڵەت لە دەیەی 1990دا بوو، کە بووە هۆی چۆڵکردنی زۆرەملێ و سووتاندنی زیاتر لە 3,000 گوند. ئەمڕۆ هێشتا زیاتر لە 50,000 پاسەوانی گوندی چەکدار لە ناوچەکەدا هەن و هەر بەربەستێکی سەرەکین لەبەردەم هەر ئاشتبوونەوەیەکی کۆمەڵایەتیی بەردەوامدا.
پرسیار: ئایا ئەمڕۆ قسەکردن بە کوردی لە تورکیا نایاساییە؟
وەڵام: پێگەی یاساییی زمانی کوردی گۆڕانی بەسەردا هاتووە، بەڵام لە بواری فەرمیدا هەر بە توندی سنووردارە.
سەردەمی قەدەغەکان: دوای کودەتای سەربازیی 1980، قسەکردن بە کوردی لە هەردوو ژیانی گشتی و تایبەتدا بە توندی و بە یاسا قەدەغە کرا. خەڵک تەنها لەبەر هەبوونی کاسێتی مۆسیقای کوردی دەستگیر دەکران و ئەشکەنجە دەدران. ئەم قەدەغە تەواوە لە 1991دا لابرا.
واقیعی هەنووکەیی: ئەمڕۆ قسەکردن بە کوردی لە شەقامەکاندا یاساییە. کەناڵی تەلەڤزیۆنی کوردی هەن کە لەلایەن دەوڵەتەوە دارایییان بۆ دابین دەکرێت (وەک TRT Kurdi) و زانکۆکان وانەی هەڵبژاردەی زمان و ئەدەبی کوردی پێشکەش دەکەن.
خاڵە گیرەکە: سەرەڕای ئەم ئاسانکارییانە، دەستووری تورکیا هێشتا دیاری دەکات کە تورکی تاکە زمانی فەرمییە. بۆیە، کوردی وەک زمانی سەرەکیی فێرکردن لە قوتابخانە حکومییەکاندا ڕێگەپێدراو نییە. ملیۆنان منداڵی کورد بە تەواوی بە تورکی فێر دەکرێن. سەرەڕای ئەوە، دەسەڵاتە خۆجێییەکانی دەوڵەت هێشتا زۆرجار و بە ئارەزووی خۆیان شانۆ، کۆنسێرت و بۆنە کولتوورییە کوردییەکان بە بیانووی «ئاسایشی گشتی» قەدەغە دەکەن. کاتێک سیاسەتمەدارە کوردخوازەکان لە پەرلەمانی وڵاتدا بە کوردی قسە دەکەن، هێشتا بە فەرمی لە کۆنووسەکاندا وەک «زمانێکی نەناسراو» تۆمار دەکرێت.
پرسیار: جیاوازیی نێوان پەکەکە و پارتە سیاسییە کوردخوازەکان، وەک پارتی دەم، چییە؟
وەڵام: تێگەیشتن لەم جیاوازییە بۆ تێگەیشتن لە سیاسەتی نوێی تورکیا زۆر پێویستە.
پەکەکە (پارتی کرێکارانی کوردستان): پەکەکە ڕێکخراوێکی چەکدار و شەڕکەرە کە لە 1978دا دامەزراوە. بۆ چەندین دەیە جەنگێکی گەریلایی دژی سوپای تورکیا بەرپا کردووە. لەلایەن تورکیا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و یەکێتیی ئەورووپاوە بە فەرمی وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی پۆلێن کراوە. دامەزرێنەرەکەی، عەبدوڵڵا ئۆجەلان، لە زیندانەوە ئایدیۆلۆژیا گشتییەکەی (ئێستا «کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی») ئاراستە دەکات.
پارتی دەم (پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان): پارتی دەم (و پارتە پێشینەکانی، وەک هەدەپە و بەدەپە) پارتێکی سیاسیی یاسایی و دیموکراتییە کە لەناو سیستەمی پەرلەمانیی تورکیادا کار دەکات. لە ئێستادا سێیەم گەورەترین پارتی پەرلەمانی تورکیایە. ئەوان تەنها بە ڕێگا یاسایی و هەڵبژاردنییەکان بانگەواز بۆ مافەکانی کورد، دیموکراتیکردن، ژینگەپارێزی و مافەکانی ژنان دەکەن.
گرژییەکە: هەرچەندە بنکەی دەنگدەرانیان بە ڕادەیەکی زۆر هاوبەشە ـ ملیۆنان کورد کە خوازیاری خۆبەڕێوەبردنی کولتووری و سیاسین ـ ئەوان دوو پێکهاتەی جیاوازن. بەڵام حکومەتی تورکیا بە بەردەوامی تۆمەتی ئەوە بە پارتە یاساییە کوردخوازەکان دەدات کە «باڵی سیاسی»ی پەکەکەن. ئەم تۆمەتە بەکار دەهێنرێت بۆ پاساوهێنانەوە بۆ دەستگیرکردنی بەردەوامی سیاسەتمەدارە هەڵبژێردراوەکانیان، لابردنی شارەوانەکانیان بە ڕێگای سەرپەرشتیارەکانی دەوڵەت (قەیوم) و هەوڵە بەردەوامەکان بۆ داخستنی پارتەکە لە دادگای دەستووریدا.
11: سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
مێژووی باکووری کوردستان زۆر ئاڵۆزە و ئەم ڕێبەرە پوختەیەکی بنەڕەتی پێشکەش دەکات. بۆ ئەو خوێنەرانەی دەیانەوێت وردتر لە سەردەمە دیاریکراوەکان، دینامیکی عەشیرەتی یان جووڵانەوە سیاسییە نوێیەکان بکۆڵنەوە، ئەم کتێبانەی خوارەوە لەلایەن مێژوونووسان، مرۆڤناسان و زانایانی زانستە سیاسییەکانەوە بە شێوەیەکی بەرفراوان بە دەقی باوەڕپێکراو دادەنرێن:
David McDowall, A Modern History of the Kurds
بۆچی دەبێت بیخوێنیتەوە: ئەگەر تەنها یەک کتێب لەسەر مێژووی کورد دەخوێنیتەوە، با ئەم کتێبە بێت. McDowall پوختەیەکی گشتگیر و بە لێکۆڵینەوەی ورد ئامادەکراو لەبارەی گەلی کورد لە سەرانسەری هەر چوار دەوڵەتە نوێیەکە پێشکەش دەکات، لەگەڵ بەشە بەرفراوانەکان کە بە تایبەتی بۆ سەردەمی عوسمانی و کۆماری نوێی تورکیا تەرخان کراون.
Martin van Bruinessen, Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan
بۆچی دەبێت بیخوێنیتەوە: ئەمە دەقێکی بنچینەییی مرۆڤناسییە لەبارەی کۆمەڵگەی کوردی. Van Bruinessen بە لێهاتوویی شیکردنەوەی ئەوە دەکات کە پێکهاتە نەریتییەکانی دەسەڵاتی کورد ـ سەرکردە عەشیرەتییەکان (ئاغاکان) و کەسایەتییە ئایینییەکان (شێخەکان) ـ چۆن کاریان دەکرد، نێوەندگیرییان لە ملمڵانێکاندا دەکرد و لەگەڵ دەوڵەتە ناوەندگەرەکانی سەدەکانی 19 و 20دا کارلێکیان دەکرد.
Aliza Marcus, Blood and Belief: The PKK and the Kurdish Nationalist Movement in Turkey
بۆچی دەبێت بیخوێنیتەوە: بۆ لێکۆڵینەوەیەکی قووڵ و بابەتی لە ملمڵانێی چەکداریی نوێ، Marcus مێژوویەکی بێوێنەی پەکەکە پێشکەش دەکات. ئەو شوێن ڕێکخراوەکە دەکەوێت، لە ڕەگەکانی لە جووڵانەوە خوێندکارییە چەپەکانی دەیەی 1970ەوە تا جەنگە دڕندانە گەریلاییەکەی لە دەیەی 1990دا، و بە شێوەیەکی گەورە پشت بە چاوپێکەوتن لەگەڵ چەکدارە پێشوەکان دەبەستێت.
Uğur Ümit Üngör, The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913–1950
بۆچی دەبێت بیخوێنیتەوە: ئەم کتێبە بۆ تێگەیشتن لە ساڵەکانی سەرەتای کۆماری تورکیا زۆر پێویستە. Üngör بە وردی سیاسەتەکانی ئەندازیاریی توندی دەوڵەت، تواندنەوەی زۆرەملێ و دووبارەڕێکخستنەوەی پێکهاتەی دانیشتووان باس دەکات کە لە ئەنادۆڵی ڕۆژهەڵات (باکووری کوردستان) جێبەجێ کران و ڕاستەوخۆ بوونە هۆی ڕاپەڕینەکانی وەک ڕاپەڕینی شێخ سەعید و دێرسیم.
Wadie Jwaideh, The Kurdish National Movement: Its Origins and Development
بۆچی دەبێت بیخوێنیتەوە: بەرهەمەکەی Jwaideh، کە یەکێکە لە بەرهەمە کلاسیکییەکانی بواری کوردناسی، بە تایبەتی لە ڕووماڵکردنی کۆتایی سەدەی 19 و سەرەتای سەدەی 20دا بەهێزە. بە لێهاتوویی گواستنەوە لە ڕاپەڕینە نەریتییەکانەوە کە ئایین هاندەریان بوو بۆ نەتەوەخوازیی نوێ و سێکولاری کوردی دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریی عوسمانی بە وردی باس دەکات.
Mesut Yeğen, State and Kurds in Turkey: The Question of Assimilation
بۆچی دەبێت بیخوێنیتەوە: Yeğen تێڕوانینێکی سەرنجڕاکێش پێشکەش دەکات لەبارەی ئەوەی دەوڵەتی تورکیا بە فەرمی چۆن «پرسی کورد»ی دەبینی. بە شیکردنەوەی گوتاری دەوڵەت، نیشان دەدات کە حکومەت چۆن بە ئەنقەست بەرخۆدانی سیاسیی کوردی تەنها لە چوارچێوەی «دواکەوتوویی عەشیرەتی»، «ڕێگربوون» یان «کۆنەپەرستیی ئایینی»دا دادەنا، بۆ نکۆڵیکردن لە بوونی ناسنامەیەکی نەتەوەیی جیاواز.