پێشەکی
لە 20ی ئایاری 1996، نەتەوە یەکگرتووەکان و حکومەتی عێراق یادداشتێکی لێکتێگەیشتنیان واژۆ کرد بۆ جێبەجێکردنی بڕیاری 986ی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان؛ چوارچێوە یاساییەکەی ئەوەی دواتر بە پڕۆگرامی نەوت بەرامبەر خۆراک (OFFP) ناسرا. پڕۆگرامەکە ڕێگای بە عێراق دەدا بڕێکی سنوورداری نەوت لە ژێر چاودێریی نەتەوە یەکگرتووەکان بفرۆشێت، داهاتەکە بخرێتە هەژمارێکی ئەمانەتی لە ژێر کۆنترۆڵی نەتەوە یەکگرتووەکان و بۆ کڕینی خۆراک و دەرمان و پێداویستیی مرۆیی بۆ خەڵکی عێراق بەکار بهێنرێت. ئەمە گەورەترین ئۆپەراسیۆنی فریاکەوتنی مرۆیی بوو لە مێژووی نەتەوە یەکگرتووەکاندا، کە زیاتر لە 67 ملیار دۆلار داهاتی نەوتی عێراقی لە کانوونی یەکەمی 1996ەوە تا ئازاری 2003 بەڕێوە برد.
بۆ خەڵکی کوردی باکووری عێراق، پڕۆگرامی نەوت بەرامبەر خۆراک گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی بوو. پڕۆگرامەکە 13 لە سەدی هەموو داهاتی نەوتی عێراقی ڕاستەوخۆ بۆ سێ پارێزگای کوردیی دهۆک و هەولێر و سلێمانی تەرخان کرد؛ خاڵە یەکلاکەرەوەکە ئەوە بوو کە نەتەوە یەکگرتووەکان بەڕێوەیان دەبرد، نەک حکومەتی سەدام حوسێن. ئەم ڕێکخستنە سەدان ملیۆن دۆلاری خستە ناو هەرێمی کوردستان و تێچوونی دابەشکردنی خۆراک و تەندروستی و پەروەردە و ژێرخانی دابین کرد. ئەمە ئەو بناغە ئابوورییە بوو کە حکومەتی هەرێمی کوردستان لە دەیەی 1990دا قەوارەیەکی خودموختاری کارای لەسەر بنیاد نا.
ناوەڕۆک
پڕۆگرامی نەوت بەرامبەر خۆراک چی بوو؟
پڕۆگرامی نەوت بەرامبەر خۆراک چی بوو؟
پڕۆگرامی نەوت بەرامبەر خۆراک بە بڕیاری 986ی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان (14ی نیسانی 1995) دامەزرا و بە یادداشتێکی لێکتێگەیشتن کە لە 20ی ئایاری 1996 واژۆ کرا، جێبەجێ کرا. ڕێگای بە عێراق دەدا بڕێکی سنوورداری نەوت بفرۆشێت؛ سەرەتا تا 2 ملیار دۆلار بۆ هەر قۆناغێکی 180 ڕۆژە. داهاتەکە لە هەژمارێکی ئەمانەتی لە ژێر کۆنترۆڵی نەتەوە یەکگرتووەکاندا دەهێڵدرایەوە و بۆ کڕینی پێداویستیی مرۆیی بەکار دەهێنرا. پڕۆگرامەکە لە 10ی کانوونی یەکەمی 1996 دەستی پێ کرد، کاتێک یەکەم هەناردەکردنی نەوتی عێراق لە ژێر پڕۆگرامەکەدا دەستی پێ کرد.
داهاتەکە بەم شێوەیە دابەش کرا: 59 لە سەد بۆ کاڵای مرۆیی لە 15 پارێزگای ناوەند و باشوور کە لە ژێر کۆنترۆڵی بەغدا بوون؛ 13 لە سەد بۆ کاڵای مرۆیی لە سێ پارێزگا کوردییەکەی باکوور؛ 25 لە سەد بۆ لیژنەی قەرەبووی نەتەوە یەکگرتووەکان، واتە قەرەبووی جەنگ بۆ هێرشی 1990 بۆ سەر کوەیت؛ و 3 لە سەد بۆ تێچوونە ئیدارییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان. جیاوازییە یەکلاکەرەوەکە بۆ هەرێمە کوردییەکە ئەوە بوو کە پێچەوانەی بەشەکانی دیکەی عێراق، نەتەوە یەکگرتووەکان ڕاستەوخۆ پڕۆگرامەکەی لە سێ پارێزگا باکوورییەکەدا بەڕێوە دەبرد و حکومەتی سەدام هیچ ڕۆڵێکی لەو بەڕێوەبردنەدا نەبوو.
خاڵە سەرەکییەکان
• پڕۆگرامەکە 13 لە سەدی هەموو داهاتی نەوتی عێراقی بۆ سێ پارێزگا کوردییەکە تەرخان کرد؛ نزیکەی 6.1 ملیار دۆلار لە تەواوی ماوەی پڕۆگرامەکەدا، بە بەڕێوەبردنی ڕاستەوخۆی نەتەوە یەکگرتووەکان، نەک بەغدا.
• پشکی 13 لە سەد بناغە ئابوورییەکەی حکومەتی هەرێمی کوردستانی لە دەیەی 1990دا دابین کرد؛ تێچوونی خۆراک و دەرمان و پەروەردە و بنیاتنانەوەی ژێرخانی دابین دەکرد لە کاتێکدا حکومەتی هەرێم نزیکەی هیچ داهاتێکی دیکەی نەبوو.
• بەڕێوەبردنی ڕاستەوخۆی نەتەوە یەکگرتووەکان لە باکوورە کوردییەکەدا، بە تێپەڕاندنی بەغدا، دانپێدانانێکی کرداری بوو بە خودموختاریی کورد و یارمەتیی ڕەواییدان بە حکومەتی هەرێمی لە ڕووی نێودەوڵەتییەوە دا.
• سەرەڕای گرنگییەکەی، پڕۆگرامەکە بێکەموکوڕی نەبوو؛ دواخستنی پەسەندکردنی گرێبەستەکان وای کرد تەنها بەشێکی بچووک لە پارە تەرخانکراوەکە بە ڕاستی بگاتە کۆمەڵگە کوردییەکان و پشکی 13 لە سەد بە بەراورد بە پێداویستییەکانی دانیشتووانی کورد زۆر کەم بوو.
زانیارییە خێراکان
پڕۆگرام: نەوت بەرامبەر خۆراک (OFFP) بنەمای یاسایی: بڕیاری 986ی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان (14ی نیسانی 1995) یادداشتی لێکتێگەیشتن: لە 20ی ئایاری 1996 واژۆ کرا یەکەم هەناردەی نەوت: 10ی کانوونی یەکەمی 1996 کۆتاییهاتن: ئازاری 2003 (هێرش بۆ سەر عێراق بە سەرکردایەتیی ئەمریکا) کۆی داهاتی بەڕێوەبراو: زیاتر لە 67 ملیار دۆلار پشکی کورد: 13 لە سەدی کۆی داهاتی نەوت، نزیکەی 6.1 ملیار دۆلار لە تەواوی ماوەی پڕۆگرامەکەدا بەڕێوەبردن لە هەرێمە کوردییەکەدا: لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە، بە تێپەڕاندنی بەغدا ناوەند و باشووری عێراق: 59 لە سەد (بە بەڕێوەبردنی حکومەتی عێراق) قەرەبووی جەنگ: 25 لە سەد (لیژنەی قەرەبووی نەتەوە یەکگرتووەکان) تێچوونە ئیدارییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان: 3 لە سەد پارێزگا کوردییەکانی ناو پڕۆگرامەکە: دهۆک، هەولێر، سلێمانی
چوارچێوەی مێژوویی: سزا ئابوورییەکان، برسێتی و پێویستی بە فریاکەوتن
دوای هێرشی عێراق بۆ سەر کوەیت لە 1990، نەتەوە یەکگرتووەکان سزای ئابووریی گشتگیری سەپاند کە ئابووریی عێراقی وێران کرد. تا ناوەڕاستی دەیەی 1990، بارودۆخە مرۆییەکە کارەساتبار بوو: بڕی خۆراکی هاوڵاتیی عێراقی لە تێکڕادا دابەزیبوو بۆ نزیکەی 1,275 کالۆری لە ڕۆژێکدا، زۆر کەمتر لە پێوەری 2,100 کالۆری. مردنی منداڵان بە توندی بەرز بووەوە. دەرمانە پێویستەکان بەردەست نەبوون. ژێرخان دەڕووخا.
هەرێمە کوردییەکە بە دوو هێندە ئازاری دەچەشت. سەرەڕای سزا نێودەوڵەتییەکان دژ بە عێراق، سەدام حوسێن لە 1991ەوە گەمارۆی ئابووریی ناوخۆیی خۆی بەسەر پارێزگا کوردییەکاندا سەپاندبوو و سووتەمەنی و دابینکردنی خۆراک و مووچەی حکومەتی بڕیبوو. حکومەتی هەرێم، کە لە 1992 دامەزرابوو، نزیکەی هیچ داهاتێکی نەبوو. هەرێمی کوردستان لە نێوان سزا نێودەوڵەتییەکان و سزای حکومەتی عێراقدا گیر خواردبوو؛ گەمارۆیەکی دووانە کە هەڕەشەی لەناوبردنی قەوارەی تازەسەرهەڵداوی خودموختاریی کوردی دەکرد، پێش ئەوەی بتوانێت ڕەگ دابکوتێت.
پشکی 13 لە سەدی کورد: پشتگیریی ژیانەبەخش بۆ خۆبەڕێوەبردن
پشکی 13 لە سەد بۆ سێ پارێزگا باکوورییەکە ئەو پشتگیرییە داراییە ژیانەبەخشە بوو کە خودموختاریی کوردی ڕزگار کرد. پێچەوانەی ناوەند و باشووری عێراق، کە حکومەتی عێراق کۆنترۆڵی دابەشکردنی پێداویستییەکانی دەکرد، لە باکوورە کوردییەکەدا نەتەوە یەکگرتووەکان ڕاستەوخۆ پڕۆگرامەکەی بەڕێوە دەبرد. ئەمە واتە کاڵا مرۆییەکان لە ڕێگەی دەسەڵاتە هەرێمییە کوردییەکانەوە هەڵدەسەنگێنران، لەگەڵ بەغدا گفتوگۆیان لەسەر دەکرا و دەخرانە ناو پلانەکانی دابەشکردن، بەڵام بەغدا دەسەڵاتی ڤیتۆی بەسەر خەرجیی نەتەوە یەکگرتووەکان لە باکووردا نەبوو.
کاریگەرییەکەی لەسەر هەرێمی کوردستان بەرچاو بوو. دابەشکردنی خۆراک بە ڕادەیەکی زۆر باشتر بوو. خزمەتگوزارییەکانی تەندروستی دووبارە بنیاد نرانەوە. قوتابخانەکان کرانەوە و ستافیان بۆ دابین کرا. ئەو ڕێگا و پردانەی لە هەڵمەتی ئەنفالدا وێران کرابوون، دووبارە بنیاد نرانەوە. پڕۆگرامەکە هەلی کار دروست کرد، بازاڕە ناوخۆییەکانی جووڵاند و سەرچاوەی بە حکومەتی هەرێم دا بۆ کارکردن وەک حکومەت. تا سەرەتای دەیەی 2000، باکوورە کوردییەکە بە بەراورد بە بەشەکانی دیکەی عێراقی سەردەمی سزا ئابوورییەکان، ئەوەی بەدەست هێنابوو کە چاودێران بە «پێشکەوتنی مەزن» وەسفیان دەکرد.
بەڵام پڕۆگرامەکە بێ کێشە نەبوو. دواخستنی بەرچاو گەیاندنی پێداویستییەکانی بۆ هەرێمە کوردییەکە تووشی کێشە دەکرد. لە نزیکەی 6.1 ملیار دۆلار کە لە تەواوی ماوەی پڕۆگرامەکەدا بۆ ناوچە کوردییەکان تەرخان کرابوو، بەشێکی بەرچاو لە هەژمارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکاندا خەرجنەکراو مایەوە، بەهۆی دواخستنی مامەڵەی گرێبەستەکان و ڕاگرتنەکانی لیژنەی سزا ئابوورییەکان و کێشە لۆجستییەکانەوە. بەغدا هەروەها بە دواخستنی پەسەندکردنی گرێبەستەکان و بەکارهێنانی سیستەمی ناوەندیی دابەشکردن وەک ئامرازی کۆنترۆڵی سیاسی، دەستکاریی پڕۆگرامەکەی دەکرد. کۆمەڵگە کوردییەکان زۆرجار زۆر کەمتر لەوەیان وەردەگرت کە پشکی 13 لە سەد دەیتوانی نیشانی بدات.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
1990 ــ نەتەوە یەکگرتووەکان دوای هێرش بۆ سەر کوەیت سزای ئابووریی گشتگیر بەسەر عێراقدا دەسەپێنن.
1991 ــ سەدام گەمارۆی ئابووریی ناوخۆیی بەسەر پارێزگا کوردییەکاندا دەسەپێنێت؛ گەمارۆی دووانە دەست پێ دەکات.
14ی نیسانی 1995 ــ بڕیاری 986ی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان پەسەند دەکرێت؛ چوارچێوەی یاسایی نەوت بەرامبەر خۆراک دروست دەکات.
20ی ئایاری 1996 ــ یادداشتی لێکتێگەیشتنی نەتەوە یەکگرتووەکان و عێراق واژۆ دەکرێت؛ پشکی 13 لە سەد بۆ باکوورە کوردییەکە پشتڕاست دەکرێتەوە.
10ی کانوونی یەکەمی 1996 ــ یەکەم هەناردەی نەوتی عێراق لە ژێر پڕۆگرامی نەوت بەرامبەر خۆراک دەست پێ دەکات.
شوباتی 1998 ــ بڕیاری 1153 زۆرترین بڕی ڕێگەپێدراوی هەناردەی نەوت بەرز دەکاتەوە؛ پڕۆگرامەکە بۆ ژێرخان فراوان دەبێت.
کانوونی یەکەمی 1999 ــ بڕیاری 1284 سنووری بڕی ڕێگەپێدراوی هەناردەی نەوت بە تەواوی هەڵدەگرێت.
ئازاری 2003 ــ هێرش بۆ سەر عێراق بە سەرکردایەتیی ئەمریکا؛ پڕۆگرامی نەوت بەرامبەر خۆراک کۆتایی دێت.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
پڕۆگرامی نەوت بەرامبەر خۆراک ئەو ئۆکسجینە ئابوورییە بوو کە لە دەیەی 1990دا خودموختاریی کوردی بە زیندوویی هێشتەوە. بەبێ پشکی 13 لە سەد، حکومەتی هەرێم هیچ داهاتێکی بەرچاوی نەدەبوو و توانای پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری یان کارکردن وەک حکومەتیشی نەدەبوو. پڕۆگرامەکە هەرێمی کوردستانی لە خاکێکی جەنگوێران و گەمارۆدراوەوە گۆڕی بۆ قەوارەیەکی خودموختاری کارا بە ئاستی ژیانێک کە باشتر دەبوو؛ جیاوازییەکی زۆر ڕوون بە بەراورد بە بارودۆخە خراپتربووەکانی عێراقی ژێر کۆنترۆڵی سەدام.
بەڕێوەبردنی ڕاستەوخۆی پڕۆگرامەکە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە لە باکوورە کوردییەکەدا، لە ڕووی سیاسییەوەش گرنگ بوو. دانپێدانانێکی نێودەوڵەتیی کرداری بوو بە هەرێمی کوردستان وەک قەوارەیەکی ئیداریی جیاواز لە دەرەوەی کۆنترۆڵی بەغدا. ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان و ڕێکخراوە ناحکومییەکان و ئاژانسەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان لە هەرێمە کوردییەکەدا وەک ناوچەیەکی نیوەسەربەخۆ کاریان دەکرد و پەیوەندی و توانای دامەزراوەییان بنیاد دەنا کە دوای هێرشی 2003 گرنگییەکی بێوێنەیان دەبوو.
خودی ژمارەی 13 لە سەد بووە پێوەرێکی سیاسی. کاتێک دەستووری عێراقی 2005 داڕێژرا، دانوستانکارە کوردەکان هەوڵیان دا ڕێکخستنێکی دابەشکردنی داهات مسۆگەر بکەن کە پشکێکی ڕێژەیی لە داهاتی نەوتی عێراق بۆ هەرێمی کوردستان مسۆگەر بکات؛ بە پشتبەستن بەو پێشینەیەی پڕۆگرامی نەوت بەرامبەر خۆراک داینا بوو. ئەو بنەمایەی کورد مافی پشکێکی دیاریکراوی لە سامانە نەتەوەییەکەی عێراق هەیە و لە ڕێگەی دامەزراوەکانی خۆیانەوە بەڕێوە دەبرێت، لە سەردەمی نەوت بەرامبەر خۆراکدا دامەزرا و بووە بنەمایەکی دەستووری لە عێراقی نوێدا.
پرسیارە باوەکان
پڕۆگرامی نەوت بەرامبەر خۆراک چی بوو؟
پڕۆگرامێکی فریاکەوتنی مرۆیی نەتەوە یەکگرتووەکان بوو کە لە کانوونی یەکەمی 1996ەوە تا ئازاری 2003 کار دەکرد. ڕێگای بە عێراق دەدا نەوت لە ژێر چاودێریی نەتەوە یەکگرتووەکان بفرۆشێت و داهاتەکە بۆ کڕینی خۆراک و دەرمان و پێداویستیی مرۆیی بەکار بهێنرێت. زیاتر لە 67 ملیار دۆلار داهاتی نەوتی عێراقی بەڕێوە برد و 13 لە سەدی ڕاستەوخۆ بۆ سێ پارێزگا کوردییەکە تەرخان کرد.
پڕۆگرامەکە چۆن یارمەتیی هەرێمی کوردستانی دا؟
پشکی 13 لە سەد، واتە نزیکەی 6.1 ملیار دۆلار لە تەواوی ماوەی پڕۆگرامەکەدا، ڕاستەوخۆ لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە و بە تێپەڕاندنی بەغدا بەڕێوە دەبرا. تێچوونی دابەشکردنی خۆراک و تەندروستی و پەروەردە و بنیاتنانەوەی ژێرخانی دابین دەکرد و بناغە ئابوورییەکەی حکومەتی هەرێمی کوردستانی لە دەیەی 1990دا دەڕەخساند.
بۆچی پشکی کورد تەنها 13 لە سەد بوو؟
پشکی 13 لە سەد لە یادداشتی لێکتێگەیشتنی 1996ی نێوان نەتەوە یەکگرتووەکان و عێراقدا دیاری کرا. هەرچەندە بە نزیکەیی ڕەنگدانەوەی پشکی دانیشتووانی کورد لە کۆی دانیشتووانی عێراق بوو، ڕەخنەگران وتیان بە بەراورد بە قەبارەی ئەو وێرانکارییەی هەرێمە کوردییەکە لە ئەنفالدا تووشی بووبوو و ئەو گەمارۆ دووانەیەی سزا نێودەوڵەتییەکان و گەمارۆ ناوخۆییەکەی بەغدا سەپاندبوویان، زۆر کەم بوو.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئۆفیسی پڕۆگرامی عێراق لە نەتەوە یەکگرتووەکان ــ نەوت بەرامبەر خۆراک بە کورتی
ئۆفیسی لێپرسراوێتیی حکومەتی ئەمریکا ــ وانە وەرگیراوەکان لە پڕۆگرامی نەوت بەرامبەر خۆراک