پێشەکی
پاڵنگان یەکێکە لە جوانترین گوندەکانی سەرانسەری کوردستان؛ کۆمەڵێک ماڵی بەردینی دێرین کە بە هەردوو لای دۆڵێکی سەوزی ڕووباردا لە چیاکانی شاهۆی ڕۆژئاوای ئێران بەرز دەبنەوە. بە شێوازە بەناوبانگە «پلەپلە»کە دروست کراوە، کە تێیدا سەربانی ماڵێک دەبێتە حەوشەی ماڵەکەی سەرەوە. نموونەیەکی زیندووی تەلارسازیی کۆنی بەرزاییەکانی چیاکانی کوردستانە.
پاڵنگان، گوندی تەختەپلەکان و کانیاوەکان و جۆگە پڕەکان لە ماسیی قەزەڵئاڵا، سەردانیکەر لە سەرانسەری ئێران و دەرەوەی ڕادەکێشێت. ئەم ناساندنە سەیری شوێنەکەی و تەلارسازیی سەرنجڕاکێشی و جێگەکەی لە جیهانی شاخاویی کورددا دەکات.
خاڵە سەرەکییەکان
• پاڵنگان گوندێکی کوردیی مێژوویی پلەپلەیە لە پارێزگای کوردستان، لە ڕۆژئاوای ئێران (ڕۆژهەڵات).
• لە چیاکانی شاهۆ، لە دۆڵێکی سەوزی ڕووباردا لە شارستانی کامیاران دەکەوێت.
• ماڵەکانی بە شێوازی پلەپلە دروست کراون؛ هەر سەربانێک وەک حەوشەی ماڵەکەی سەرەوە بەکاردێت.
• گوندەکە بە یەکێک لە جوانترین و مێژووییترین گوندەکانی ئێران دادەنرێت.
• بەشێکە لە جیهانە بەرفراوانترە شاخاوییە کوردییەکەی زنجیرەچیاکانی هەورامان و شاهۆ.
زانیارییە خێراکان
ناو: پاڵنگان (پاڵانگان)
وڵات / ناوچە: ئێران (ڕۆژهەڵات / کوردستانی ڕۆژهەڵات)
پارێزگا: کوردستان
شوێن: دۆڵێکی ڕووبار لە چیاکانی شاهۆ
تەلارسازی: ماڵە بەردینە پلەپلەکان لەسەر تەختەپلەکان
خەڵک: کورد
بەناوبانگە بە: جوانی و تەختەپلەکان و کانیاوەکان و ماسیی قەزەڵئاڵا
نزیکە لە: بەرزاییەکانی هەورامان
پێڕست
کەسایەتی و شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
پاڵنگان لە کوێیە؟
پاڵنگان لە ڕۆژئاوای پارێزگای کوردستانی ئێران، لە شارستانی کامیاران و لە ناوەوەی چیاکانی شاهۆ، لە باشووری سنە دەکەوێت. گوندەکە لە ناو لایە توندەکانی دۆڵێکی تەسکدا دروست کراوە؛ ڕووبارێکی ڕوونی شاخاویی بەناو دڵیدا تێدەپەڕێت و کێڵگە و باخە پلەپلەکان بە لێژاییەکانی دەوروبەریدا بەرز دەبنەوە.
لە هەمان جیهانی زنجیرەچیا بەرز و چینخۆردووەکانی ناوچەی هەوراماندا دەکەوێت و هەمان دیمەنە سەرنجڕاکێشەکان و شێوازە کۆنەکەی دروستکردنی ماڵ لە لێژیی چیاکاندا هەیە.
گوندە پلەپلەکە
بەناوبانگیی پاڵنگان پشت بە تەلارسازییەکەی دەبەستێت. وەک گوندە بەناوبانگەکانی هەورامانی دەوروبەری پاوە، ماڵە بەردینەکانی بە تەختەپلە چڕەکاندا بە لای شاخەکەدا لەسەر یەکتر دروست کراون؛ بۆیە سەربانە تەختەکەی ماڵێک دەبێتە حەوشە یان ڕێڕەوی ماڵەکەی سەرەوە. لەو دیوی دۆڵەکەوە، گوندەکە ڕیز دوای ڕیز لە بەردی زێڕین بەرز دەبێتەوە؛ پەیژەیەکی گەورەی یەکپارچە لە ماڵ کە بەرەو لووتکەکان سەردەکەوێت، یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین دیمەنەکانی چیاکانی کوردستان.
شوێنێکی دێرین
پاڵنگان زۆر کۆنە. چەندین سەدەیە خەڵک لەو دۆڵەدا ژیاون و وێرانەکانی قەڵایەکی دێرین لە سەرەوەی گوندەکە شاهیدی مێژووە درێژەکەیەتی وەک شوێنێکی نیشتەجێکراو و پارێزراو لە چیاکاندا. کانیاو و ڕووبارەکەی لە سروشتێکی سەختدا کردبووی بە ماڵێکی جێمتمانە. نەوە دوای نەوە گوندە بەردینەکەیان دووبارە دروست کردووەتەوە و فراوانیان کردووە، ئەوەش ڕووخسارە چەندچینەکەی پێ بەخشیوە کە ئەمڕۆ هەیەتی و تێپەڕینی کات بەسەریدا دیارە.
جیهانێکی شاخاویی کوردی
خەڵکی پاڵنگان کوردن، بەشێکن لە کۆمەڵگە شاخاوییەکانی ڕۆژئاوای ئێران کە کولتووریان بە نزیکی بە چیاکانەوە بەستراوەتەوە. گوندەکە بەشێکە لە هەمان جیهانە بەرفراوانەی هەورامان، بە نەریت و مۆسیقا و شێوازە تایبەتەکانی ژیانی؛ جیهانی ڕێوڕەسمە کۆنەکانی وەک ڕێوڕەسمەکانی پیر شالیار لە هەورامانی نزیکیدا. پاڵنگان دەربڕینێکی بچووک بەڵام زیندووی ئەو کولتوورە شاخاوییە بەردەوامەی کوردە.
پاڵنگانی ئەمڕۆ
پاڵنگانی ئەمڕۆ هەم گوندێکی زیندووە و هەم شوێنێکی بەناوبانگی سەردان؛ گەشتیاران بۆ تەختەپلەکان و ڕووبارەکە و شوێنە شاخاوییەکەی سەردانی دەکەن. گەشتیاری گەشەی کردووە، بەڵام گوندەکە خەسڵەتە بنەڕەتییەکەی پاراستووە؛ کۆمەڵگەیەکی بەردین کە لە ناو هەڵدێرەکاندا تێک تەنراوە و شێوازە کۆنەکەی دروستکردنی ماڵ و ژیان لە بەرزاییەکاندا بەردەوامە. یەکێکە لە جوانترین بیرخەرەوەکانی ڕەگ و ڕیشە قووڵەکانی ژیانی کورد لەم چیایانەدا.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوەکان
سەردەمی دێرین — گوند و قەڵایەک لە دۆڵی پاڵنگان دادەمەزرێن.
سەدەکانی ڕابردوو — نەوەکان گوندە بەردینە پلەپلەکە لە لای شاخەکەدا دروست دەکەن.
سەردەمی هاوچەرخ — پاڵنگان وەک یەکێک لە جوانترین گوندە مێژووییەکانی ئێران بەناوبانگ دەبێت.
ساڵەکانی دوایی — گەشتیاری گەشە دەکات، چونکە سەردانیکەران بۆ تەختەپلەکان و ڕووبارەکە دێن.
ئەمڕۆ — پاڵنگان وەک گوندێکی زیندووی شاخاویی کوردی بەردەوامە.
پرسیارە باوەکان
پاڵنگان لە کوێیە؟
پاڵنگان گوندێکی مێژوویی کوردیی شارستانی کامیارانە، لە پارێزگای کوردستانی ڕۆژئاوای ئێران، لە دۆڵێکی ڕووبار لە چیاکانی شاهۆ و لە باشووری سنە دەکەوێت.
بۆچی پاڵنگان بەناوبانگە؟
پاڵنگان بە تەلارسازیی بەردینی پلەپلەکەی لەسەر تەختەپلەکان بەناوبانگە، کە هەر سەربانێکی ماڵێک دەبێتە حەوشەی ماڵەکەی سەرەوە؛ هەروەها بەوەی یەکێکە لە جوانترین گوندە مێژووییەکانی ئێران.
کێ لە پاڵنگان دەژی؟
پاڵنگان گوندێکی کوردییە، بەشێکە لە کۆمەڵگە شاخاوییە کوردییەکانی ڕۆژئاوای ئێران کە کولتووریان بە چیاکان و ناوچەی هەورامانی نزیکەوە بەستراوەتەوە.
ئایا پاڵنگان لە گوندەکانی هەورامان دەچێت؟
بەڵێ. پاڵنگان هەمان شێوازی بیناسازیی پلەپلە لەسەر تەختەپلەکان و کولتووری شاخاویی کوردیی گوندە بەناوبانگەکانی هەورامانی هەیە، هەرچەندە لە پارێزگای کوردستاندا دەکەوێت.
کەسایەتی و شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
تەلارسازیی پلەپلەی شاخاویی · چیاکانی شاهۆ · هەورامان · پاوە · پیر شالیار · سنە.