پێشەکی
پاوە (بە کوردی: پاوە) شارۆچکەیەکی کوردییە لە شاخەکانی ڕۆژئاوای ئێران، ناوەندی سەرەکیی لای ئێرانیی هەورامان؛ یەکێک لە جیاوازترین دیمەنە کولتوورییەکانی سەرانسەری کوردستان. ماڵەکانی بە پلەبەندیی چین بە چین بە پاڵێکی توندی شاخدا بەرز دەبنەوە، لەوێ سەربانی ماڵێک دەبێت بە حەوشەی ماڵەکەی دواتر، بە دیمەنی دۆڵە قووڵەکانی نزیک سنووری عێراق.
هەورامان بە گوندە پلەبەندەکانی و دابونەریتە کۆنەکانی و زمانی کوردیی تایبەتی خۆی بەناوبانگە، و لە 2021 ناوچەکە لە لیستی میراتی جیهانیی یونێسکۆ تۆمار کرا. ئەم ناساندنە پاوە و ئەو جیهانە ناوازەی بەرزاییەکان دەخاتە ڕوو کە شارۆچکەکە سەر بەوە.
خاڵە سەرەکییەکان
• پاوە (بە کوردی: پاوە) شارۆچکەیەکی کوردییە لە پارێزگای کرماشان، لە ڕۆژئاوای ئێران (ڕۆژهەڵات).
• شارۆچکەی سەرەکیی لای ئێرانیی هەورامانە (ئورامانات)، ناوچەیەکی جیاوازی شاخاویی کوردی.
• پاوە بە تەلارسازیی پلەپلە و پلەبەندی بەناوبانگە کە لەسەر پاڵێکی توندی شاخ دروست کراوە.
• هەورامان زمانی کوردیی تایبەتی خۆی هەیە، هەورامی (گۆرانی)، و نەریتی کۆنی وەک ڕێوڕەسمی پیر شالیار.
• دیمەنی کولتووریی هەورامان/ئورامانات لە 2021 خرایە ناو لیستی میراتی جیهانیی یونێسکۆ.
زانیارییە خێراکان
ناو (بە کوردی): پاوە
وڵات / ناوچە: ئێران (ڕۆژهەڵات / ڕۆژهەڵاتی کوردستان)
پارێزگا: کرماشان
ناوچەی کولتووری: هەورامان (ئورامانات)
زمان: کوردیی هەورامی (گۆرانی)
بەناوبانگ بە: تەلارسازیی پلەبەندی لە پاڵی شاخ
میرات: میراتی جیهانیی یونێسکۆ (هەورامان، 2021)
خەڵک: کورد (بە زۆری سوننی)
ناوەڕۆک
کەسایەتی و شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
پاوە لە کوێیە؟
پاوە لە دوورترین بەشی ڕۆژئاوای ئێران، لە گۆشەی باکووری ڕۆژئاوای پارێزگای کرماشان، لە بەرزایی شاخەکانی هەورامان لە نزیک سنووری عێراق، هەڵکەوتووە. لە ناو هەندێک لە جوانترین دیمەنەکانی بەرزاییەکانی کوردستاندایە، لە دوورییەکی کورت لە شارۆچکەی مەریوانی پارێزگای کوردستان، و لە ناو هەمان جیهانی شاخدا کە سنوور دەبڕێت و بۆ کوردستانی عێراق درێژ دەبێتەوە.
خاکەکەی ئێرە توند و چین‌چینە، خاکێکی لێژایی پلەبەند و باخی گوێز و هەنار و دارستانی بەڕوو و گوندگەلێک کە بە پاڵە نزیکەی ستوونییەکانی شاخەوە هەڵواسراون.
شارۆچکە پلەپلەکە
سەرنجڕاکێشترین تایبەتمەندیی پاوە شێوەی دروستکردنیەتی. وەک گوندە بەناوبانگەکانی هەورامان، شارۆچکەکە بە پلەبەندیی چڕ و چین بە چین بە پاڵی شاخدا بەرز دەبێتەوە، بە جۆرێک کە سەربانی تەختی ماڵێک دەبێت بە حەوشە یان کۆڵانی ماڵەکەی سەرووی. ئەم شێوازە «پلەپلە»یە، کە بە بەردی ناوخۆیی دروست کراوە، بە تەواوی لەگەڵ زەوییە توندەکە گونجاوە و بووەتە وێنە ناسێنەرەکەی هەموو ناوچەی هەورامان.
هەورامان: جیهانێکی جیاواز
پاوە سەر بە هەورامانە (ئورامانات)، ناوچەیەکی شاخاویی کوردی کە لە هەردوو لای سنووری ئێران–عێراقدایە و بۆ چەندین سەدە ناسنامەیەکی جیاوازی پاراستووە. پلەبەندییە بەردینەکانی کە بەبێ ماددەی بەستنەوە دروست کراون، نەریتەکانی ئاودێری و کشتوکاڵ و گوندەکانی، وەک هەورامان تەختی بەناوبانگ، دیمەنێکی کولتووریی ئەوەندە ناوازە پێک دەهێنن کە یونێسکۆ لە 2021 لە لیستی میراتی جیهانیدا تۆماری کرد. بەهۆی شاخەکانیەوە لە ناوچەکانی دیکە دابڕابوو، و هەورامان شێوازە کۆنەکانی ژیان و تایبەتمەندییەکی کۆنی پاراست، تا ماوەیەکی درێژ دوای ئەوەی لە شوێنەکانی دیکە کاڵ بووبوونەوە.
زمان و پیران و نەریت
هەورامان شێوەی تایبەتی خۆی لە کوردی هەیە؛ هەورامی، کە بەشێکە لە گرووپی گۆرانی و جارێک زمانێکی سەرەکیی ئەدەبیی کورد بوو، لە دەرباری میرەکانی ئەردەڵان بەکار دەهات. ناوچەکە هەروەها لە ڕووی نەریتی زیندووەوە دەوڵەمەندە، لە هەمووی زیاتر ڕێوڕەسمە بەناوبانگەکەی پیر شالیاری هەورامان تەخت؛ ڕێوڕەسمێکی کۆنی زستانی کە خەڵک لە سەرانسەری کوردستانەوە ڕادەکێشێت. زمان و ڕێوڕەسم پێکەوە هەورامان دەکەن بە یەکێک لە قووڵترین سەرچاوەکانی کولتووری کۆنی کورد.
پاوەی ئەمڕۆ
ئەمڕۆ پاوە شارۆچکەیەکی زیندووی کوردی و دەروازەی هەورامانی ئێرانییە، کە بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون گەشتیاران سەردانی دەکەن بە هۆی کۆڵانە پلەپلەکانی و گوندە سەرنجڕاکێشەکانی دەوروبەری. بەڵام لە ژێر ئەم گەشتیارییە ڕوو لە گەشەیەدا هێشتا ئەوەیە کە ماوەیەکی درێژە بووە: دڵە شارییەکەی ناوچەیەکی کوردیی بەرزاییەکان کە شانازی بە خۆیەوە دەکات و زمان و تەلارسازی و نەریتەکانی لە بەرامبەر تێپەڕبوونی سەدەکاندا پاراستووە.
هێڵی کات
سەردەمی کۆن — هەورامان پەرە بە گوندە پلەبەندە جیاوازەکانی و کولتووری هەورامی (گۆرانی) دەدات.
سەردەمی ئەردەڵان — هەورامی وەک زمانێکی ئەدەبی لە دەرباری میرە کوردەکانی ئەردەڵان بەکار دەهێنرێت.
1979 — پاوە لە پێکدادانە سەرەتاییەکانی شۆڕشی ئێران لە کوردستاندا شەڕ بەخۆوە دەبینێت.
2021 — دیمەنی کولتووریی هەورامان/ئورامانات وەک شوێنی میراتی جیهانیی یونێسکۆ تۆمار دەکرێت.
ئەمڕۆ — پاوە وەک شارۆچکەی سەرەکی و دەروازەی هەورامانی ئێرانی دەگەشێتەوە.
پرسیارە باوەکان
پاوە لە کوێیە؟
پاوە (پاوە) شارۆچکەیەکی کوردییە لە باکووری ڕۆژئاوای پارێزگای کرماشان لە ڕۆژئاوای ئێران، لە شاخەکانی هەورامان لە نزیک سنووری عێراق.
پاوە بە چی بەناوبانگە؟
پاوە بە تەلارسازیی پلەپلە و پلەبەندییەکەی بەناوبانگە، لەوێ سەربانی ماڵێک دەبێت بە حەوشەی ماڵەکەی دواتر، و بەوەی شارۆچکەی سەرەکیی هەورامانی ئێرانییە.
هەورامان چییە؟
هەورامان (ئورامانات) ناوچەیەکی جیاوازی شاخاویی کوردییە لە هەردوو لای ئێران و عێراقدا، بەناوبانگ بە گوندە پلەبەندەکانی و زمانی هەورامی و نەریتە کۆنەکانی؛ دیمەنێکی کولتووریی میراتی جیهانیی یونێسکۆ لە 2021ەوە.
خەڵک لە پاوە بە چی زمانێک قسە دەکەن؟
زۆرێک لە خەڵکی ناوچەی هەورامان بە هەورامی قسە دەکەن، بەشێک لە گرووپی گۆرانیی کوردی، لە پاڵ شێوەزارەکانی دیکەی کوردی و فارسی.
کەسایەتی و شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
هەورامان (ئورامانات) · هەورامان تەخت · زمانی هەورامی (گۆرانی) · پیر شالیار · مەریوان · کرماشان.