پێشەکی
پیر شالیار یەکێکە لە ڕێزلێگیراوترین کەسایەتییەکانی ناوچە شاخاوییەکانی کوردستان: پیر و عارفی کۆنی هەورامان، ئەو ناوچە شاخاوییە گەورەیەی زاگرۆس، کە لە ئەفسانەدا وەک چاککەرەوەیەکی خاوەن کەرامەت یادی دەکرێتەوە و تا ئەمڕۆ لە یەکێک لە کۆنترین ڕێوڕەسمە بەردەوامەکانی جیهانی کورددا ڕێزی لێ دەگیرێت.
لە ئەفسانەکەدا پیر شالیار پیاوێکی دانا و پیرۆزی هەورامان بووە. ناوبانگی چاککردنەوەی نەخۆشانی گەیشتووەتە وڵاتانی دوور، بە جۆرێک کچی نەخۆشی پاشایەکی دوورەوڵات هێنراوەتە لای و بە کەرامەت چاک بووەتەوە. هاوسەرگیریی بەناوبانگیان لە ڕێوڕەسمێکی گەورەی نەریتیدا یادی دەکرێتەوە کە هەموو زستانێک لە گوندە شاخاوییەکەی هەورامانی تەخت بەڕێوە دەچێت و بە یەکێک لە بەنرخترین میراتە زیندووەکانی کورد دادەنرێت.
ناسینی پیر شالیار ئاشنابوونە بە کۆنیی قووڵی نەریتی ڕۆحیی کورد، کە تێیدا نەریتە کۆنەکان و ئیسلام پێک دەگەن: پیرێکی ڕێزلێگیراوی شاخە بەرزەکان و چاککەرەوەیەکی خاوەن کەرامەتی ئەفسانە، کە یادی لە یەکێک لە کۆنترین و خۆشەویستترین ڕێوڕەسمەکانی کورددا زیندوو ڕاگیراوە.
پێڕست
شوێنی پێکگەیشتنی نەریتە کۆنەکان و ئیسلام
پیر شالیار کێ بوو؟
پیر شالیار، کە ناوی هەروەها بە شێوەی پیر شەلیار دەنووسرێت، پیر و عارفێکی کۆن و ڕێزلێگیراوی هەورامان، ناوچە شاخاوییە گەورەکەی زاگرۆسی کوردستان، بوو. نازناوی «پیر» بە مانای کەسێکی پیرۆز، سپیڕیش یان ڕێبەری ڕۆحییە. پیر شالیار وەک پیاوێکی پیرۆزی خاوەن دانایی و هێزی کەرامەت، بە تایبەتی چاککەرەوەیەکی خاوەن کەرامەت، یادی دەکرێتەوە کە لە سەردەمێکی کۆندا لە گوندە شاخاوییەکەی هەورامانی تەخت ژیاوە. بە پێی نەریت، یادی بۆ چەندین سەدەی ڕابردوو دەگەڕێتەوە؛ ئەو ڕێوڕەسمەی بۆ ڕێزلێگرتنی بەڕێوە دەچێت، بە نزیکەی نۆسەد ساڵ یان زیاتر کۆن دادەنرێت، و وا هەست دەکرێت ڕەگەکانی لەوەش دوورتر، بۆ جیهانە ڕۆحییە کۆنەکەی ناوچەکە، بگەڕێنەوە. لە ئەفسانەدا زیاتر بە کەرامەتێکی گەورەی چاککردنەوە و ئەو هاوسەرگیرییە بەناوبانگەی دوای ئەوە ڕوویدا، یادی دەکرێتەوە. تا ئەمڕۆ لە یەکێک لە کۆنترین ڕێوڕەسمە بەردەوامەکانی جیهانی کورددا ڕێزی لێ دەگیرێت. گێڕانەوەکان سەبارەت بە ناسنامەی وردی جیاوازن، وەک دواتر دەبینین؛ هەندێکیان وەک کەسایەتییەکی نەریتی کۆنی پێش ئیسلام یادی دەکەنەوە و هەندێکی تر وەک پیاوێکی پیرۆزی موسوڵمان. بەڵام هەموویان لە ڕێزگرتن لێی وەک پیر و چاککەرەوەیەکی گەورەی هەوراماندا هاوڕان. وەک پیر و عارفە کۆنەکەی هەورامان و چاککەرەوە خاوەن کەرامەتەکەی ئەفسانە، کە یادی لە ڕێوڕەسمێکی گەورە و کۆندا پارێزراوە، پیر شالیار پێگەیەکی زۆر ڕێزلێگیراوی لە میراتی ڕۆحیی کورددا هەیە.
پیرەکەی هەورامان
پیر شالیار، پێش هەموو شتێک، پیرەکەی هەورامانە: پیاوە پیرۆزەکە کە بە ناوچە شاخاوییە گەورەکەی زاگرۆس و گوندە کۆنەکەی هەورامانی تەختەوە بەستراوەتەوە؛ نیشتمانەکەی و ناوەندی یادی.
پیر شالیار لە هەورامان جیاناکرێتەوە؛ ئەو ناوچە شاخاوییە گەورە و جوانەی زاگرۆس کە بەسەر ناوچە سنوورییەکانی جیهانی کورددا درێژ دەبێتەوە؛ خاکێکی لووتکە بەرزەکان، دۆڵە قووڵەکان و گوندە کۆنە پلەپلەییە بەردینەکان. نیشتمانەکەی و ناوەندی یادی گوندی هەورامانی تەختە، یەکێک لە بەناوبانگترین ئەم نیشتەجێگا کۆنە شاخاوییانە؛ لەوێ ڕێز لە گۆڕ و یادی دەگیرێت و ڕێوڕەسمە گەورەکە بە ناوی ئەوەوە بەڕێوە دەچێت. ناوی هەورامان خۆی مانا و کۆنییەکی قووڵی هەیە: بە شێوەیەکی بەربڵاو بە مانای خاکی ئەهورا، خاکی ئەهورا مەزدا، خودای گەورەی ئایینە کۆنەکەی گەلانە ئێرانییەکان، یان خاکی خۆر تێدەگەیەنرێت؛ ناوگەلێک کە کۆنیی قووڵی ڕۆحیی ناوچەکە دەردەخەن. پیر شالیار سەر بە ئەم خاکە شاخاوییە کۆن و پیرۆزەیە؛ پیرەکەی هەورامان، پەیوەست بە لووتکەکان و گوندە کۆنەکەی. پەیوەندیی پیر شالیار بە هەورامان، خاکی ئەهورا و خۆرەوە، کۆنیی قووڵ و سروشتی پیرۆزی یادی دەردەخات. وەک پیرەکەی ئەم خاکە شاخاوییە کۆن و پیرۆزە ڕێزی لێ دەگیرێت.
خاڵە سەرەکییەکان
پیر شالیار پیر و عارفێکی کۆن و ڕێزلێگیراوی هەورامان لە زاگرۆس بوو.
لە ئەفسانەدا وەک چاککەرەوەیەکی خاوەن کەرامەت یادی دەکرێتەوە.
ئەفسانەکە باس لە چاککردنەوەی کچی نەخۆشی پاشایەکی دوورەوڵات بە کەرامەتی ئەو دەکات.
هاوسەرگیریی بەناوبانگیان لە ڕێوڕەسمێکی گەورەی نەریتیدا ڕێزی لێ دەگیرێت.
ئەو ڕێوڕەسمەی لە هەورامانی تەخت بەڕێوە دەچێت، لە کۆنترین ڕێوڕەسمەکانی جیهانی کوردە.
لە یادەکەیدا نەریتە ڕۆحییە کۆنەکانی پێش ئیسلام و نەریتە ئیسلامییەکان پێکەوە تێکەڵ دەبن.
زانیارییە خێراکان
ناو: پیر شالیار (هەروەها پیر شەلیار)
نازناو: پیر، بە مانای کەسێکی پیرۆز، سپیڕیش یان ڕێبەری ڕۆحی
ناوچە: هەورامان، ناوچە شاخاوییەکەی زاگرۆسی کوردستان
نیشتمان: گوندە شاخاوییە کۆنەکەی هەورامانی تەخت
یادی دەکرێتەوە وەک: چاککەرەوەیەکی خاوەن کەرامەت و پیاوێکی پیرۆز
ئەفسانەکە: کچی نەخۆشی پاشایەکی دوورەوڵاتی بە کەرامەت چاک کردەوە
هاوسەرگیرییەکە: لەگەڵ شازادە چاکبووەکە هاوسەرگیریی کرد؛ لە ڕێوڕەسمەکەدا ڕێزی لێ دەگیرێت
ڕێوڕەسمەکە: هەموو زستانێک بەڕێوە دەچێت؛ لە کۆنترین نەریتەکانی کوردە
کۆنی: بە نزیکەی نۆ سەدە یان زیاتر کۆن دادەنرێت
نەریت: توخمە کۆنەکانی پێش ئیسلام و توخمە ئیسلامییەکان پێکەوە تێکەڵ دەکات
ئەفسانەی چاککردنەوە
ئەفسانە گەورەکەی پیر شالیار باس لەوە دەکات کە چۆن ناوبانگی وەک چاککەرەوەیەک گەیشتە پاشایەکی دوورەوڵات، کچی نەخۆشی هێنرایە هەورامان و پیرەکە بە کەرامەت چاکی کردەوە، و چۆن دواتر بووە بووکی ئەو.
ئەفسانە سەرەکییەکەی پیر شالیار چیرۆکی کەرامەتێکی گەورەی چاککردنەوەیە. کچی پاشایەکی دوورەوڵات، کە لە گێڕانەوە نەریتییەکاندا کچی فەرمانڕەوای خاکێکی دوورە، تووشی نەخۆشییەکی سەخت بووە کە هیچ پزیشکێک نەیتوانیوە چاکی بکاتەوە؛ لە چیرۆکەکاندا وەک کەسێک یادی دەکرێتەوە کە نەتوانیوە ببیستێت یان قسە بکات. باوکی، لە بێچارەییدا، ڕایگەیاندووە هەر کەسێک بتوانێت چاکی بکاتەوە، کچەکەی بە هاوسەری ئەو دەدات. گەرچی زۆر کەس هەوڵیان داوە، هیچ کامیان سەرکەوتوو نەبووە، تا ناوبانگی پیاوە پیرۆزەکەی هەورامان، پیر شالیار، گەیشتووەتە دەربارە دوورەکە. شازادە نەخۆشەکە بە گەشتێکی درێژ هێنراوەتە هەورامان، و لەوێ بە هێزی کەرامەتی پیرەکە چاک بووەتەوە؛ نەخۆشییەکەی لە کاتی گەیشتنی بە خاک و ئامادەبوونی پیر شالیاردا لێی ڕەویوەتەوە. بۆ جێبەجێکردنی بەڵێنەکەی پاشا و بە خۆشیی کەرامەتەکە، شازادە چاکبووەکە بووەتە بووکی پیر شالیار و هاوسەرگیرییەکەیان لە هەورامان بە شادییەکی گەورە پێشوازیی لێ کراوە. ئەم ئەفسانەی چاکبوونەوە بە کەرامەت و هاوسەرگیریی دوای ئەوە، ناوەندی یادی پیر شالیارە؛ ئەو چیرۆکەی لە ڕێوڕەسمە گەورەکەی بە ناوی ئەوەوە ڕێزی لێ دەگیرێت و دیسان ژیانی پێ دەبەخشرێتەوە. پیر شالیار زیاتر وەک چاککەرەوە خاوەن کەرامەتەکەی ئەم ئەفسانە خۆشەویستە یادی دەکرێتەوە و ڕێزی لێ دەگیرێت.
ڕێوڕەسمە کۆنەکە
هەموو زستانێک لە هەورامانی تەخت لە ڕێوڕەسمێکی گەورە و کۆندا ڕێز لە هاوسەرگیریی پیر شالیار دەگیرێت. ئەم ڕێوڕەسمە بە چەند قۆناغێک لە هەفتە یەک لە دوای یەکەکاندا بەڕێوە دەچێت و یەکێکە لە کۆنترین نەریتە بەردەوامەکانی جیهانی کورد.
یادی پیر شالیار زیاتر لە هەموو شتێک بە ڕێوڕەسمە گەورەکەی ڕێزلێگرتنی زیندوو ڕادەگیرێت کە هەموو زستانێک لە گوندە شاخاوییەکەی هەورامانی تەخت بەڕێوە دەچێت و بە شێوەیەکی بەربڵاو بە یەکێک لە کۆنترین ڕێوڕەسمە بەردەوامەکانی جیهانی کورد دادەنرێت. ڕێوڕەسمەکە وەک یادکردنەوە و دیسان زیندووکردنەوەی چاککردنەوە بە کەرامەت و هاوسەرگیریی پیرەکە تێدەگەیەنرێت. لە ناوەڕاستی زستاندا، نزیکەی ڕۆژی چلەمی وەرزەکە، دەست پێ دەکات و بە چەند قۆناغێک لە هەفتە یەک لە دوای یەکەکاندا بەڕێوە دەچێت؛ ڕێوڕەسمێکی گەورەی کۆمەڵایەتی کە خەڵکی هەورامانی تەخت و گوندەکانی دەوروبەر پێکەوە کۆ دەکاتەوە. لە ماوەکەیدا خەڵک لە ڕێوڕەسمێکی هاوبەشدا کۆ دەبنەوە؛ دیاری دەبەخشن، پێکەوە ژەم دەخۆن، دوعا دەکەن، گۆرانیی ئایینی دەڵێن و یادی پیرەکە دەکەنەوە. هەموو گوندەکە و گوندە دراوسێکان بەشدار دەبن لە ڕێزگرتن لە پیر شالیار و زیندووکردنەوەی خۆشیی کۆنی کەرامەت و هاوسەرگیرییەکە. ڕێوڕەسمێکی تری پەیوەست بە پیرەکە دواتر لە بەهاردا بەڕێوە دەچێت. وا هەست دەکرێت ڕێوڕەسمەکە کۆنییەکی زۆری هەبێت و بۆ چەندین سەدەی ڕابردوو بگەڕێتەوە. وەک یەکێک لە بەنرخترین میراتە زیندووەکانی گەلی کورد، نەریتێک کە بە درێژایی سەردەمەکان بە دڵسۆزی پارێزراوە، خۆش دەوێت. ئەم ڕێوڕەسمە زستانییە گەورە، کۆن و خۆشەویستە، ناوەندی زیندووی یادی پیر شالیارە. بەهۆی ئەم ڕێوڕەسمەوە تا ئەمڕۆ ڕێز لە پیرەکەی هەورامان دەگیرێت و یادی دەکرێتەوە.
شوێنی پێکگەیشتنی نەریتە کۆنەکان و ئیسلام
تایبەتمەندییەکی سەرنجڕاکێشی یادی پیر شالیار ئەوەیە کە لە شوێنی پێکگەیشتنی نەریتە ڕۆحییە کۆنەکانی پێش ئیسلام و نەریتە ئیسلامییەکاندا جێ دەگرێت؛ گێڕانەوەکانی خودی ناسنامەکەشی ئەم پێکگەیشتنە دەردەخەن. هەندێک نەریت پیر شالیار وەک کەسایەتییەکی جیهانە کۆنەکەی پێش ئیسلام یادی دەکەنەوە؛ کاهین یان پیاوێکی پیرۆزی ئایینە کۆنەکەی گەلانە ئێرانییەکان، کە بە ئایینە کۆنەکەی زەردەشت و کۆنیی قووڵی ڕۆحیی هەورامان، خاکی ئەهوراوە، دەیبەستنەوە. نەریتەکانی تر، کە لەنێو خودی خەڵکی هەوراماندا هەیە، وەک پیاوێکی پیرۆزی موسوڵمان یادی دەکەنەوە؛ پیرێکی نەریتی ئیسلامی و عیرفانی. هەروەها وا هەست دەکرێت ڕێوڕەسمەکەی ڕێزلێگرتن لە ئەو، توخمە زۆر کۆنەکان کە بۆ پێش ئیسلام دەگەڕێنەوە، لەگەڵ ڕێوڕەسمەکانی دڵسۆزیی ئایینیی ئیسلامی و سۆفیی ناوچەکە پێکەوە دەبەستێت.
ئەم پێکگەیشتنەی نەریتە کۆنەکان و ئیسلام دژبەیەکی نییە؛ بەڵکو مێژووی قووڵی هەورامان و ناوچە شاخاوییەکانی کوردستان دەردەخات. لەوێ جیهانە ڕۆحییە کۆنەکە، ئایینی ئەهورا مەزدا و نەریتی کۆنی گەلانە ئێرانییەکان، بە درێژایی سەردەمەکان جێگەیان بە ئیسلام دا، بەڵام یاد، ڕێوڕەسم و ڕێزگرتنە کۆنەکان بەردەوام بوون و لەنێو ئایینە نوێیەکەدا تێکەڵ بوون. پیر شالیار، پیرە کۆنەکەی هەورامان، بەرجەستەکەرێکی زیندووی ئەم بەردەوامییە قووڵەیە. یاد و ڕێوڕەسمەکەی لە دڵی شاخەکانی کوردستاندا پێکگەیشتنی نەریتە کۆنەکان و ئیسلام بە درێژایی سەردەمەکان دەپارێزن. ئەم گێڕانەوە جیاوازانە بە ڕاستگۆیی دەخەینە ڕوو، وەک نیشانەی کۆنیی قووڵ و چین بە چینی نەریتەکە، نە وەک مێژوویەکی تاک و یەکلایی‌کراوە. بەشێکی زۆری قووڵی و سەرنجڕاکێشی پیر شالیار لەم پێکگەیشتنەی نەریتە کۆنەکان و ئیسلامدایە.
خاکی هەورامان
هەورامان، نیشتمانی پیر شالیار، یەکێکە لە کۆنترین و جوانترین ناوچەکانی جیهانی کورد: خاکێکی شاخە بەرزەکان و گوندە بەردینە پلەپلەییەکان، خاوەن کۆنییەکی قووڵی ڕۆحی، کە ناوەکەی خۆی باس لە ئەهورا و خۆر دەکات.
تێگەیشتن لە پیر شالیار تێگەیشتنە لە خاکی هەورامان، چونکە پیرەکە و خاکەکە لە یەک جیاناکرێنەوە. هەورامان ناوچەیەکی گەورەی شاخاویی زاگرۆسە کە بەسەر ناوچە سنوورییەکانی جیهانی کورددا درێژ دەبێتەوە؛ خاکێکی لووتکە بەرزەکان و دۆڵە قووڵەکان. بە جوانیی سەرسوڕهێنەر و گوندە کۆنە پلەپلەییەکانی بەناوبانگە، کە بە بەردی بێ ملات لەسەر لێژاییە توندەکانی شاخ دروست کراون. خانووەکان یەک لە سەرووی یەک بەرز دەبنەوە، بە جۆرێک سەربانی یەکێک حەوشەی ئەوی دواترە. خاکێکی زۆر کۆنە کە لە کۆنترین سەردەمەکانەوە نیشتەجێبوونی تێدا هەبووە و ڕێزی لێ گیراوە. ناوەکەی خۆی بە مانای خاکی ئەهورا، خاکی ئەهورا مەزدا، خودای گەورەی ئایینە کۆنەکە، یان خاکی خۆر تێدەگەیەنرێت. خەڵکی هەورامان بە درێژایی سەردەمەکان میراتێکی دەوڵەمەند و کۆنیان پاراستووە، کە ڕێوڕەسمی پیر شالیار لە بەنرخترین بەشەکانیەتی. ئەم خاکە شاخاوییە کۆن و جوانە، پیرۆز و پڕچیرۆکە، نیشتمانی پیر شالیار و ناوەندی یادیەتی؛ ئەو شوێنەی پیرەکە سەر بەوێیە و ڕێوڕەسمەکەی تێدا بەڕێوە دەچێت. کۆنیی قووڵ و سروشتی پیرۆزی هەورامان لە ڕێزگرتن لە پیر شالیار، پیرەکەی ئەم خاکە کۆنە، جیاناکرێنەوە. یادی پیر شالیار لە هەورامان، خاکی ئەهورا و خۆر، زیندووە.
مانا و گرنگی
پیر شالیار کۆنیی قووڵ و بەردەوامیی زیندووی نەریتی ڕۆحیی کورد بەرجەستە دەکات: پیر و چاککەرەوەیەکی ڕێزلێگیراو کە یادی لە یەکێک لە کۆنترین ڕێوڕەسمە بەردەوامەکانی کورددا پارێزراوە و پێکگەیشتنی نەریتە کۆنەکان و ئیسلام بە درێژایی سەردەمەکان دەپارێزێت.
پیر شالیار هەروەها کەسایەتیی پیاوە پیرۆزەکە و چاککەرەوە خاوەن کەرامەتەکە بەرجەستە دەکات کە لە نەریتی ڕۆحیی ناوچە شاخاوییەکانی کوردستاندا زۆر خۆشەویستە؛ ئەو پیرەی هێزەکەی چاکبوونەوە و بەرەکەت دەهێنێت و یادی بە درێژایی سەدەکان کۆمەڵگەیەک پێکەوە دەبەستێت. لە ڕێوڕەسمە گەورەکەی ڕێزلێگرتنی، خەڵکی هەورامان بە درێژایی نۆ سەدە و زیاتر بە دڵسۆزیی خۆیان بۆ باوباپیران و پیرەکەیان بەردەوام دەبن و یەکێک لە بەنرخترین میراتە زیندووەکانی گەلی کورد دەپارێزن. لە تەنیشت کەسایەتی و نەریتە ڕێزلێگیراوەکانی تری جیهانی کورددا جێ دەگرێت، وەک خدر نەبیی خۆشەویست، وەک بەشێک لە میراتە دەوڵەمەندە ڕۆحییەکەی کورد. لە هەموو ئەمانەدا پیر شالیار یەکێکە لە ڕێزلێگیراوترین و گرنگترین کەسایەتییەکانی ناوچە شاخاوییەکانی کوردستان؛ پیرە کۆنەکەی هەورامان و چاککەرەوە خاوەن کەرامەتەکەی ئەفسانە، کە یادی، پارێزراو لە ڕێوڕەسمێکی گەورە و کۆندا، کۆنیی قووڵ و بەردەوامیی زیندووی نەریتی ڕۆحیی کورد دەپارێزێت. ئەو قووڵییەی مێژوو و دڵسۆزییەی پاراستنی یاد کە ئەو بەرجەستەیان دەکات، لە بەنرخترین تایبەتمەندییەکانی میراتی کوردن.
پیر شالیار و کورد
پیر شالیار کەسایەتییەکی زۆر ڕێزلێگیراوی ناوچە شاخاوییەکانی کوردستانە. ڕێوڕەسمەکەی وەک یەکێک لە بەنرخترین میراتە زیندووەکانی گەلی کورد خۆش دەوێت؛ نەریتێک کە بە درێژایی سەدەکان لە خاکە کۆنەکەی هەورامان بە دڵسۆزی پارێزراوە.
پیر شالیار پێگەیەکی زۆر ڕێزلێگیراوی لە میراتی کورددا هەیە، بە تایبەتی لە ناوچەی هەورامان و لەنێو کوردانی ناوچە شاخاوییەکاندا، کە بۆیان پیرێکی خۆشەویستە و ڕێوڕەسمەکەی نەریتێکی بەنرخ و کۆنە. ڕێوڕەسمە گەورە زستانییەکەی ڕێزلێگرتنی وەک یەکێک لە بەنرخترین میراتە زیندووەکانی جیهانی کورد خۆش دەوێت؛ نەریتێکی زۆر کۆن کە بە درێژایی سەدەکان بە دڵسۆزی پارێزراوە و کۆمەڵگەکە لە یادکردنەوەی پیرەکەی و زیندووکردنەوەی ئەفسانە کۆنەکەدا پێکەوە کۆ دەکاتەوە. لە پیر شالیار و ڕێوڕەسمەکەیدا، کوردانی هەورامان یاد و میراتێکی زۆر قووڵ زیندوو ڕادەگرن کە بەناو سەدە ئیسلامییەکاندا بۆ جیهانە ڕۆحییە کۆنەکەی خاکی ئەهورا دەگەڕێتەوە. بە ناساندنی پیر شالیار ڕێز لەم میراتە قووڵ و بەنرخەی گەلی کورد دەگرین؛ پیرە کۆنەکەی هەورامان و ڕێوڕەسمە گەورەکەی پاراستنی یادی. لە هەمان کاتدا بە ڕاستگۆیی گێڕانەوە جیاوازەکانی ناسنامەکەی و کۆنیی چین بە چینی نەریتەکەی دەخەینە ڕوو. کەسایەتییەکە کە قووڵیی مێژوو و دڵسۆزیی کورد لە پاراستنی یاددا تێیدا دەدرەوشێتەوە؛ پیرێکی خۆشەویستی خاکە شاخاوییە کۆنەکە.
گفتوگۆکان و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا پیر شالیار پیاوێکی پیرۆزی پێش ئیسلام بوو یان موسوڵمان؟ نەریتەکان جیاوازن و ئەمە بە ڕاستگۆیی دەخەینە ڕوو. هەندێک وەک کەسایەتییەکی جیهانە کۆنەکەی پێش ئیسلام یادی دەکەنەوە؛ کاهین یان پیاوێکی پیرۆزی ئایینە کۆنەکەی گەلانە ئێرانییەکان، پەیوەست بە نەریتی زەردەشت و کۆنیی قووڵی هەورامان. ئەوانی تر، لەوانە خودی خەڵکی هەورامان، وەک پیاوێکی پیرۆزی موسوڵمان و پیرێک یادی دەکەنەوە. وەڵامی ڕاستگۆیانە ئەوەیە کە گێڕانەوەکان جیاوازن و یاد و ڕێوڕەسمەکەی توخمە زۆر کۆنەکان، کە بۆ پێش ئیسلام دەگەڕێنەوە، لەگەڵ دڵسۆزیی ئایینیی ئیسلامی و سۆفیی ناوچەکە پێکەوە دەبەستن. ئەم چین بە چینبوونە مێژووی قووڵی هەورامان دەردەخات، نە ڕاستییەکی تاک و یەکلایی‌کراوە.
بەڕاستی نەریتەکە چەند کۆنە؟ بە شێوەیەکی بەربڵاو ڕێوڕەسمی پیر شالیار بە نزیکەی نۆسەد ساڵ یان زیاتر کۆن دادەنرێت و وا هەست دەکرێت ڕەگەکانی لەوەش دوورتر، بۆ جیهانە ڕۆحییە کۆنەکەی هەورامان، بگەڕێنەوە. دەبێت بە ڕاستگۆیی بڵێین تەمەنی ورد و مێژووی دیاریکراوی نەریتێکی ئاوا کۆن بە دڵنیایی ناتوانرێت بسەلمێنرێت؛ ئەمە سروشتی ئەم میراتە قووڵ و بە زۆری زارەکییانەیە. ئەوەی ڕوونە، نەریتێکی زۆر کۆنە کە وەک یەکێک لە کۆنترین ڕێوڕەسمە بەردەوامەکانی جیهانی کورد خۆش دەوێت. کۆنییەکەی بەو شێوەیە دەخەینە ڕوو کە باوەڕی پێی هەیە و ڕێزی لێ دەگیرێت، و بە ڕاستگۆیی سنوورەکانی زانیاریی وردی مێژوویی دیاری دەکەین.
ئایا ئەفسانەی چاککردنەوە بەڕاستی ڕووداوێکی مێژووییە؟ چیرۆکی چاککردنەوە بە کەرامەت و هاوسەرگیرییەکە ئەفسانەیەکی پیرۆزە؛ ئەو نەریتە خۆشەویستەی بەهۆیەوە یادی پیر شالیار دەکرێتەوە، نە تۆمارێکی بەڵگەدارکراوی مێژوویی. وەک ئەفسانە خۆشەویستەکە دەیگێڕینەوە، بە ڕێزگرتن لە پێگەکەی لە دڵسۆزیی ئایینی و یادی خەڵکی هەوراماندا، و لە هەمان کاتدا ئەفسانەی پیرۆز لە مێژووی بەڵگەدارکراو جیا دەکەینەوە. ڕاستییەکەی ڕاستیی نەریتێکی پیرۆز و زیندووە کە بە درێژایی سەدەکان ڕێزی لێ گیراوە و دیسان زیندوو کراوەتەوە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
خدر نەبی؛ پیاوە سەوزە نەمرەکە و چاککەرەوەی باوەڕە خەڵکییەکانی کورد
پەرییەکان؛ ڕۆحە پەری‌ئاساکانی فۆلکلۆری کورد و گەلانە ئێرانییەکان
زەردەشت؛ پێغەمبەرە کۆنەکەی ئایینی گەلانە ئێرانییەکان
ئەهورا مەزدا؛ خودای گەورەی ئایینە کۆنەکە، کە ناوی هەورامان بە ناوی ئەوەوە بەستراوەتەوە
میترا؛ کەسایەتییە ئیلاهییە کۆنەکەی پەیمان و خۆر لای گەلانە ئێرانییەکان
شاماران؛ شاژنە مارە داناکەی فۆلکلۆری کوردی
سیمورغ؛ باڵندە گەورە ئەفسانەییەکەی گێڕانەوە ئێرانییەکان
نەورۆز؛ جەژنە گەورەی بەهاری جیهانی کورد
پرسیارە باوەکان
پیر شالیار کێ بوو؟
پیر شالیار، کە ناوی هەروەها بە شێوەی پیر شەلیار دەنووسرێت، پیر و عارفێکی کۆن و ڕێزلێگیراوی هەورامان، ناوچە شاخاوییە گەورەکەی زاگرۆسی کوردستان، بوو. نازناوی «پیر» بە مانای کەسێکی پیرۆز، سپیڕیش یان ڕێبەری ڕۆحییە. وەک پیاوێکی پیرۆزی خاوەن دانایی و هێزی کەرامەت، بە تایبەتی چاککەرەوەیەکی خاوەن کەرامەت، یادی دەکرێتەوە کە لە سەردەمێکی کۆندا لە گوندە شاخاوییەکەی هەورامانی تەخت ژیاوە. تا ئەمڕۆ لە یەکێک لە کۆنترین ڕێوڕەسمە بەردەوامەکانی جیهانی کورددا ڕێزی لێ دەگیرێت.
ئەفسانەی پیر شالیار چییە؟
ئەفسانە سەرەکییەکە باس لەوە دەکات کە کچی نەخۆشی پاشایەکی دوورەوڵات، کە لە چیرۆکەکاندا نەتوانیوە ببیستێت یان قسە بکات، بە دەستی هیچ پزیشکێک چاک نەبووەتەوە، تا ناوبانگی پیاوە پیرۆزەکەی هەورامان گەیشتووەتە دەربارە دوورەکە. شازادەکە هێنراوەتە هەورامان و پیر شالیار بە کەرامەت چاکی کردووەتەوە؛ بۆ جێبەجێکردنی بەڵێنەکەی باوکی بووەتە بووکی پیرەکە. هاوسەرگیرییەکەیان، کە بە شادییەکی گەورە پێشوازیی لێ کراوە، لە ڕێوڕەسمە گەورەکە بە ناوی ئەوەوە یادی دەکرێتەوە و دیسان زیندوو دەکرێتەوە.
ڕێوڕەسمی پیر شالیار چییە؟
ڕێوڕەسمێکی گەورەی نەریتییە کە هەموو زستانێک لە گوندە شاخاوییەکەی هەورامانی تەخت بەڕێوە دەچێت، بۆ ڕێزگرتن لە یادی پیرەکە و زیندووکردنەوەی چاککردنەوە بە کەرامەت و هاوسەرگیرییەکەی. نزیکەی ڕۆژی چلەمی زستان دەست پێ دەکات و بە چەند قۆناغێک لە هەفتە یەک لە دوای یەکەکاندا بەڕێوە دەچێت؛ بە کۆبوونەوەی خەڵک، ژەمی هاوبەش، دیاری‌بەخشین، دوعا و یادکردنەوەی ئایینی. بە شێوەیەکی بەربڵاو بە یەکێک لە کۆنترین ڕێوڕەسمە بەردەوامەکانی جیهانی کورد دادەنرێت و ڕێوڕەسمێکی تریش لە بەهاردا بەڕێوە دەچێت.
نەریتی پیر شالیار چەند کۆنە؟
بە شێوەیەکی بەربڵاو ڕێوڕەسمەکە بە نزیکەی نۆسەد ساڵ یان زیاتر کۆن دادەنرێت و وا هەست دەکرێت ڕەگەکانی لەوەش دوورتر، بۆ جیهانە ڕۆحییە کۆنەکەی هەورامان، بگەڕێنەوە. تەمەنی وردی نەریتێکی ئاوا کۆن و بە زۆری زارەکی بە دڵنیایی ناتوانرێت بسەلمێنرێت، بەڵام بە ڕوونی نەریتێکی زۆر کۆنە کە وەک یەکێک لە کۆنترین ڕێوڕەسمە بەردەوامەکانی جیهانی کورد خۆش دەوێت.
پیر شالیار سەر بە سەردەمی پێش ئیسلام بوو یان موسوڵمان؟
نەریتەکان جیاوازن. هەندێک پیر شالیار وەک کەسایەتییەکی جیهانە کۆنەکەی پێش ئیسلام یادی دەکەنەوە؛ کاهین یان پیاوێکی پیرۆزی ئایینە کۆنەکەی گەلانە ئێرانییەکان. ئەوانی تر، لەوانە خودی خەڵکی هەورامان، وەک پیاوێکی پیرۆزی موسوڵمان و پیرێک یادی دەکەنەوە. یاد و ڕێوڕەسمەکەی توخمە زۆر کۆنەکان، کە بۆ پێش ئیسلام دەگەڕێنەوە، لەگەڵ دڵسۆزیی ئایینیی ئیسلامی و سۆفیی ناوچەکە پێکەوە دەبەستن و مێژووی قووڵ و چین بە چینی هەورامان دەردەخەن.
هەورامان لە کوێیە؟
هەورامان ناوچەیەکی گەورەی شاخاویی زاگرۆسە کە بەسەر ناوچە سنوورییەکانی جیهانی کورددا درێژ دەبێتەوە. بە جوانی و گوندە کۆنە بەردینە پلەپلەییەکانی بەناوبانگە کە لەسەر لێژاییە توندەکانی شاخ دروست کراون. ناوەکەی بە شێوەیەکی بەربڵاو بە مانای خاکی ئەهورا، خاکی ئەهورا مەزدا، خودای گەورەی ئایینە کۆنەکە، یان خاکی خۆر تێدەگەیەنرێت. گوندی هەورامانی تەخت، نیشتمانی پیر شالیار، یەکێکە لە بەناوبانگترین ئەم نیشتەجێگا کۆنە شاخاوییانە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ڕێوڕەسمەکانی پیر شالیار لە کوردستان — تەهران تایمز
پیر شالیار: ڕێوڕەسمێکی کۆنی شاخەکانی کوردستان — سەرفیران