پێشەکی
خدر نەبی، کە لە جیهانی فراوانتردا بە خضر ناسراوە، یەکێکە لە خۆشەویستترین کەسایەتییەکانی باوەڕە خەڵکییەکانی کورد: پیاوە سەوزە نەمرەکەی کانییەکان و ئاوە قووڵەکان، ڕۆحە هەمیشەزیندووەکەی خاک و ئاو کە هەرگیز نامرێت و بە شێوەی جیاواز دەرکەوێت تا یارمەتیی باوەڕداران بدات و ئارەزووی ئەوانە بهێنێتە دی کە هاواری بۆ دەبەن.
لە سەرتاسەری کوردستاندا زیارەتگەکانی لە تەنیشت کانییە سروشتییەکان و ئاوە هێمنەکاندا هەن. کوردانی ئایینە جیاوازەکان، کوردە موسوڵمانەکان، ئێزیدییەکان و کوردە عەلەوییەکان، وەک یارمەتیدەر و بەخشەری بەرەکەت ڕێزی لێ دەگرن؛ ئامادەبوونێکی هەمیشەزیندوو لە خاکەکە و ئاوەکانیدا. ئەو یەکێکە لە کەسایەتییە گەورە و هاوبەشەکانی باوەڕە خەڵکییەکانی کورد کە لە سنووری ئایینەکان تێدەپەڕێت.
ناسینی خدر نەبی ئاشنابوونە بە لایەنە ناسک و خێربەخشەکەی باوەڕە خەڵکییەکانی کورد: پیاوە سەوزە نەمرەکەی ئاوەکان، یارمەتیدەرە هەمیشەزیندووەکە کە بە شێوە جیاوازەکانی لەنێو خەڵکدا دەڕوات؛ کەسایەتییەکی بەرەکەت، چاکبوونەوە و هیوا کە لە سەرتاسەری جیهانی کورددا خۆشەویستە.
پێڕست
ئەو نەمرەی ئاوی ژیانی خواردەوە
زیارەتگەکان لە تەنیشت کانییەکان
کەسایەتییەک لەنێو ئایینە جیاوازەکاندا
خدر نەبی کێیە؟
خدر نەبی، خضر، پیاوە سەوزە نەمرەکەی باوەڕە خەڵکییەکانی کوردە: ڕۆحێکی هەمیشەزیندووی خاک و ئاو، یارمەتیدەرێکی نەمر و کەسایەتییەکی پێغەمبەرئاسا کە لەنێو یان لە تەنیشت کانییەکان و ئاوە قووڵەکاندا دەژیت. بە شێوەی جیاواز لەنێو خەڵکدا دەرکەوێت تا ئارەزووەکانیان بهێنێتە دی و لە کاتی پێویستدا یارمەتییان بدات. ناوی، خدر یان خضر، بە شێوەیەکی بەربڵاو بە مانای «سەوزەکە» تێدەگەیەنرێت و بە سەوزی، ئاو و ژیانەوە پەیوەستە: ئەو هەمیشەزیندووەی هەرگیز نامرێت، پیاوە سەوزەکەی ئاوەکان و یارمەتیدەرەکە کە بە بانگکردنی دێت. لە باوەڕە خەڵکییەکانی کورددا یەکێکە لە خۆشەویستترین کەسایەتییەکانی جیهانی نەبینراو و زۆر هاواری بۆ دەبرێت؛ بەخشەری بەرەکەت، چاککەرەوە و ڕزگارکەرێک کە بوونی لە کانییەکان و ئاوە هێمنەکانی سەرتاسەری خاکەکەدا هەست پێ دەکرێت. کوردانی ئایینە جیاوازەکان ڕێزی لێ دەگرن و ئەو سنووری نێوانیان تێدەپەڕێنێت، وەک کەسایەتییەکی هاوبەشی خەیاڵی خەڵکیی کورد. وەک پیاوە سەوزە نەمرەکەی کانی و ئاوەکان، یارمەتیدەرە هەمیشەزیندووەکە کە بە شێوەی جیاواز بۆ یارمەتیی باوەڕداران دەرکەوێت، خدر نەبی پێگەیەکی خۆشەویست و ناوەندیی لە باوەڕە خەڵکییەکانی گەلی کورددا هەیە.
پیاوە سەوزەکەی ئاوەکان
خدر نەبی، پێش هەموو شتێک، پیاوە سەوزەکەی ئاوەکانە: ڕۆحی سەوزی، کانی و ئاوە قووڵەکان و ئەو ژیانەی لەوانەوە دەڕژێت؛ خودی ناوەکەی مانای «سەوزەکە» دەگەیەنێت.
دیارترین تایبەتمەندیی خدر نەبی پەیوەندییەکەیە بە سەوزی و ئاوەوە. ناوی، خدر یان خضر، بە شێوەیەکی بەربڵاو بە مانای «سەوزەکە» تێدەگەیەنرێت. ئەو پیاوە سەوزەکەیە، پەیوەست بە سەوزیی ڕووەکە گەشەسەندووەکان و هێزی ژیان‌بەخشی ئاوەوە. وەک ڕۆحێکی خاک و ئاو وێنا دەکرێت کە لەنێو یان لە تەنیشت ئاوە قووڵەکانی دەریاچەکان، گۆمەکان و، لە هەمووی زیاتر، کانییەکاندا دەژیت؛ ئەو ئاوە زیندووانەی لە زەوییەوە هەڵدەقوڵێن. لە کانییەکان و ئاوە هێمنەکاندا بوونی هەست پێ دەکرێت و زیارەتگەکانی دروست دەکرێن. سەوزی و ئاو لە خەیاڵی خەڵکیدا نیشانەی ژیان، گەشە و بەرەکەتن، و خدر نەبی، پیاوە سەوزەکەی ئاوەکان، پەیکەری زیندووی ئەوانە؛ ڕۆحی ئاوە ژیان‌بەخشەکان و زەوییە سەوزەکە. ئەم پەیوەندییە بە سەوزی، ئاو و ژیانەوە ناوەڕۆکی کەسایەتیی ئەوە: پیاوە سەوزەکەی کانییەکان، ڕۆحە هەمیشەزیندووەکەی ئاوە ژیان‌بەخشەکان. لە باوەڕە خەڵکییەکانی کورددا خدر نەبی وەک پیاوە سەوزەکەی ئاوەکان، ڕۆحی کانییەکان و ژیان، وێنا دەکرێت و ڕێزی لێ دەگیرێت.
خاڵە سەرەکییەکان
خدر نەبی (خضر) پیاوە سەوزە نەمرەکەی باوەڕە خەڵکییەکانی کوردە.
ناوی بە شێوەیەکی بەربڵاو بە مانای «سەوزەکە» تێدەگەیەنرێت.
ئەو ڕۆحێکی هەمیشەزیندووی خاک و ئاوە، پەیوەست بە کانییەکان و ئاوە قووڵەکان.
دەگوترێت لە ئاوی ژیان خواردوویەتییەوە و لەبەر ئەمە هەرگیز نامرێت.
بە شێوەی جیاواز دەرکەوێت تا یارمەتیی باوەڕداران بدات و ئارەزووەکانیان بهێنێتە دی.
لە ئایینەکانی کورددا ڕێزی لێ دەگیرێت: ئیسلام، ئێزیدی و عەلەوی.
زانیارییە خێراکان
ناو: خدر نەبی؛ خضر (هەروەها خزر و خیزر)
مانا: بە شێوەیەکی بەربڵاو بە مانای «سەوزەکە» تێدەگەیەنرێت
جۆر: ڕۆحێکی یارمەتیدەری نەمر، ڕۆحی خاک و ئاو و کەسایەتییەکی پێغەمبەرئاسا
نیشتەجێبوون: کانییەکان، دەریاچەکان، گۆمەکان و ئاوە قووڵەکان
نەمری: دەگوترێت لە ئاوی ژیان یان کانیی ژیان خواردوویەتییەوە
ڕۆڵ: یارمەتیدەر، چاککەرەوە، ڕزگارکەر، بەخشەری بەرەکەت و هێنەری ئارەزووەکان بە دی
شێوەی دەرکەوتن: بە شێوەی جیاواز، زۆر جار وەک کەسێکی نەناسراو یان ڕێبوارێک
زیارەتگەکان: لە تەنیشت کانییە سروشتییەکانی سەرتاسەری کوردستان
ڕێزلێگرتن لەلایەن: کوردە موسوڵمان، ئێزیدی و عەلەوییەکان
بە یەک کەس ناسێنراوە لەگەڵ: پێغەمبەر ئەلیجا و ئیلیاس و گێۆرگیسی پیرۆز
ئەو نەمرەی ئاوی ژیانی خواردەوە
خدر نەبی ئەو نەمرەیە؛ ڕۆحە هەمیشەزیندووەکە کە لە نەریتدا ئاوی ژیانی خواردووەتەوە و لەبەر ئەمە هەرگیز نامرێت، ئامادەبوونێکی نەمر لە خاکەکە و ئاوەکانیدا.
نەمری لە ناوەندی کەسایەتیی خدر نەبیدایە: ئەو هەمیشەزیندووەیە، ڕۆحە نەمرەکە کە نامرێت. لە نەریتدا ئەم نەمرییە بە ئاوی ژیان، کانیی ژیان، پەیوەستە؛ ئاوە سەرسوڕهێنەرەکە کە ژیانی بێکۆتایی بە هەر کەسێک دەبەخشێت لێی بخواتەوە. لە ئەفسانەکەدا خدر ئەو ئاوەی دۆزیوەتەوە و خواردوویەتییەوە؛ بەمە بووە بە نەمر، هەمیشەزیندووەکە. ئەمە لە خەیاڵی خەڵکیدا دەیکاتە کەسایەتییەکی تایبەت: نە بوونەوەرێکی ڕابردووی دوور یان پیرێک کە ژیاوە و مردووە، بەڵکو ئامادەبوونێکی هەمیشەزیندوو، کە هێشتا لە جیهاندا چالاکە، هێشتا لە کانییەکان و ئاوە قووڵەکاندا دەژیت و هێشتا لەنێو خەڵکدا دەرکەوێت تا یارمەتییان بدات. نەمرییەکەی سەرچاوەی پێگە تایبەتەکەیەتی لە باوەڕە خەڵکییەکاندا: چونکە هەرگیز نەمردووە و نەڕۆیشتووە، هەمیشە ئامادەیە، هەمیشە نزیکە و هەمیشە دەتوانێت بە بانگکردنی بێت. ئەم نەمرێتییە، کە بە ئاوی ژیانەوە پەیوەستە، لە سەرنجڕاکێشترین تایبەتمەندییەکانی خدر نەبییە؛ پیاوە سەوزە هەمیشەزیندووەکە کە هێشتا بە جیهاندا دەڕوات. لە باوەڕە خەڵکییەکانی کورددا وەک نەمر، ڕۆحە هەمیشەزیندووەکەی ئاوەکان، بە یارمەتیدەرێکی زیندوو و ئامادە هەست پێ دەکرێت.
یارمەتیدەرێک بە شێوەی جیاواز
خدر نەبی بە شێوەی جیاواز لەنێو خەڵکدا دەرکەوێت، زۆر جار وەک کەسێکی نەناسراو یان ڕێبوارێک، تا یارمەتیی ئەوانە بدات کە پێویستییان هەیە؛ ڕزگاریان بکات، چاکیان بکاتەوە و ئارەزووی ئەوانە بهێنێتە دی کە هاواری بۆ دەبەن.
تایبەتمەندییەکی ناسێنەری خدر نەبی لە باوەڕە خەڵکییەکاندا، دەرکەوتنیەتی لەنێو خەڵکدا بە شێوەی جیاواز بۆ یارمەتییان. ئەو یارمەتیدەرەیە کە بە بانگکردنی دێت: ئەوانەی هاواری بۆ دەبەن، لێی دەپاڕێنەوە یان پێویستییان بە یارمەتی هەیە، لەوانەیە ببینن دەرکەوتووە، زۆر جار بەبێ ئەوەی بناسرێتەوە، بە شێوەی کەسێکی نەناسراو، ڕێبوارێک یان پیاوێکی ئاسایی، تا ئارەزووەکانیان بهێنێتە دی، لە مەترسی ڕزگاریان بکات، نەخۆشەکان چاک بکاتەوە یان بەرەکەت و یارمەتی بهێنێت. چیرۆکە خەڵکییەکان زۆرن کە تێیاندا خدر لە کاتی پێویستدا بەبێ چاوەڕوانکردن دەردەکەوێت، یارمەتیی ئەو کەسە دەدات کە تووشی تەنگانە بووە و پاشان ون دەبێت؛ تەنها دوای ئەوە دەردەکەوێت کە ئەو پیاوە سەوزە هەمیشەزیندووەکە بووە. بابەتی یارمەتیدەرە ئیلاهی یان پیرە نەناسراوەکە لە ناوەندی گێڕانەوەکانیدایە. لەم ڕووەوە ئەو کەسایەتییەکی هیوا و دڵنەوایییە؛ یارمەتیدەرە هەمیشەئامادەکە کە لەوانەیە بۆ هەر کەسێک، لە هەر کاتێکدا و بە هەر شێوەیەک دەرکەوێت تا یارمەتی و بەرەکەت بهێنێت. ئەم ڕۆڵەی یارمەتیدەر بە شێوەی جیاواز، ڕزگارکەر و هێنەری ئارەزووەکان بە دی، کە لە کاتی پێویستدا بەبێ چاوەڕوانکردن دەرکەوێت، ناوەڕۆکی دڵسۆزیی ئایینیی خەڵکە بۆ خدر نەبی. لە باوەڕە خەڵکییەکانی کورددا زیاتر لە هەموو شتێک وەک یارمەتیدەری هەمیشەزیندوو خۆشەویستە، کە بە شێوە جیاوازەکانی بۆ یارمەتیی باوەڕداران دەرکەوێت.
زیارەتگەکان لە تەنیشت کانییەکان
لە سەرتاسەری کوردستاندا زیارەتگەکانی خدر نەبی لە تەنیشت کانییە سروشتییەکان و ئاوە هێمنەکاندا هەن؛ شوێنی زیارەت، پاڕانەوە و داوای بەرەکەت، کە بوونی ئەو تێیاندا هەست پێ دەکرێت.
ڕێزگرتن لە خدر نەبی لە سەرتاسەری خاکەکەدا بە زیارەتگەکانی دیارە، کە لە تەنیشت کانییە سروشتییەکان و ئاوە هێمنەکانی سەرتاسەری کوردستاندا هەن. لە کانییەکان، ئاوە زیندووەکان کە لە زەوییەوە هەڵدەقوڵێن، بوونی بە تایبەتی هەست پێ دەکرێت. خەڵک لەوێ زیارەتگەکانی دروست دەکەن و دێن تا داوای یارمەتیی لێ بکەن: بۆ پاڕانەوە، نەزرکردن، داوای چاکبوونەوە یان هاتنەدیی ئارەزوویەک و وەرگرتنی بەرەکەتی. ئەم زیارەتگانە، لە تەنیشت ئاوە ژیان‌بەخشەکان، شوێنی زیارەت و دڵسۆزیی ئایینین؛ شوێنی کۆبوونەوە کە خەڵک تێیاندا بەردەم پیاوە سەوزە هەمیشەزیندووەکەی ئاوەکان دەکەون. پەیوەندیی زیارەتگەکانی بە کانییەکانەوە ناوەڕۆکی کەسایەتیی ئەو دەردەخات، پیاوە سەوزەکەی ئاوە ژیان‌بەخشەکان؛ بەم پێیە چوون بۆ کانییەک لە خەیاڵی خەڵکیدا بە مانای نزیکبوونەوەیە لە خدر. زیارەتگەکانی تەنیشت کانییەکان لە سەرتاسەری کوردستاندا، لە دیارترین نیشانەکانی دڵسۆزیی ئایینی بۆ خدر نەبی ئەژمار دەکرێن؛ ئەو شوێنانەی داوای یارمەتیی یارمەتیدەرە هەمیشەزیندووەکە تێیاندا دەکرێت و بەرەکەتی وەردەگیرێت. لە هەمان زیارەتگەکانی تەنیشت ئاوە زیندووەکاندا ڕێزگرتن لە خدر نەبی جێگەی خۆی لە خاکەکەدا دەدۆزێتەوە.
کەسایەتییەک لەنێو ئایینە جیاوازەکاندا
یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین تایبەتمەندییەکانی خدر نەبی ئەوەیە کە لەنێو ئایینەکانی کورددا ڕێزی لێ دەگیرێت: لەلایەن کوردە موسوڵمانەکان، ئێزیدییەکان و کوردە عەلەوییەکانەوە. کەسایەتییەکی هاوبەش و تێپەڕ لە سنووری ئایینەکانە لە باوەڕە خەڵکییەکانی کورددا. لای کوردە موسوڵمانەکان ئەو خدر یان خضرە، پیاوە سەوزە هەمیشەزیندووەکە و یارمەتیدەرەکە کە زۆر جار بە کەسایەتیی پێغەمبەرانەوە دەبەسترێتەوە. لای ئێزیدییەکان ڕێزی لێ دەگیرێت بە پەیوەندی بە جەژنی خدر ئیلیاسەوە، سەردەمێکی دڵسۆزیی ئایینی کە ناوەندی خۆشەویستی، ئاشتەوایی و ڕێزگرتنە لە سروشت. لای کوردە عەلەوییەکان ئەو خزرە، کەسایەتییەکی بەهێزی ڕۆحی و بەرەکەت کە لە کانییەکان و شوێنە پیرۆزەکاندا داوای ئامادەبوونی دەکرێت. ئەوەی کە هەمان کەسایەتیی خۆشەویست، پیاوە سەوزە نەمرەکەی ئاوەکان، لەنێو ئایینە جیاوازەکانی کورددا ڕێزی لێ دەگیرێت، ڕەگە قووڵەکانی لە باوەڕە هاوبەشە خەڵکییەکانی گەلی کورددا دەردەخات، لە بن و بەسەر سنوورەکانی ئایینە ڕەسمییەکاندا.
خدر نەبی لە ناوچەی فراوانتردا هەروەها بە یەک کەس دەناسێنرێت لەگەڵ کەسایەتییە گەورەکانی تر: لەگەڵ پێغەمبەر ئەلیجا و ئیلیاس، کە وەک خدر بە هەمیشەزیندوو دادەنرێن، و لەگەڵ گێۆرگیسی پیرۆز، پیرە ئەژدیهاکوژەکەی مەسیحییەکان. ئەم بە یەک کەس ناساندنانە، کە لەنێو گەلانەکانی ناوچەکەدا هەن، ئەو شێوەیە دەردەخەن کە کەسایەتیی پیاوە سەوزە هەمیشەزیندووەکە و یارمەتیدەرەکە بە ناوی زۆر و لە نەریتی جیاوازدا ناسراوە و ڕێزی لێ گیراوە. ئەو کەسایەتییەکی هاوبەشی باوەڕە خەڵکییەکانی سەرجەم ناوچەکەیە و خدر نەبیی کوردی شێوەیەکی خۆشەویستی ئەوە. لەم ڕووەوە کەسایەتییەکی گەورەی بەیەکەوەبەستنی خەڵکە، کە لەنێو ئایین و گەلاندا ڕێزی لێ دەگیرێت؛ یارمەتیدەرە هەمیشەزیندووەکە کە هەمووان دەیناسن.
مانا و گرنگی
خدر نەبی لایەنە ناسک و خێربەخشەکەی باوەڕە خەڵکییەکانی کورد دەردەبڕێت: یارمەتیدەرە هەمیشەزیندووەکە، پیاوە سەوزەکەی ئاوە ژیان‌بەخشەکان، کەسایەتییەکی بەرەکەت، چاکبوونەوە، هیوا و ئامادەبوونی بەردەوامی یارمەتی لە جیهاندا. وەک ئەو نەمرەی ئاوی ژیانی خواردووەتەوە، ئارەزووی ژیان، نوێبوونەوە و یارمەتیی هەمیشەئامادە نیشان دەدات.
خدر نەبی هەروەها پەیوەندیی قووڵی خەیاڵی خەڵکیی کورد بە خاکەکە و ئاوەکانی، کانییەکان و زەوییە سەوزەکەوە دەردەبڕێت؛ سەرچاوە ژیان‌بەخشەکانی بەرەکەت. ئەو ڕۆحی ئاوە زیندووەکانە، پیاوە سەوزەکەی کانییەکان، کە ڕێزگرتن لە ئاو و ژیان تێیدا شێوەیەکی خۆشەویست وەردەگرێت. بەوەش کە لەنێو ئایینەکانی کورددا ڕێزی لێ دەگیرێت، باوەڕە هاوبەشە خەڵکییەکان دەردەبڕێت کە لە بن و بەسەر سنوورەکانی ئایینە ڕەسمییەکاندا دەڕوات؛ کەسایەتییەکی گەورەی بەیەکەوەبەستنی جیهانی کورد. لە هەموو ئەمانەدا خدر نەبی یەکێکە لە خۆشەویستترین و گرنگترین کەسایەتییەکانی باوەڕە خەڵکییەکانی کورد؛ پیاوە سەوزە هەمیشەزیندووەکەی ئاوەکان، یارمەتیدەرەکە کە بە بانگکردنی دێت، کەسایەتییەکی بەرەکەت، چاکبوونەوە و هیوا کە لە سەرتاسەری جیهانی کورددا خۆشەویستە. لە تەنیشت بوونەوەرەکانی تری خەیاڵی خەڵکیی کورددا دادەنرێت، وەک پەرییەکان و شامارانی دانا، وەک بەشێک لە جیهانە دەوڵەمەند و جوانەکەی، لە لایەنە ناسک و خێربەخشەکەیدا. ئەو هیوا و دڵنەوایییەی دەریدەبڕێت، لە خۆشەویستترین بەخشینەکانی نەریتی خەڵکییە.
خدر نەبی و کورد
خدر نەبی کەسایەتییەکی خۆشەویست و ناوەندیی باوەڕە خەڵکییەکانی کوردە کە لەنێو ئایینەکانی کورددا ڕێزی لێ دەگیرێت. بەڵام تەنها تایبەت بە کورد نییە؛ کەسایەتییەکی هاوبەشی باوەڕە خەڵکییەکانی ناوچەی فراوانترە.
خدر نەبی پێگەیەکی خۆشەویست و ناوەندیی لە باوەڕە خەڵکییەکانی کورددا هەیە. لە سەرتاسەری خاکەکە و لەنێو ئایینەکانی کورددا ڕێزی لێ دەگیرێت؛ زیارەتگەکانی لە تەنیشت کانییەکانی سەرتاسەری کوردستاندا هەن و کوردانی هەر ئایینێک داوای یارمەتیی لێ دەکەن. لەم ڕووەوە یەکێکە لە کەسایەتییە گەورە و هاوبەشەکانی خەیاڵی خەڵکیی کورد کە لە سنووری نێوان ئایینەکان تێدەپەڕێت و کورد لە دڵسۆزییەکی هاوبەش بۆ پیاوە سەوزە هەمیشەزیندووەکەی ئاوەکاندا کۆ دەکاتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا ئەو تەنها تایبەت بە کورد نییە: کەسایەتیی خضر، پیاوە سەوزە هەمیشەزیندووەکە و یارمەتیدەرەکە، لە سەرجەم ناوچەکەدا، لەنێو گەلان و ئایینە جیاوازەکاندا، ڕێزی لێ دەگیرێت و خدر نەبیی کوردی شێوەیەکی خۆشەویستی ئەم کەسایەتییە بەربڵاوەیە. ناساندنی ڕاستگۆیانە ئەوەیە کە وەک کەسایەتییەکی خۆشەویست و ناوەندیی باوەڕە خەڵکییەکانی کورد دەیخەینە ڕوو، کە ڕەگی لە جیهانی کورد و ئاوەکانیدا قووڵە، و لە هەمان کاتدا دەزانین سەر بە باوەڕە فراوانترە خەڵکییەکانی ناوچەکەشە؛ هاوبەشە لەگەڵ گەلانەکانی تر کە کورد لە تەنیشتیاندا دەژیت. بە ناساندنی خدر نەبی ڕێز لە ناوەڕۆکە ناسک و خێربەخشەکەی باوەڕە خەڵکییەکانی کورد دەگرین، یارمەتیدەرە هەمیشەزیندووەکەی کانی و ئاوەکان، کەسایەتییەکی بەرەکەت و هیوا کە لە سەرتاسەری جیهانی کورددا خۆشەویستە.
گفتوگۆکان و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا خدر نەبی تەنها تایبەت بە کوردە؟ نەخێر. کەسایەتیی خضر، پیاوە سەوزە هەمیشەزیندووەکە و یارمەتیدەرەکە، لە سەرجەم ناوچەکەدا، لەنێو گەلان و ئایینە جیاوازەکاندا، ڕێزی لێ دەگیرێت. خدر نەبیی کوردی شێوەیەکی خۆشەویستی ئەم کەسایەتییە بەربڵاوەیە؛ ڕەگی لە جیهانی کورد و ئاوەکانیدا قووڵە، بەڵام تەنها تایبەت بەو نییە. ناساندنی ڕاستگۆیانە ئەوەیە کە وەک کەسایەتییەکی ناوەندیی باوەڕە خەڵکییەکانی کورد ڕێزی لێ بگرین و لە هەمان کاتدا پێگەی لە باوەڕە فراوانترە خەڵکییەکانی ناوچەکەدا بناسین. هەروەها لای ئێزیدییەکان و کوردە عەلەوییەکان ڕێزی لێ دەگیرێت؛ کەسایەتییەکی هاوبەش لەنێو ئایینە جیاوازەکاندا.
ئایا خدر هەمان ئەلیجا، ئیلیاس یان گێۆرگیسی پیرۆزە؟ لە سەرتاسەری ناوچەکەدا خدر بە شێوەیەکی بەربڵاو بە یەک کەس دەناسێنرێت لەگەڵ ئەم کەسایەتییانە: لەگەڵ پێغەمبەر ئەلیجا و ئیلیاس، کە وەک خدر بە هەمیشەزیندوو دادەنرێن، و لەگەڵ گێۆرگیسی پیرۆز، پیرە ئەژدیهاکوژەکە. ئەم بە یەک کەس ناساندنانە ئەو شێوەیە دەردەخەن کە پیاوە سەوزە هەمیشەزیندووەکە و یارمەتیدەرەکە بە ناوی زۆر و لە نەریتی جیاوازدا ناسراوە. ئەمە بە مانای ئەوە نییە کە کەسایەتییەکان بە سادەیی هەمان کەسن؛ بەڵکو گەلانەکانی ناوچەکە ماوەیەکی درێژە نزیکیی نێوان ئەم یارمەتیدەرە هەمیشەزیندووانەیان ناسیوە و پێکەوە ڕێزیان لێ گرتوون. پەیوەندییەکە، بە یەک کەس ناساندن و نزیکییە لەنێوان نەریتەکاندا؛ تایبەتمەندییەکی باوەڕە هاوبەشە خەڵکییەکانی ناوچەکە.
ئایا خدر نەبی خودایەکی کوردییە؟ نەخێر. خدر نەبی خودا نییە، بەڵکو ڕۆحێکی یارمەتیدەری نەمر و کەسایەتییەکی پێغەمبەرئاسای باوەڕە خەڵکییەکانە؛ خزمەتکار و یارمەتیدەرێکی هەمیشەزیندوو لە چوارچێوەی ئایینە یەکخوداییەکانی کورددا، نە خودایەک. دڵسۆزیی ئایینی بۆ ئەو، داوای یارمەتی و بەرەکەتە لە یارمەتیدەرێکی پیرۆز و هەمیشەزیندوو؛ لەنێو ئایینەکاندا ڕێزی لێ دەگیرێت، نە وەک خودا دەپەرسترێت. باشترین تێگەیشتن لێی ئەوەیە کە بە پیاوە سەوزە نەمرەکە و یارمەتیدەری ئاوەکان دابنرێت؛ کەسایەتییەکی خۆشەویستی باوەڕە خەڵکییەکان، نە بوونەوەرێکی ئیلاهی.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
پەرییەکان؛ ڕۆحە جوانەکانی فۆلکلۆری کورد و گەلانە ئێرانییەکان
شاماران؛ شاژنە مارە داناکەی فۆلکلۆری کوردی
دێوەکان؛ بوونەوەرە ئەهریمەنییەکانی ئەفسانەی گەلانە ئێرانییەکان
شێخ عەدی؛ پیرە گەورەکەی ئایینی ئێزیدی
تاوسی مەلەک؛ فریشتەی تاوسی ئایینی ئێزیدی
سیمورغ؛ باڵندە گەورە ئەفسانەییەکەی گێڕانەوە ئێرانییەکان
نەورۆز؛ جەژنە گەورەکەی جیهانی کورد
ئەفسانەی سوڵەیمان و جنۆکەکان؛ گێڕانەوەیەکی ئەفسانەیی بۆ ڕەچەڵەکی کورد
پرسیارە باوەکان
خدر نەبی کێیە؟
خدر نەبی، کە لە جیهانی فراوانتردا بە خضر ناسراوە، پیاوە سەوزە نەمرەکەی باوەڕە خەڵکییەکانی کوردە: ڕۆحێکی هەمیشەزیندووی خاک و ئاو و کەسایەتییەکی پێغەمبەرئاسا کە لەنێو یان لە تەنیشت کانییەکان و ئاوە قووڵەکاندا دەژیت. بە شێوەی جیاواز لەنێو خەڵکدا دەرکەوێت تا ئارەزووەکانیان بهێنێتە دی و لە کاتی پێویستدا یارمەتییان بدات. ناوی بە شێوەیەکی بەربڵاو بە مانای «سەوزەکە» تێدەگەیەنرێت و بە سەوزی، ئاو و ژیانەوە پەیوەستە.
بۆچی خدر نەبی نەمرە؟
لە نەریتدا خدر نەبی هەمیشەزیندووە، چونکە ئاوی ژیانی دۆزیوەتەوە و خواردوویەتییەوە؛ کانیی ژیان، ئەو ئاوە سەرسوڕهێنەرەی ژیانی بێکۆتایی دەبەخشێت. دوای خواردنەوەی بووە بە نەمر؛ لەبەر ئەمە کەسایەتییەکی ڕابردووی دوور نییە، بەڵکو ئامادەبوونێکی هەمیشەزیندووە کە هێشتا لە کانی و ئاوەکاندا دەژیت و هێشتا لەنێو خەڵکدا دەرکەوێت تا یارمەتییان بدات.
خدر نەبی چۆن یارمەتیی خەڵک دەدات؟
خدر نەبی ئەو یارمەتیدەرەیە کە بە بانگکردنی دێت. ئەوانەی هاواری بۆ دەبەن یان پێویستییان بە یارمەتی هەیە، لەوانەیە ببینن دەرکەوتووە، زۆر جار بەبێ ئەوەی بناسرێتەوە، بە شێوەی کەسێکی نەناسراو یان ڕێبوارێک، تا ئارەزووەکانیان بهێنێتە دی، لە مەترسی ڕزگاریان بکات، نەخۆشەکان چاک بکاتەوە یان بەرەکەت بهێنێت. چیرۆکە خەڵکییەکانی زۆر باس لە دەرکەوتنی بەبێ چاوەڕوانکردن لە کاتی پێویستدا دەکەن؛ یارمەتیی ئەو کەسە دەدات کە لە تەنگانەدایە و پاشان ون دەبێت، و تەنها دوای ئەوە دەردەکەوێت کە ئەو پیاوە سەوزە هەمیشەزیندووەکە بووە.
بۆچی زیارەتگەکانی لە تەنیشت کانییەکانن؟
خدر نەبی پیاوە سەوزەکەی ئاوە ژیان‌بەخشەکانە، و لە کانییەکان، ئاوە زیندووەکان کە لە زەوییەوە هەڵدەقوڵێن، بوونی بە تایبەتی هەست پێ دەکرێت. لە سەرتاسەری کوردستاندا زیارەتگەکانی لە تەنیشت کانییە سروشتییەکان و ئاوە هێمنەکاندا هەن؛ شوێنی زیارەت و دڵسۆزیی ئایینی کە خەڵک تێیاندا دێن تا داوای یارمەتیی لێ بکەن و بەرەکەتی وەربگرن. لە خەیاڵی خەڵکیدا چوون بۆ کانییەک بە مانای نزیکبوونەوەیە لە خدر.
ئایا هەموو کورد ڕێز لە خدر نەبی دەگرێت؟
لە ئایینەکانی کورددا ڕێز لە خدر نەبی دەگیرێت: کوردە موسوڵمانەکان بە ناوی خدر یان خضر، ئێزیدییەکان بە پەیوەندی بە جەژنی خدر ئیلیاسەوە و کوردە عەلەوییەکان بە ناوی خزر ڕێزی لێ دەگرن. ئەوەی کە هەمان کەسایەتیی خۆشەویست لەنێو ئایینە جیاوازەکاندا ڕێزی لێ دەگیرێت، ڕەگە قووڵەکانی لە باوەڕە هاوبەشە خەڵکییەکانی گەلی کورددا دەردەخات، لە بن و بەسەر سنوورەکانی ئایینە ڕەسمییەکاندا. ئەو یەکێکە لە کەسایەتییە گەورە و هاوبەشەکانی جیهانی کورد.
ئایا خدر هەمان ئەلیجا یان گێۆرگیسی پیرۆزە؟
لە سەرتاسەری ناوچەکەدا خدر بە شێوەیەکی بەربڵاو بە یەک کەس دەناسێنرێت لەگەڵ پێغەمبەر ئەلیجا و ئیلیاس، کە وەک خدر بە هەمیشەزیندوو دادەنرێن، و لەگەڵ گێۆرگیسی پیرۆز، پیرە ئەژدیهاکوژەکە. ئەم بە یەک کەس ناساندنانە ئەو شێوەیە دەردەخەن کە کەسایەتیی پیاوە سەوزە هەمیشەزیندووەکە و یارمەتیدەرەکە لەنێو گەلانەکانی ناوچەکەدا بە ناوی زۆر و لە نەریتی جیاوازدا ناسراوە. ئەوان نزیکیی نێوان ئەم یارمەتیدەرە هەمیشەزیندووانە نیشان دەدەن، کە لەنێو ئایینە جیاوازەکاندا پێکەوە ڕێزیان لێ دەگیرێت.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
پەرستنی فریشتەکان: خدر لە باوەڕی کوردیدا — کوردستانیکا
عەلەویەتی کوردی: خزر — ویکیپیدیا