پێشەکی
ئەفسانەی سوڵەیمان و جنۆکەکان یەکێکە لەو چیرۆکە کۆنە ئەفسانەییانەی کە جارێک بۆ ڕەچەڵەکی کورد دەگێڕدرانەوە. چیرۆکێکە کە نووسەرانی سەدەکانی ناوەڕاست تۆماریان کردووە و تێیدا دەگوترێت کورد لە پەیوەندیی کەنیزەکەکانی سوڵەیمانی پاشا لەگەڵ جنۆکەکانەوە هاتوون و لە چیاکاندا نیشتەجێ بوون. ئەمە لەو جۆرە ئەفسانانەیە کە جارێک دەربارەی گەلانێکی زۆر دەگێڕدرانەوە؛ لێرەش وەک فۆلکلۆر و ئەفسانە دەیخەینە ڕوو، نە وەک مێژوو.
لەو چیرۆکە کۆنەدا، کە نووسەرە جوولەکە و ئیسلامییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست تۆماریان کردووە، سوڵەیمانی پاشا، پاشا داناکەی ئەفسانە کە دەگوترێت فەرمانی بە جنۆکەکان دەکرد، خزمەتکارە ڕۆحییەکانی بۆ جێبەجێکردنی ئەرکێک دەنێرێت. لە پەیوەندیی ئەوان لەگەڵ کەنیزەکە مرۆڤەکان، گەلێک دێتە بوون کە لە چیا بەرزەکاندا نیشتەجێ دەبێت و لە چیرۆکەکەدا بە باوباپیرانی کورد ناسێنراون. ئەفسانەکە دەزووێکی سەرنجڕاکێش و ڕەنگاوڕەنگە لە کۆی گێڕانەوەکانی دەوروبەری گەلی کورد.
ناسینی ئەم ئەفسانەیە ئاشنابوونە بەو شێوەیەی خەیاڵی سەدەکانی ناوەڕاست ئەفسانەی ڕەچەڵەکی لە دەوری گەلان دەچنی، و بە پێگەی سوڵەیمانی پاشا، جنۆکەکان و چیاکان لە گێڕانەوەکانی ناوچەکەدا. وەک ئەفسانە و بابەتێکی سەرنجڕاکێشی فۆلکلۆر دەیگێڕینەوە، بە جیاکردنەوەیەکی ڕوونی ئەم چیرۆکە ئەفسانەییانە لە مێژووی ڕاستەقینەی گەلی کورد.
پێڕست
تۆمارکردنی لەلایەن نووسەرانی سەدەکانی ناوەڕاست
ئەفسانەکە چییە؟
ئەفسانەی سوڵەیمان و جنۆکەکان چیرۆکێکی کۆنی ئەفسانەییە بۆ ڕەچەڵەک، کە هەندێک لە نووسەرە جوولەکە و ئیسلامییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست تۆماریان کردووە و بانگەشە دەکات کە ڕەچەڵەکی کورد وەک گەلێک ڕوون دەکاتەوە. بەپێی ئەفسانەکە، کورد لە پەیوەندیی ژنانی مرۆڤ، واتە کەنیزەکەکان یان کەنیزە هاوبەستەرە پەیوەستەکان بە سوڵەیمانی پاشا، لەگەڵ جنۆکەکانەوە هاتوون؛ ئەو بوونەوەرە ڕۆحییانەی کە لە ئەفسانەدا دەگوترێت سوڵەیمان فەرمانی پێ دەکردن. نەوەکانیان لە چیا بەرزەکاندا نیشتەجێ بوون و لە چیرۆکەکەدا بوون بە باوباپیرانی گەلی کورد. ئەمە لە جۆرێکی ناسراوی ئەفسانەیە؛ چیرۆکی ئەفسانەییی ڕەچەڵەک کە سەرەتای گەلێک بە بوونێکی سەرسوڕهێنەر یان سروشتبەدەرەوە دەبەستێتەوە. سەر بەو کۆمەڵە ئەفسانە و فۆلکلۆرەیە کە لە خەیاڵی سەدەکانی ناوەڕاستدا لە دەوری گەلانەکانی ناوچەکە کۆ بوونەتەوە. بە جەختەوە، ئەمە گێڕانەوەیەکی مێژوویی نییە بۆ ڕەچەڵەکی کورد؛ کورد گەلێکی کۆنی خێزانە ئێرانییەکەیە و مێژوویەکی ڕاستەقینەی هەیە کە دەکرێت بەدوادا بچرێت. بەڵکو ئەمە ئەفسانەیە، بابەتێکی سەرنجڕاکێشی خەیاڵی سەدەکانی ناوەڕاست، و هەر بەو شێوەیە دەیگێڕینەوە. وەک چیرۆکێکی کۆنی ئەفسانەییی ڕەچەڵەک، کە نووسەرانی سەدەکانی ناوەڕاست تۆماریان کردووە و لە کەسایەتیی سوڵەیمان، جنۆکەکان و چیاکان چنراوە، دەزووێکی ڕەنگاوڕەنگە لە گێڕانەوەکانی دەوروبەری گەلی کورد و لە ڕووی فۆلکلۆر و ئەفسانەوە سەرنجڕاکێشە.
سوڵەیمانی پاشا و جنۆکەکان
ئەفسانەکە پشت بە نەریتە بەربڵاوەکەی سوڵەیمانی پاشا دەبەستێت، وەک ئەو پاشا دانایەی کە فەرمانی بە جنۆکەکان، بوونەوەرە ڕۆحییەکانی جیهانی نەبینراو، دەکرد و بۆ جێبەجێکردنی ئەرک و کارەکان بە سەرتاسەری جیهاندا دەیناردن.
لە ناوەندی ئەفسانەکەدا کەسایەتیی سوڵەیمانی پاشا هەیە؛ ئەوەی کە لە ئەفسانەکانی ناوچەکەدا، لە نەریتە جوولەکە، مەسیحی و ئیسلامییەکاندا، زۆر زیاترە لە پاشایەکی دانا: ئەو فەرمانڕەوای جنۆکەکانە، بوونەوەرە ڕۆحییەکانی جیهانی نەبینراو کە باکان دەخەنە ژێر فەرمان و بە فەرمانی ئەو کار دەکەن. لەم کۆمەڵە ئەفسانە بەربڵاوەدا، سوڵەیمان فەرمان بە جنۆکەکان دەکات تا دروست بکەن و شت بهێنن، بۆ ئەرکەکان بە سەرتاسەری جیهاندا دەیاننێرێت و لەسەر جیهانی ڕۆحەکان، وەک جیهانی مرۆڤەکان، فەرمانڕەوایی دەکات. ئەفسانەی ڕەچەڵەکی کورد پشت بە هەمان کەسایەتیی سوڵەیمان، فەرماندەی جنۆکەکان، دەبەستێت: لە چیرۆکەکەدا دەسەڵاتی سوڵەیمان بەسەر جنۆکەکاندا و ئەو ئەرکەی بۆ جێبەجێکردنی دەیاننێرێت، ڕووداوەکان دەخاتە جووڵە؛ ئەو ڕووداوانەی کە لە ئەفسانەدا کوردیان لێ پەیدا دەبێت. بەم شێوەیە ئەفسانەکە سەر بە نەریتە دەوڵەمەندەکەی سوڵەیمان و جنۆکەکانە، پاشا داناکە و خزمەتکارە ڕۆحییەکانی، کە بە سەرتاسەری گێڕانەوەکانی ناوچەکەدا دەڕوات. ئەم پەیوەندییە بە کەسایەتیی گەورەی سوڵەیمان و دەسەڵاتی بەسەر جنۆکەکاندا، چوارچێوە و سروشتە سەرسوڕهێنەرەکەی ئەفسانەکە پێک دەهێنێت. ئەفسانەی ڕەچەڵەکی کورد لە هەمان نەریتی سوڵەیمان و جنۆکەکانەوە چنراوە.
خاڵە سەرەکییەکان
ئەفسانەکە چیرۆکێکی کۆنی ئەفسانەییی ڕەچەڵەکە کە جارێک دەربارەی کورد دەگێڕدرایەوە.
ئەفسانەکە دەڵێت کورد لە پەیوەندیی کەنیزەکەکانی سوڵەیمان لەگەڵ جنۆکەکانەوە هاتوون.
پشت بە نەریتی سوڵەیمانی پاشا وەک فەرماندەی جنۆکەکان دەبەستێت.
لە چیرۆکەکەدا نەوەکانیان لە چیاکاندا نیشتەجێ دەبن وەک باوباپیرانی کورد.
نووسەرە جوولەکە و ئیسلامییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست، وەک مەسعودی، ئەفسانەکەیان تۆمار کردووە.
ئەمە ئەفسانە و فۆلکلۆرە، نە گێڕانەوەیەکی مێژوویی بۆ ڕەچەڵەکی کورد.
زانیارییە خێراکان
بابەت: ئەفسانەیەکی ڕەچەڵەکی کورد
کەسایەتییە ناوەندییەکان: سوڵەیمانی پاشا، جنۆکەکان و کەنیزەکە مرۆڤەکان
بانگەشەکە: کورد لە پەیوەندیی کەنیزەکەکانی سوڵەیمان لەگەڵ جنۆکەکانەوە هاتوون
شوێن: چیا بەرزەکان کە نەوەکان تێیاندا نیشتەجێ دەبن
تۆمارکەرانی: نووسەرە جوولەکە و ئیسلامییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست، لەوانە مەسعودی
جۆر: چیرۆکی ئەفسانەییی ڕەچەڵەک؛ ئەفسانە و فۆلکلۆر
ڕۆڵی سوڵەیمان: پاشا داناکە کە فەرمانی بە جنۆکەکان دەکات
پۆلێن: ئەفسانەیە، نە مێژوو
ڕەچەڵەکی ڕاستەقینە: کورد گەلێکی کۆنی خێزانە ئێرانییەکەیە، بە مێژوویەکی ڕاستەقینە
گرنگی: بابەتێکی سەرنجڕاکێشی خەیاڵی سەدەکانی ناوەڕاست و گێڕانەوەکانی ناوچەکە
چیرۆکی ڕەچەڵەک
لە ئەفسانەکەدا سوڵەیمانی پاشا جنۆکەکانی بۆ ئەرکێک دەنێرێت تا کچانی جوان بهێنن؛ بەڵام تا ڕۆحەکان دەگەڕێنەوە، پاشا مردووە. لەبەر ئەوە جنۆکەکان خۆیان ژنانەکە بۆ خۆیان دەبەن، و نەوەکانیان لە چیاکاندا نیشتەجێ دەبن وەک باوباپیرانی کورد.
چیرۆکەکە، بەو شێوەیەی نووسەرانی سەدەکانی ناوەڕاست تۆماریان کردووە، بەم جۆرە دەڕوات. دەگوترێت سوڵەیمانی پاشا خزمەتکارە جنۆکەکانی بۆ خاکێکی دوور ناردووە تا ژمارەیەک کچی جوان بۆ پاشا بهێننەوە. جنۆکەکان فەرمانەکەیان جێبەجێ کرد و لەگەڵ کچانەکە گەڕانەوە؛ بەڵام تا گەڕانەوە، سوڵەیمانی پاشای گەورە مردبوو. کە بینییان پاشا لە ژیاندا نەماوە، خۆیان ژنانەکەیان بۆ خۆیان برد و لە پەیوەندییەکەیان گەلێک پەیدا بوو بە ڕەچەڵەکێکی تێکەڵی مرۆڤ و ڕۆح. لە ئەفسانەکەدا ئەم گەلە پاشەکشەی بۆ چیا بەرزەکان کرد یان نێردرا بۆ ئەوێ؛ لەوێ نیشتەجێ بوو، ژمارەیان زیادی کرد و لە چیرۆکەکەدا بوو بە باوباپیرانی کورد، گەلی چیاکان. لە هەندێک گێڕانەوەدا ئەم وردەکارییەش زیاد کراوە کە بە فەرمانێک نەوەکان بۆ چیا و دۆڵەکان ڕاو نراون؛ ئەو فەرمانە لە ڕەچەڵەکناسییەکی خەڵکییانەی ناوی کورددا تێکەڵ بە چیرۆکەکە کراوە. بەم شێوەیە چیرۆکەکە ڕەچەڵەکی کورد بە سەرەتایەکی سەرسوڕهێنەر و سروشتبەدەرەوە دەبەستێتەوە: پەیوەندیی ژنانی مرۆڤ و بوونەوەرە ڕۆحییەکان، لە چیا بەرزەکاندا کە نیشتمانی گەلی کوردن. ئەمە کۆی گشتیی ئەفسانەکەیە؛ وەک بابەتێکی سەرنجڕاکێشی فۆلکلۆر و چیرۆکێکی ڕەنگاوڕەنگی خەیاڵی سەدەکانی ناوەڕاست دەگێڕدرێتەوە، نە وەک گێڕانەوەیەکی مێژوویی.
تۆمارکردنی لەلایەن نووسەرانی سەدەکانی ناوەڕاست
ئەفسانەکە لە نووسینەکانی زانا جوولەکەکانی سەدەکانی ناوەڕاست و سەرچاوە ئیسلامییە سەرەتاییەکاندا هەیە، لەوانە نووسینەکانی مێژوونووسی عەرەبی سەدەی ١٠ەم، مەسعودی، کە ئەم جۆرە چیرۆکانەی سەبارەت بە ڕەچەڵەکی گەلان تۆمار کردووە.
ئەفسانەی سوڵەیمان و جنۆکەکان لە نووسینەکانی هەندێک نووسەری سەدەکانی ناوەڕاستدا پارێزراوە. زانا جوولەکەکانی ئەو سەردەمە گێڕانەوەیەکیان تۆمار کردووە و سەرچاوە ئیسلامییە سەرەتاییەکانیش لە باسەکانیان بۆ ڕەچەڵەکی گەلاندا چیرۆکەکەیان وەرگرتووە. لەوانەی ئەم جۆرە چیرۆکێکیان تۆمار کردووە، مێژوونووس و جوگرافیانووسە بەناوبانگە عەرەبییەکەی سەدەی ١٠ەم، مەسعودی، بووە؛ لە نووسینەکانی ئەودا کورد بە نەوەکانی کەنیزەکەکانی سوڵەیمان و ڕۆحەکانەوە بەستراوەتەوە. تۆمارکردنی ئەم جۆرە ئەفسانەی ڕەچەڵەکانە تایبەتمەندییەکی خەیاڵی زانایانی سەدەکانی ناوەڕاست بوو؛ ئەو خەیاڵەی زۆر جار هەوڵی دەدا ڕەچەڵەکی گەلان بە چیرۆکگەلێک ڕوون بکاتەوە کە ئەوان بە کەسایەتیی کتێبە ئایینی و ئەفسانەکان، وەک سوڵەیمان، و بە سەرەتایەکی سەرسوڕهێنەر یان سروشتبەدەرەوە دەبەستنەوە. بوونی ئەفسانەکە لەم بەرهەمەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا زانیاری لەسەر ڕەچەڵەکی ڕاستەقینەی کورد پێ نادات؛ بەڵکو ئەو شێوەیە دەردەخات کە هزری ئەو سەردەمە گەلانەکانی جیهانی پێ وێنا دەکرد و ڕوونی دەکردنەوە. کەواتە ئەفسانەکە بەڵگەیەکە بۆ خەیاڵی سەدەکانی ناوەڕاست و شێوەی چنینی ئەفسانەکانی ڕەچەڵەک، کە نووسەرانی نەریتە جوولەکە و ئیسلامییەکان تۆماریان کردووە. ئەفسانەکە لە ڕێگەی هەمان نووسەرانی سەدەکانی ناوەڕاستەوە بە ئێمە گەیشتووە، وەک بابەتێکی سەرنجڕاکێشی گێڕانەوەکانی ناوچەکە.
چیاکان و ناوەکە
ئەفسانەکە بە چیاکان، نیشتمانی کورد، و لە هەندێک گێڕانەوەدا بە ڕەچەڵەکناسییەکی خەڵکییانەی ناوی گەلی کوردەوە پەیوەستە؛ ناوەکە بە چیرۆکەکەوە تێکەڵ دەکات.
تایبەتمەندییەکی دیاری ئەفسانەکە پەیوەندییەکەیە بە چیاکان، خاکە بەرزەکە کە نیشتمانی گەلی کوردە. لە چیرۆکەکەدا گەلەکەی ڕەچەڵەکی تێکەڵ پاشەکشە بۆ چیاکان دەکات یان بۆ ئەوێ دەنێردرێت؛ لەوێ نیشتەجێ دەبێت و دەبێتە کورد، گەلی چیاکان. بەم شێوەیە ئەفسانەکە پەیوەندیی قووڵ و کۆنی کورد بە نیشتمانە چیاوییەکەیەوە لە پەیکەرێکی ئەفسانەییدا نیشان دەدات. لە هەندێک گێڕانەوەدا ئەفسانەکە بە ڕەچەڵەکناسییەکی خەڵکییانەی ناوی کوردەوە چنراوە؛ چیرۆکەکە وا داڕێژراوە کە ناوەکە لە ڕێگەی وشە یان فەرمانێکی ناو چیرۆکەکەوە ڕوون بکاتەوە، وەک زۆر جار ڕەچەڵەکناسییە خەڵکییەکان دەیکەن. ئەم جۆرە ڕەچەڵەکناسییانە زانستی دروستی زمانناسیی مێژوویی نین؛ بەڵکو بەشێکن لە چیرۆکگێڕانەوە کە ناوی گەلەکە بە چیرۆکە ئەفسانەییەکەی ڕەچەڵەکیەوە دەبەستنەوە. پەیوەندی بە چیاکان و ناوەکە ئەو شێوەیە دەردەخات کە ئەفسانەکە دەیەوێت ناسنامەی کورد، نیشتمانە چیاوییەکەی و تەنانەت ناویشی لە چیرۆکە ئەفسانەییەکەی ڕەچەڵەکدا ڕەگدار بکات. ئەم بەستنەوەی چیاکان و ناوەکە بە چیرۆکەکە، تایبەتمەندییەکی ئەفسانەکەیە: ڕەگدارکردنی ئەفسانەییی ناسنامەی گەلێک لە چیرۆکێکی ڕەچەڵەکدا. لەم تایبەتمەندییانەدا ئەفسانەکە سروشتی خۆی وەک ئەفسانەی ڕەچەڵەک دەردەخات، بە چنینی نیشتمان و ناوەکە لە چیرۆکە سەرسوڕهێنەرەکەدا.
ئەفسانە، نە مێژوو
پێویستە بە ڕوونی دەرببڕدرێت کە ئەمە ئەفسانەیە، نە گێڕانەوەیەکی مێژوویی. کورد گەلێکی کۆنی خێزانە ئێرانییەکەیە، بە مێژوویەکی ڕاستەقینە کە دەکرێت بەدوادا بچرێت؛ نە نەوەی ڕۆحەکان.
دەبێت بە ڕوونی و سادەیی بگوترێت کە ئەفسانەی سوڵەیمان و جنۆکەکان هەر ئەفسانەیە، نە گێڕانەوەیەکی مێژوویی بۆ ڕەچەڵەکی کورد. کورد گەلێکی کۆنی لقە ئێرانییەکەی خێزانی هیندۆئەورووپییە، بە زمانێکی ئێرانی قسە دەکات و، تا ئەوەی مێژوو و لێکۆڵینەوەی زانستی دەتوانن بەدوادا بچن، ڕەچەڵەکی لە گەلانە کۆنەکانی چیاکانی زاگرۆس و جیهانی فراوانتری گەلانە ئێرانییەکانەوە هاتووە. ڕەچەڵەکی کورد لە مێژووی ڕاستەقینەدایە، لە کۆچ و تێکەڵبوونی گەلانە کۆنەکاندا، نە لە هیچ پەیوەندییەکی مرۆڤ و ڕۆح. ئەفسانەی سوڵەیمان و جنۆکەکان سەر بە مێژوو نییە، بەڵکو سەر بە فۆلکلۆر و ئەفسانەیە؛ بەو شێوەیەی خەیاڵی سەدەکانی ناوەڕاست چیرۆکی ڕەچەڵەکی لە دەوری ئەو گەلانە دەچنی کە دەیناسین. ئەم جۆرە ئەفسانانە لە ڕووی فۆلکلۆرەوە و وەک بەڵگەی خەیاڵ سەرنجڕاکێشن، بەڵام نابێت بە هەڵە بە گێڕانەوەی ڕاستەقینەی ڕەچەڵەکی گەلێک دابنرێن یان بەو شێوەیە پێشکەش بکرێن. لەبەر ئەمە ئەفسانەکە وەک بابەتێکی سەرنجڕاکێشی ئەفسانە و فۆلکلۆر دەگێڕینەوە، بە جیاکردنەوەیەکی ڕوون و ڕاستگۆیانەی ئەم چیرۆکە ئەفسانەییانە لە مێژووی ڕاستەقینەی گەلی کورد؛ گەلێکی کۆن و ڕاستەقینە کە مێژووی خۆی هەیە. ئەم جیاکردنەوە ڕاستگۆیانەیەی ئەفسانە و مێژوو بۆ ناساندنی دروستی چیرۆکەکە پێویستە.
مانا و گرنگی
گرنگیی ئەفسانەکە لە ڕووی فۆلکلۆرەوەیە، نە مێژوو؛ نموونەیەکە بۆ ئەو شێوەیەی خەیاڵی سەدەکانی ناوەڕاست ئەفسانەی ڕەچەڵەکی لە دەوری گەلان دەچنی، و دەزووێکی ڕەنگاوڕەنگە لە گێڕانەوەکانی دەوروبەری کورد و نیشتمانە چیاوییەکەی.
گرنگیی ئەفسانەی سوڵەیمان و جنۆکەکان لەوەدا نییە کە زانیارییەک لەسەر ڕەچەڵەکی ڕاستەقینەی کورد دەدات؛ چونکە لەم ڕووەوە هیچ پێ ناڵێت. بەڵکو لەوەدایە کە شێوەی کارکردنی خەیاڵی سەدەکانی ناوەڕاست و کۆی گێڕانەوەکانی دەوروبەری گەلانەکانی ناوچەکە دەردەخات. نموونەیەکە بۆ ڕەفتاری بەربڵاوی مرۆڤ لە چنینی چیرۆکی ئەفسانەییی ڕەچەڵەک، کە سەرەتای گەلێک بە بوونێکی سەرسوڕهێنەر یان سروشتبەدەرەوە دەبەستێتەوە؛ هەروەها بۆ نەریتی تایبەتی سەدەکانی ناوەڕاست لە بەستنەوەی گەلان بە کەسایەتیی کتێبە ئایینی و ئەفسانەکان، وەک سوڵەیمان. لەم ڕووەوە ئەفسانەکە لە تەنیشت ئەفسانەکانی تری خەیاڵی خەڵکیی کورددا دادەنرێت، وەک چیرۆکی پەرییەکان و دێوەکان، و ئەفسانە گەورەکانی دامەزراندن، وەک ئەفسانەی کاوەی ئاسنگەر؛ بەشێکە لە جیهانە دەوڵەمەندەکەی چیرۆک لە دەوروبەری گەلی کورد. بەڵام لە ئەفسانە ڕەسەنە خۆشەویستەکان جیاوازە، چونکە چیرۆکێکە کە دەرەکییەکان دەربارەی کورد گێڕاویانەتەوە. لە هەموو ئەمانەدا ئەفسانەکە بابەتێکی سەرنجڕاکێشی فۆلکلۆر و خەیاڵی سەدەکانی ناوەڕاستە، دەزووێکی ڕەنگاوڕەنگ لە گێڕانەوەکانی کورد و چیاکانی، کە گرنگییەکەی وەک ئەفسانە و چیرۆکە، نە وەک مێژوو.
ئەفسانەکە هەروەها پەیوەندیی قووڵ و کۆنی کورد بە نیشتمانە چیاوییەکەیەوە وەبیرمان دەهێنێتەوە؛ پەیوەندییەکی هێندە بەهێز کە تەنانەت ئەفسانەکانی دەرەکییەکانیش ڕەچەڵەکی کوردیان لە چیا بەرزەکاندا داناوە. ئەم ڕەگدارکردنە ئەفسانەییەی کورد لە چیاکاندا، هەرچەندە چیرۆکەکە خەیاڵی بێت، ڕەنگدانەوەی حەقیقەتێکی ڕاستەقینە و بەردەوامی ناسنامە و نیشتمانی کوردە.
ئەفسانەکە و کورد
ئەفسانەکە چیرۆکێکە کە دەربارەی کورد گێڕدراوەتەوە، بەشێک لە گێڕانەوەکانی دەوروبەری گەلی کورد. بە ڕاستگۆیی وەک فۆلکلۆر و ئەفسانە دەیخەینە ڕوو، جیاواز لە مێژووی ڕاستەقینە و کۆنی کورد.
ئەفسانەی سوڵەیمان و جنۆکەکان بەشێکە لە کۆی گێڕانەوەکانی دەوروبەری گەلی کورد، هەرچەندە چیرۆکێکە کە دەرەکییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست دەربارەی کورد گێڕاویانەتەوە، نە ئەفسانەیەکی خۆشەویست لە گێڕانەوەی خودی کورد، وەک ئەفسانە ڕەسەنە گەورەکانی کاوە یان مەم و زین. لەم ڕووەوە وەک بابەتێکی سەرنجڕاکێشی فۆلکلۆر و خەیاڵی سەدەکانی ناوەڕاست گرنگە؛ دەزووێکی ڕەنگاوڕەنگ لە جیهانی فراوانتری چیرۆک لە دەوروبەری کورد و نیشتمانە چیاوییەکەی. ئەفسانەکە بە ڕاستگۆیی و وردبینی دەخەینە ڕوو: وەک ئەفسانەیەک کە بەهۆی گرنگیی فۆلکلۆرییەوە دەگێڕدرێتەوە، و هەمیشە بە جیاکردنەوەیەکی ڕوون لە مێژووی ڕاستەقینەی گەلی کورد؛ گەلێکی کۆنی خێزانە ئێرانییەکە کە مێژوویەکی ڕاستەقینە و سەربەرزی خۆی هەیە. بە ناساندنی ئەم ئەفسانەیە ڕێز لە جیهانە دەوڵەمەندەکەی چیرۆک و گێڕانەوەکانی دەوروبەری گەلی کورد دەگرین، لە هەمان کاتدا هەمیشە جیاوازیی ڕاستگۆیانەی چیرۆکە ئەفسانەیی و فۆلکلۆرییەکان لە مێژوو و ناسنامەی ڕاستەقینەی کورد دەپارێزین. ئەفسانەکە بابەتێکی سەرنجڕاکێشە کە شایانی ناسینە؛ تیشکێکە لەو شێوەیەی خەیاڵ چیرۆکی لە دەوری کورد و چیاکانی چنیوە. جێگەی دروستی لەنێو فۆلکلۆردایە و نابێت بە هەڵە بە مێژوو دابنرێت.
گفتوگۆکان و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا ئەفسانەکە گێڕانەوەیەکی ڕاستەقینەی ڕەچەڵەکی کوردە؟ نەخێر. دەبێت ئەمە بە ڕوونی بگوترێت. ئەفسانەی سوڵەیمان و جنۆکەکان ئەفسانە و چیرۆکێکی خەڵکییە، نە گێڕانەوەیەکی مێژوویی. کورد گەلێکی کۆنی لقە ئێرانییەکەی خێزانی هیندۆئەورووپییە، بە مێژوویەکی ڕاستەقینە کە دەکرێت بەدوادا بچرێت و ڕەگی لە گەلانە کۆنەکانی زاگرۆس و جیهانی فراوانتری گەلانە ئێرانییەکاندا هەیە. ئەفسانەکە وەک گێڕانەوەی ڕەچەڵەکی کورد هیچ بەهایەکی مێژوویی نییە؛ گرنگییەکەی تەنها وەک فۆلکلۆر و بەڵگەی خەیاڵی سەدەکانی ناوەڕاستە. نابێت کەس ئەم چیرۆکە ئەفسانەییە بە هەڵە بە مێژووی ڕاستەقینەی گەلی کورد دابنێت.
ئایا ئەفسانەکە سووکایەتی بە کورد دەکات یان کورد بچووک دەکاتەوە؟ پێویستە ئەفسانەکە لە چوارچێوەی خۆیدا تێبگەیەنرێت؛ وەک نموونەیەک لە نەریتی سەدەکانی ناوەڕاست بۆ چنینی چیرۆکی خەیاڵیی ڕەچەڵەک لە دەوری گەلانێکی زۆر، زۆر جار بە بەستنەوەیان بە کەسایەتیی کتێبە ئایینییەکان و سەرەتایەکی سەرسوڕهێنەر یان سروشتبەدەر. ئەم چیرۆکانە دەربارەی گەلانێکی زۆر دەگێڕدرانەوە و تایبەتمەندییەکی چیرۆکگێڕانەوەی ئەو سەردەمە بوون، نە لە هەموو حاڵەتێکدا بە مەبەستی ستایش یان سووکایەتی. ئەفسانەکە بە ڕێزگرتن لە گەلی کورد دەگێڕینەوە، تەنها وەک بابەتێکی سەرنجڕاکێشی فۆلکلۆر، و بە جەختکردنەوەیەکی ڕوون لە مێژوو و ناسنامەی ڕاستەقینە، کۆن و سەربەرزی کورد. وەک پارچەیەکی سەرنجڕاکێشی گێڕانەوە کۆنەکان پێشکەش دەکرێت، نە وەک حوکمێک لەسەر گەلی کورد.
بۆچی ئەم جۆرە ئەفسانەیە هەر تۆمار بکرێت؟ ئەفسانەکانی ڕەچەڵەک، تەنانەت ئەوانەی دەرەکییەکان گێڕاویانەتەوە و تەنانەت ئەوانەی خەیاڵی یان ناخۆشن، لە ڕووی فۆلکلۆرەوە و وەک پەنجەرەیەک بۆ خەیاڵی ڕابردوو بەڕاستی سەرنجڕاکێشن. ئەفسانەی سوڵەیمان و جنۆکەکان ئەو شێوەیەمان بۆ دەردەخات کە هزری سەدەکانی ناوەڕاست گەلانەکانی جیهانی پێ وێنا دەکرد، و بەشێکە لە کۆی گێڕانەوەکانی دەوروبەری کورد. ناسینی ئەفسانەکە، بە دانانی لە چوارچێوەی دروستی فۆلکلۆردا و جیاکردنەوەیەکی ڕوون لە مێژوو، تێگەیشتنە لە دەزووێکی ئەو جیهانە چیرۆکییەی دەوری گەلی کوردی داوە، لە هەمان کاتدا ڕێزگرتنە لە مێژووی ڕاستەقینەیان.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
پەرییەکان؛ ڕۆحە جوانەکانی فۆلکلۆری کورد و گەلانە ئێرانییەکان
دێوەکان؛ بوونەوەرە ئەهریمەنییەکانی ئەفسانەی گەلانە ئێرانییەکان
کاوەی ئاسنگەر؛ ئەفسانە گەورە و ڕەسەنەکەی دامەزراندنی کورد
شاماران؛ شاژنە مارە داناکەی فۆلکلۆری کوردی
مەم و زین؛ حەماسە نەتەوەییە گەورەکەی کورد
نەورۆز؛ جەژنەکە کە بە ئەفسانەی کاوەوە پەیوەستە
زەحاک؛ ستەمکارە مارئاساکەی ئەفسانەی دامەزراندن
سیمورغ؛ باڵندە گەورە ئەفسانەییەکەی گێڕانەوە ئێرانییەکان
پرسیارە باوەکان
ئەفسانەی سوڵەیمان و جنۆکەکان چییە؟
ئەمە چیرۆکێکی کۆنی ئەفسانەییی ڕەچەڵەکە، کە هەندێک نووسەری جوولەکە و ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست تۆماریان کردووە و بانگەشە دەکات ڕەچەڵەکی کورد ڕوون دەکاتەوە. بەپێی ئەفسانەکە، کورد لە پەیوەندیی ژنانی مرۆڤ، واتە کەنیزەکە پەیوەستەکان بە سوڵەیمانی پاشا، لەگەڵ جنۆکەکانەوە هاتوون؛ ئەو بوونەوەرە ڕۆحییانەی کە دەگوترێت سوڵەیمان فەرمانی پێ دەکردن. نەوەکانیان لە چیا بەرزەکاندا نیشتەجێ بوون و لە چیرۆکەکەدا بوون بە باوباپیرانی کورد. ئەمە ئەفسانە و فۆلکلۆرە، نە مێژوو.
چیرۆکەکە چۆن دەڕوات؟
لە ئەفسانەکەدا سوڵەیمانی پاشا جنۆکەکانی بۆ ئەرکێک دەنێرێت تا کچانی جوان بهێننەوە؛ بەڵام تا ڕۆحەکان دەگەڕێنەوە، پاشا گەورەکە مردووە. کە دەبینن پاشا لە ژیاندا نەماوە، خۆیان ژنانەکە بۆ خۆیان دەبەن و لە پەیوەندییەکەیان گەلێک دێتە بوون بە ڕەچەڵەکێکی تێکەڵی مرۆڤ و ڕۆح. ئەو گەلە لە چیا بەرزەکاندا نیشتەجێ دەبێت و لە چیرۆکەکەدا دەبێتە باوباپیرانی کورد. لە هەندێک گێڕانەوەدا ڕەچەڵەکناسییەکی خەڵکییانەی ناوی کورد بە چیرۆکەکەوە چنراوە.
کێ ئەفسانەکەی تۆمار کردووە؟
ئەفسانەکە لە نووسینەکانی نووسەرانی سەدەکانی ناوەڕاستدا هەیە. زانا جوولەکەکانی ئەو سەردەمە گێڕانەوەیەکیان تۆمار کردووە و سەرچاوە ئیسلامییە سەرەتاییەکانیش چیرۆکەکەیان وەرگرتووە، لەوانە مێژوونووس و جوگرافیانووسە بەناوبانگە عەرەبییەکەی سەدەی ١٠ەم، مەسعودی. تۆمارکردنی ئەم جۆرە ئەفسانەی ڕەچەڵەکانە تایبەتمەندییەکی خەیاڵی زانایانی سەدەکانی ناوەڕاست بوو؛ زۆر جار ڕەچەڵەکی گەلان بە چیرۆکگەلێک ڕوون دەکردەوە کە ئەوان بە کەسایەتیی کتێبە ئایینییەکان و سەرەتایەکی سەرسوڕهێنەرەوە دەبەستنەوە.
ئایا ئەفسانەکە ڕاستە؟
نەخێر. ئەفسانەکە ئەفسانە و چیرۆکێکی خەڵکییە، نە گێڕانەوەیەکی مێژوویی. کورد گەلێکی کۆنی لقە ئێرانییەکەی خێزانی هیندۆئەورووپییە، بە مێژوویەکی ڕاستەقینە کە دەکرێت بەدوادا بچرێت و ڕەگی لە گەلانە کۆنەکانی زاگرۆس و جیهانی فراوانتری گەلانە ئێرانییەکاندا هەیە. ئەفسانەکە وەک گێڕانەوەی ڕەچەڵەکی کورد هیچ بەهایەکی مێژوویی نییە؛ گرنگییەکەی تەنها وەک فۆلکلۆر و بەڵگەی خەیاڵی سەدەکانی ناوەڕاستە.
بۆچی ئەفسانەکە بە چیاکانەوە پەیوەستە؟
لە چیرۆکەکەدا گەلەکەی ڕەچەڵەکی تێکەڵ پاشەکشە بۆ چیاکان دەکات یان بۆ ئەوێ دەنێردرێت و لەوێ دەبێتە کورد، گەلی چیاکان. بەم شێوەیە ئەفسانەکە پەیوەندیی قووڵ و کۆنی کورد بە نیشتمانە چیاوییەکەیەوە لە پەیکەرێکی ئەفسانەییدا نیشان دەدات. ئەم ڕەگدارکردنە ئەفسانەییەی کورد لە چیاکاندا، هەرچەندە چیرۆکەکە خەیاڵی بێت، ڕەنگدانەوەی حەقیقەتێکی ڕاستەقینە و بەردەوامی ناسنامەی کورد و پەیوەندیی گەلەکە بە نیشتمانە بەرزەکەیەوەیە.
چۆن پێویستە لە ئەفسانەکە تێبگەین؟
پێویستە وەک بابەتێکی سەرنجڕاکێشی فۆلکلۆر و خەیاڵی سەدەکانی ناوەڕاست تێبگەیەنرێت؛ نموونەیەک لە ڕەفتاری بەربڵاوی چنینی چیرۆکی ئەفسانەییی ڕەچەڵەک لە دەوری گەلان، و دەزووێکی ڕەنگاوڕەنگ لە گێڕانەوەکانی دەوروبەری کورد. ئەمە چیرۆکێکە کە دەرەکییەکان دەربارەی کورد گێڕاویانەتەوە و لە ئەفسانە ڕەسەنە خۆشەویستەکان جیاوازە. هەمیشە دەبێت بە ڕوونی لە مێژووی ڕاستەقینە و کۆنی گەلی کورد جیا بکرێتەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئەفسانەناسیی کوردی: ئەفسانەی سوڵەیمان و جنۆکەکان — ویکیپیدیا