پێشەکی
پەرییەکان بوونەوەرە ڕۆحییەکانی فۆلکلۆری کورد و گەلانە ئێرانییەکانن: بوونەوەرە جوان و باڵدارەکانی نەریتە کۆنە ئێرانییەکە، ڕۆحە ناسکەکانی جوانی، سروشت و هەوا کە لە جنۆکە و دێوە ئەهریمەنییەکان جیاوازن.
لە فۆلکلۆری کوردیدا، وەک لە جیهانی فراوانتری گەلانە ئێرانییەکاندا، پەرییەکان بوونەوەری ڕۆحیی جوان و باڵدارن کە لە چیا و ئاوەکاندا نیشتەجێن و بە هەوادا دەجووڵێن. ئەوان لە جوانترین کەسایەتییەکانی خەیاڵی خەڵکین و لە نەریتە حەماسییە گەورەکەی شانامەشدا دەردەکەون. ئەوان بەشێکن لە میراتە هاوبەشە ئێرانییەکە کە کوردیش میراتگریەتی.
ناسینی پەرییەکان بە مانای ئاشنابوونە بە لایەنە ناسک و جوانترەکەی خەیاڵی خەڵکیی کورد و گەلانە ئێرانییەکان: ڕۆحەکانی جوانی و سروشت، بوونەوەرە جوان و باڵدارەکانی چیا و ئاوەکان، کە لە تێڕوانینە کۆنەکە بۆ جیهاندا لە بەرامبەر تاریکیی دێوەکان دانراون.
پێڕست
پەرییەکان چین؟
پەرییەکان، کە بە کوردی «پەری» و بە فارسی «پری» ناو دەبرێن، بوونەوەری ڕۆحیی سروشتبەدەرن لە نەریتی خەڵکیی گەلانە ئێرانییەکاندا: ڕۆحە جوانەکان، زۆر جار باڵدار، ناسک و جوان، کە بە جوانی، سروشت و هەواوە پەیوەستن. لە خەیاڵی خەڵکیی ئەو جیهانەدا، لەوانە لای کورد، پەرییەکان ئەو ڕۆحە جوانانەن کە لە شوێنە بێدەستکاری و جوانەکان، چیاکان، ڕووبارەکان و هەوادا دەژین و هەندێک جار کاریگەری لە جیهانی مرۆڤ دەکەن. ئەوان لە دێوەکان، بوونەوەرە ئەهریمەنییەکانی نەریتی ئێرانی، و لە جنۆکەکانی نەریتە جیاوازە عەرەبییەکە جیاوازن. دێوەکان تاریک و خراپەکارن، بەڵام پەرییەکان جوانن و لە شێوە دواترەکەیاندا خێرخوازن، یان لانیکەم لە ڕووی ئەخلاقییەوە دوولایەنەن؛ ڕۆحە جوانەکان لە بەرامبەر دێوە تاریکەکان. ئەوان لە حەماسە گەورەکەی شانامە و لە چیرۆکە خەڵکییەکانی سەرتاسەری جیهانی گەلانە ئێرانییەکاندا دەردەکەون و لە فۆلکلۆری کوردیدا، وەک پەرییە جوانەکان، بەردەوامن. پەرییەکان وەک بوونەوەرە ڕۆحییە جوانەکانی خەیاڵی خەڵکیی کورد و گەلانە ئێرانییەکان، پێگەیەکی خۆشەویستیان لە گێڕانەوەکانی شوێنە بێدەستکاری و جوانەکان و لایەنە ناسکترەکەی جیهانی سروشتبەدەردا هەیە.
ناوەکە و ڕەچەڵەکی
ناوی پەری، بە کوردی «پەری» و بە فارسی «پری»، لە نەریتە کۆنە ئێرانییەکەوە هاتووە؛ هەمان وشەش لە ڕێگەی فارسی و عەرەبییەوە وشەی ئینگلیزیی fairy، بە مانای پەری، پێک هێناوە.
ناوی ئەم بوونەوەرانە لە سەرتاسەری جیهانی گەلانە ئێرانییەکاندا بە شێوەگەلێکی نزیک لە یەک دەردەکەوێت: «پەری» لە کوردیدا، «پری» لە فارسیدا و شێوە هاوڕەگەزەکان لە شوێنەکانی تر. وشەکە لە نەریتە کۆنە ئێرانییەکەوە هاتووە؛ لە زاراوەیەکی کۆن بە ناوی «پایریکا» کە بۆ جۆرێک بوونەوەری ڕۆحی بەکار دەهات. لە کۆنترین نەریتدا ئەمانە بە ڕۆحی مێی دوژمنکار یان ئەهریمەنی دادەنران، بەڵام بە تێپەڕبوونی کات بوون بە پەرییە جوان و خێرخوازەکانی فۆلکلۆری دواتر. وشەکە گەشتێکی سەرنجڕاکێشی کردووە: لە «پری»ی فارسییەوە، بە ڕێگەی عەرەبی و دواتر زمانە ئەورووپییەکاندا، خودی وشەی ئینگلیزیی fairy هاتووە؛ بەم پێیە پەرییەکان، بە مانایەکی ڕاستەقینە، باوباپیرانی پەرییەکانی جیهانی فراوانترن. کەواتە ناوەکە ڕەچەڵەکێکی قووڵ و کۆنی لە خۆ گرتووە، لە بوونەوەرە ڕۆحییەکانی ئایینە کۆنە ئێرانییەکەوە تا پەرییەکانی فۆلکلۆری دواتر و ناوچەکانی تر. ناوەکە و ڕەچەڵەکی ڕەگە کۆنەکانی پەری لە نەریتی ئێرانیدا و نزیکیی ئەوان لە بوونەوەرە پەریئاساکانی جیهانی فراوانتر نیشان دەدەن. ناسینی ناوەکە و گەشتەکەی، تیشکێک دەخاتە سەر کۆنی و مەودای بڵاوبوونەوەی ئەم بوونەوەرە ڕۆحییە جوانانە.
خاڵە سەرەکییەکان
پەرییەکان، بە کوردی «پەری» و بە فارسی «پری»، بوونەوەری ڕۆحیی فۆلکلۆری گەلانە ئێرانییەکانن.
ئەوان ڕۆحە جوانەکانی سروشت و هەوان و زۆر جار بە باڵدار وێنا دەکرێن.
ئەوان لە جنۆکە و دێوە ئەهریمەنییەکان جیاوازن.
لە نەریتە کۆنەکەدا دوولایەنە یان دوژمنکار بوون؛ دواتر بوون بە پەریی خێرخواز.
ئەوان لە شانامە و لە چیرۆکە خەڵکییەکانی سەرتاسەری جیهانی گەلانە ئێرانییەکاندا دەردەکەون.
وشەی فارسیی «پری»، لە ڕێگەی عەرەبییەوە، وشەی ئینگلیزیی fairy پێک هێناوە.
زانیارییە خێراکان
ناو: پەری (بە کوردی «پەری»؛ بە فارسی «پری»)
جۆر: بوونەوەری ڕۆحیی سروشتبەدەر؛ پەری
نەریت: فۆلکلۆری ئێرانی، هاوبەش لە سەرتاسەری جیهانی گەلانە ئێرانییەکاندا
ڕواڵەت: جوان و زۆر جار باڵدار، بە ناسکی و جوانییەکی بێوێنە
پەیوەست بە: جوانی، سروشت، چیاکان، ئاوەکان و هەوا
جیاواز لە: جنۆکە (لە نەریتی عەرەبیدا) و دێوە ئەهریمەنییەکان (لە نەریتی ئێرانیدا)
شێوەی کۆن: پایریکا؛ ڕۆحێکی دوولایەنە یان دوژمنکار
شێوەی دواتر: پەرییە خێرخواز یان دوولایەنەکان
لە حەماسەدا: لە شانامەدا دەردەکەون
میرات: میراتی هاوبەشی گەلانە ئێرانییەکان، کە لە فۆلکلۆری کوردیدا بەردەوامە
جوانی و پەیکەری باڵدار
پەرییەکان، پێش هەموو شتێک، بوونەوەری جوانین: ڕۆحە جوان و ناسکەکان، زۆر جار باڵدار، کە ناوەکەیان بووە بە هێمای خودی جوانی.
دیارترین تایبەتمەندیی پەرییەکان جوانییەکەیانە. بە بوونەوەرێکی زۆر جوان و ناسک وەسف دەکرێن، زۆر جار باڵدار، بە پەیکەرێکی جوان و درەوشاوە؛ بە هەوادا دەجووڵێن بە جوانییەک کە لە جوانیی مرۆڤ تێدەپەڕێت. باڵەکان بەردەوامترین نیشانەیانن؛ نیشانەی جیاوازیی ئەوان و پەیوەندییان بە هەوا و بەرزاییەکانەوە. پەیوەندییان بە جوانییەوە هێندە بەهێزە کە لە شیعری گەلانە ئێرانییەکاندا وشەی پەری بووە بە دەربڕین و وێنەی خودی جوانی؛ کەسێکی جوان بە پەری دەچوێنرێت و بە پەریڕوو یان پەریئاسا ناو دەبرێت. لە خەیاڵدا لە شوێنە جوان و بێدەستکارییەکان، چیاکان، ڕووبارەکان، باخچەکان و هەوادا دەژین و لەنێوان جیهانەکاندا دەجووڵێن؛ هەندێک جار بە جوانییەکەیان بۆ مرۆڤ دەردەکەون. ئەم جوانییە ناوەڕۆکی کەسایەتیی پەرییەکانە: بوونەوەرە ڕۆحییە جوانەکانی ناسکی و درەوشانەوە، بوونەوەرە جوانەکانی خەیاڵی ئێرانی. پەیوەندیی پەرییەکان بە جوانی، ناسکی و پەیکەری باڵدارەوە تایبەتمەندیی ناسێنەری ئەوانە؛ ڕۆحە جوانەکان کە خودی ناوەکەیان مانای جوانی دەگەیەنێت. لە نەریتی خەڵکیدا وەک بوونەوەری جوان و ناسک، باڵدار و درەوشاوە، وێنا دەکرێن و خۆشەویستن.
لە ڕۆحی دوولایەنەوە بۆ پەری
پەرییەکان هەمیشە خێرخواز نەبوون: لە کۆنترین نەریتدا ڕۆحی دوولایەنە یان تەنانەت دوژمنکار بوون و تەنها دواتر بوون بە پەرییە خێرخوازەکانی فۆلکلۆری گەشەسەندوو.
کەسایەتیی پەرییەکان لە ماوەی درێژی ئەو نەریتەدا گۆڕاوە. لە کۆنترین نەریتە ئێرانییەکەدا، ئەو بوونەوەرانەی بە ناوی پایریکا ناسراون، کە پەرییەکان لەوانەوە هاتوون، بە ڕۆحی مێی دوژمنکار یان مەترسیدار دادەنران؛ بە جادوو و فریودانی سێکسییەوە پەیوەست بوون و لە بوونەوەرە زیانبەخشەکانی دژی ڕێکخستنی چاکە ئەژمار دەکران. لە تێڕوانینە کۆنە ئایینییەکەدا کە زەردەشت چاکسازیی تێدا کرد، ئەوان لە هێزەکانی تاریکی بوون. بە تێپەڕبوونی کات، بەڵام، وێناکردنی پەرییەکان ناسکتر بوو و گۆڕانی بەسەردا هات: بوون بە پەرییە جوان و خێرخوازەکانی فۆلکلۆری دواتر، یان لانیکەم لە ڕووی ئەخلاقییەوە دوولایەنە؛ بوونەوەری جوانی و ناسکی لەبری زیانگەیاندن. لە نەریتە خەڵکییە گەشەسەندووەکەدا پەرییەکان زۆر جار خێرخوازن، هەندێک جار یارمەتیی مرۆڤ دەدەن یان خۆشیان دەوێن، هەرچەندە هێشتا لایەنێکی ڕازئامێز و دوولایەنەیان هەیە؛ بوونەوەرەکانی جیهانەکەی تر کە لەوانەیە ئەوانەی کاریگەرییان لێ دەکەن بەرەکەتدار یان سەرگەردان بکەن. ئەم گۆڕانە، لە ڕۆحی دوولایەنە یان دوژمنکارەوە بۆ پەریی جوان، تایبەتمەندییەکی سەرنجڕاکێشی مێژووی پەرییەکانە: ناسکبوونەوەی بوونەوەرێکی کۆن و دوولایەنە تا دەبێتە پەرییە جوانەکانی گێڕانەوەی دواتر. پەرییەکان بە هەمان شێوە گەشەسەندووە، وەک ڕۆحە جوان و خێرخوازەکان، لە فۆلکلۆری کورد و گەلانە ئێرانییەکاندا لە هەموو شێوەکانی تر زیاتر ناسراون و خۆشەویستن.
پەرییەکان و دێوەکان
لە خەیاڵی خەڵکیدا پەرییە جوانەکان لە بەرامبەر دێوە تاریکەکان، واتە بوونەوەرە ئەهریمەنییەکان، دادەنرێن؛ ڕۆحە جوانەکان لە دژی ناشیرینەکان، لە تێڕوانینێکدا بۆ جوان و دڕنج، چاکە و خراپە.
بابەتێکی دووبارەبووەوەی خەیاڵی خەڵکیی گەلانە ئێرانییەکان، بەرامبەریی پەرییەکان و دێوەکانە: پەرییە جوانەکان لە بەرامبەر دێوە تاریک و دڕنجەکان. پەرییەکان جوان، ناسک و خێرخوازن؛ بەڵام دێوەکان زەبەلاح، ناشیرین و خراپەکارن. ئەم دووانە لە خەیاڵی خەڵکیدا جوان و دڕنج، جوان و ناشیرین، و لە گێڕانەوەی گەشەسەندوودا چاک و خراپ لەنێو بوونەوەرە سروشتبەدەرەکاندا نیشان دەدەن. بەڕاستی لە هەندێک چیرۆکدا دێوەکان ئەشکەنجەدەری پەرییەکانن؛ دێوە تاریکەکان کە ڕۆحە جوانەکان بەند دەکەن یان ئازاریان دەدەن. بەم شێوەیە ئەو بەرامبەرییە دەبێتە چیرۆکی جوانی و چاکە کە تاریکی و خراپە تەنگی پێ هەڵچنیون. ئەم هاوتاکردنەی پەری و دێو، ڕۆحە جوانەکان و دێوە تاریکەکان، تایبەتمەندییەکی تێڕوانینی خەڵکیی کورد و گەلانە ئێرانییەکانە بۆ جیهانی سروشتبەدەر؛ جیهانێک کە بوونەوەری جوانی و بوونەوەری ترس تێیدا بەرامبەر یەکتر دانراون. ئەمە ئەو ئاراستە قووڵەی نەریتەکە دەردەخات کە جیهانی سروشتبەدەر، وەک جیهانی ئەخلاق، بە مەیدانی جوان و دڕنج، چاک و خراپ وێنا دەکات. بەرامبەریی پەری و دێو لە کاریگەرترین تایبەتمەندییەکانی خەیاڵی خەڵکییە؛ پەریی جوان لە بەرامبەر دێوی تاریک. زۆر جار لە ڕێگەی ئەم هاوتاکردنەوە باشتر لە پەرییەکان تێدەگەین: ڕۆحە جوانەکان کە لە بەرامبەر دێوەکانی تێڕوانینە کۆنە ئێرانییەکە دانراون.
پەرییەکان لە فۆلکلۆری کوردیدا
لە فۆلکلۆری کوردیدا پەرییەکان وەک ڕۆحە جوانەکانی چیا و ئاوەکان بەردەوامن؛ بوونەوەرە جوانەکانی چیرۆکە خەڵکییەکان، لە تەنیشت کەسایەتییەکانی تر وەک شاماران و باڵندە گەورەکە، سیمورغ.
لە نەریتە دەوڵەمەندە خەڵکییەکەی کورددا پەرییەکان کەسایەتیی خۆشەویستن؛ ئەو ڕۆحە جوانانەی کە لە شوێنە بێدەستکاری و جوانەکانی خاکی کورد، چیاکان، ڕووبارەکان و کانییەکاندا نیشتەجێن. لە چیرۆکە خەڵکییەکاندا وەک بوونەوەری جوان و ناسک دەردەکەون؛ هەندێک جار بۆ مرۆڤ دەردەکەون، هەندێک جار خۆشیان دەوێن یان یارمەتییان دەدەن، و هەندێک جار دەیانخەنە نێو سەرسوڕمان یان سەرگەردانی. ئەوان ڕۆحە جوان و ڕازئامێزەکانی جیهانەکەی ترن. سەر بە هەمان خەیاڵە دەوڵەمەندە خەڵکییەن کە کەسایەتیگەلێک بە کورد دەبەخشێت وەک شاماران، شاژنە مارە داناکە، و سیمورغی گەورە، باڵندە سەرسوڕهێنەرەکە؛ جیهانێک کە پڕە لە بوونەوەری جوان و سەرسوڕهێنەر. پەرییەکان لایەنە ناسک و جوانترەکەی ئەم خەیاڵە خەڵکییە نیشان دەدەن: ڕۆحە جوانەکانی شوێنە جوانەکان لە بەرامبەر بوونەوەرە تاریکترەکان وەک دێوەکان. بوونی پەرییەکان لە فۆلکلۆری کوردیدا ڕەگە قووڵەکانی کورد لە نەریتی خەڵکیی ئێرانیدا و دەوڵەمەندیی خەیاڵی خەڵکیی خۆیان دەردەخات. لە چیرۆکە خەڵکییەکانی گەلی کورددا، پەرییەکان وەک ڕۆحە جوانەکانی چیا و ئاوەکان خۆشەویستن.
مانا و گرنگی
پەرییەکان، پێش هەموو شتێک، لایەنە جوان و ناسکەکەی خەیاڵی خەڵکیی کورد و گەلانە ئێرانییەکان دەردەبڕن: ڕۆحە جوانەکانی جوانی و سروشت لە بەرامبەر دێوە تاریکەکان، لە تێڕوانینە کۆنەکە بۆ جیهانێک کە پڕە لە بوونەوەری جوانی و بوونەوەری ترس. وەک بوونەوەری جوانی، ئەوان ئارەزووی ناسکی و جوانی لە جیهانی سروشتبەدەردا نیشان دەدەن.
پەرییەکان هەروەها کۆنی و مەودای بڵاوبوونەوەی خەیاڵی خەڵکیی گەلانە ئێرانییەکان دەردەبڕن؛ لە بوونەوەرە ڕۆحییەکانی کۆنترین نەریتەوە هاتوون و لە ڕێگەی ناوەکەیانەوە خودی وشەی fairy بە جیهانی فراوانتر بەخشیوە. لەم ڕووەوە ڕەگە قووڵەکان و کاریگەریی دوورمەودای نەریتی خەڵکیی کورد و گەلانە ئێرانییەکان نیشان دەدەن. لە هەموو ئەمانەدا پەرییەکان لە جوانترین و خۆشەویستترین بوونەوەرەکانی خەیاڵی خەڵکیی کورد و گەلانە ئێرانییەکانن؛ جوانی، ناسکی و لایەنە ناسکترەکەی جیهانی سروشتبەدەر دەردەبڕن و لە بەرامبەر دێوە تاریکەکان دانراون. ئەوان بەشێکن لە میراتە هاوبەشە ئێرانییەکە کە کوردیش میراتگریەتی؛ بوونەوەری هەمان نەریتە دەوڵەمەندەی کە حەماسەی شانامە و چیرۆکە خەڵکییەکانی خاکی کوردی لێ هاتوون؛ ئەو پەرییە جوانانەی کە جوانییەکەیان خەیاڵی خەڵکی ڕووناک دەکاتەوە. ئەو تێڕوانینە بۆ جوانی و ناسکی کە ئەوان دەریدەبڕن، لە خۆشەویستترین تایبەتمەندییەکانی نەریتی خەڵکییە.
پەرییەکان و کورد
پەرییەکان بەشێکن لە میراتە هاوبەشە خەڵکییەکەی گەلانە ئێرانییەکان کە کوردیش میراتگریەتی، و لە فۆلکلۆری کوردیدا وەک پەری، ڕۆحە جوانەکانی خەیاڵی خەڵکیی کورد، بەردەوامن.
پەرییەکان تەنها تایبەت بە کورد نین؛ بەشێکن لە نەریتی فراوانتری خەڵکیی گەلانە ئێرانییەکان، کە لە سەرتاسەری ئەو جیهانە و تەنانەت بەشێکی زۆری ئاسیادا هاوبەشە. ئەوان بوونەوەرە ڕۆحییە جوانەکانی میراتێکن کە کورد لەگەڵ فارس، گەلانە ئێرانییەکانی تر و ناوچەکانی دەرەوەی ئەو جیهانەدا هاوبەشی دەکات. لەگەڵ ئەوەشدا کورد میراتگری ڕاستەقینەی ئەم نەریتەیە، و پەرییەکان لە خەیاڵی خەڵکیی کورددا وەک کەسایەتیی خۆشەویست بەردەوامن؛ ڕۆحە جوانەکانی چیا و ئاوەکانی خاکی کورد کە لە چیرۆکە خەڵکییەکان و خەیاڵی خەڵکدا دەردەکەون. بە ناساندنی پەرییەکان ڕێز لە بوونەوەرێکی میراتە هاوبەشە خەڵکییە ئێرانییەکە دەگرین کە کوردیش میراتگریەتی. بە ڕاستگۆیی وەک بەشێک لە نەریتێکی هاوبەش لەگەڵ گەلانە ئێرانییەکانی تر دەیانخەینە ڕوو، نە وەک بوونەوەری تەنها کوردی، و لە هەمان کاتدا ڕێز لە بوونی زیندوویان لە فۆلکلۆری کوردیدا دەگرین. پەرییەکان لایەنە ناسک و جوانترەکەی خەیاڵە دەوڵەمەندە خەڵکییەکەی گەلی کورد دەردەخەن: ڕۆحە جوانەکانی شوێنە جوانەکان، بەشێکی بەهادار لە میراتی خەڵکیی کورد و جیهانی فراوانتری گەلانە ئێرانییەکان، و دەربڕینێکی جوانی ئارەزووی ناسکی و جوانی لە خەیاڵی جیهانی سروشتبەدەردا.
گفتوگۆکان و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا پەرییەکان هەمان جنۆکەن؟ نەخێر. هەرچەندە زۆر جار پەری و جنۆکە تێکەڵ دەکرێن و بە تێپەڕبوونی کات بەشێکی زۆری گێڕانەوە خەڵکییەکانیان هاوبەش بووە، لە ڕەچەڵەکدا جیاوازن. پەرییەکان سەر بە نەریتی گەلانە ئێرانییەکانن و لە بوونەوەرە ڕۆحییە کۆنە ئێرانییەکانەوە هاتوون؛ جنۆکەکان سەر بە نەریتێکی جیاوازی عەرەبین. لە تێڕوانینە ئێرانییەکەدا پەرییەکان ڕۆحە جوانەکانن، جیاواز لە جنۆکە و لە دێوە ئەهریمەنییەکان. لە مێژووی درێژی ناوچەکەدا نەریتەکان تێکەڵ بوون و هەندێک جار بوونەوەرەکان بە یەک شت دانراون یان بە هەڵە لە یەک جیا نەکراونەتەوە. بەڵام لە ڕەچەڵەک و کەسایەتیی کلاسیکییاندا پەرییەکان بوونەوەرە ڕۆحییە جوانەکانی نەریتی ئێرانین، نە جنۆکەکانی نەریتی عەرەبی.
ئایا پەرییەکان چاکن یان خراپ؟ وەڵامەکە بە سەردەم و نەریتەکەوە پەیوەستە. لە کۆنترین نەریتە ئێرانییەکەدا ئەو بوونەوەرانەی پەرییەکان لەوانەوە هاتوون، بە ڕۆحی دوژمنکار یان مەترسیدار دادەنران؛ لە هێزەکانی تاریکی بوون لەو تێڕوانینەدا کە زەردەشت چاکسازیی تێدا کرد. بەڵام لە فۆلکلۆری گەشەسەندوودا پەرییەکان بوون بە ڕۆحە جوان و خێرخوازەکان، یان لانیکەم لە ڕووی ئەخلاقییەوە دوولایەنە؛ بوونەوەری جوان و ناسک کە دەکرێت بەرەکەت ببەخشن یان سەرگەردان بکەن، بەڵام بە سادەیی خراپەکار نین. وەڵامی ڕاستگۆیانە ئەوەیە کە پەرییەکان بوونەوەری ئاڵۆز و گۆڕاون؛ لە شێوە کۆنەکەیاندا دوولایەنەن و لە شێوە گەشەسەندووەکەیاندا خێرخواز یان دوولایەنەن، نە بە سادەیی چاک یان خراپ.
ئایا پەرییەکان تەنها تایبەت بە کوردن؟ نەخێر. پەرییەکان بەشێکن لە نەریتی فراوانتری خەڵکیی گەلانە ئێرانییەکان کە لە سەرتاسەری ئەو جیهانە و ناوچەکانی دەرەوەشی هاوبەشە. ئەوان تەنها کوردی نین، بەڵکو سەر بە میراتێکن کە کورد لەگەڵ فارس و گەلانە ئێرانییەکانی تر هاوبەشی دەکات. ناساندنی ڕاستگۆیانە ئەوەیە کە وەک بەشێک لەو میراتە هاوبەشە ئێرانییە دەیانخەینە ڕوو کە کوردیش میراتگریەتی، و لە هەمان کاتدا ڕێز لە بوونی زیندوویان لە فۆلکلۆری کوردیدا دەگرین؛ پەری، ڕۆحە جوانەکانی خەیاڵی خەڵکیی کورد.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
دێوەکان؛ بوونەوەرە ئەهریمەنییەکانی ئەفسانەی گەلانە ئێرانییەکان، لە بەرامبەر پەرییە جوانەکان
سیمورغ؛ باڵندە گەورە ئەفسانەییەکەی گێڕانەوە ئێرانییەکان
شانامە؛ حەماسە گەورەکە کە پەرییەکان تێیدا دەردەکەون
شاماران؛ شاژنە مارە داناکەی فۆلکلۆری کوردی
ئەهریمەن؛ ڕۆحی تاریکی و پەروەردگاری دێوەکان
زەردەشت؛ ئەو پێغەمبەرەی کە چاکسازییەکەی تێڕوانینی ڕۆحەکانی داڕشت
ڕۆستەم؛ پاڵەوانە گەورەکەی شانامە
نەورۆز؛ جەژنە گەورەکەی جیهانی کورد
پرسیارە باوەکان
پەرییەکان چین؟
پەرییەکان، بە کوردی «پەری» و بە فارسی «پری»، بوونەوەری ڕۆحیی سروشتبەدەری نەریتی خەڵکیی گەلانە ئێرانییەکانن: ڕۆحە جوان و ناسکەکان، زۆر جار باڵدار، کە بە جوانی، سروشت، چیاکان، ئاوەکان و هەواوە پەیوەستن. ئەوان لە جنۆکە و دێوە ئەهریمەنییەکان جیاوازن و لە شانامە و لە چیرۆکە خەڵکییەکانی سەرتاسەری جیهانی گەلانە ئێرانییەکاندا دەردەکەون. لە فۆلکلۆری کوردیدا وەک پەرییە جوانەکان بەردەوامن.
وشەی پەری لە کوێوە هاتووە؟
ناوی پەری، بە کوردی «پەری» و بە فارسی «پری»، لە نەریتە کۆنە ئێرانییەکەوە هاتووە؛ لە زاراوەیەکی کۆن بە ناوی «پایریکا» کە بۆ جۆرێک بوونەوەری ڕۆحی بەکار دەهات. وشەکە گەشتێکی سەرنجڕاکێشی کردووە: لە «پری»ی فارسییەوە، بە ڕێگەی عەرەبی و زمانە ئەورووپییەکاندا، خودی وشەی ئینگلیزیی fairy هاتووە؛ بەم پێیە پەرییەکان، بە مانایەک، باوباپیرانی پەرییەکانی جیهانی فراوانترن.
ئایا پەرییەکان چاکن یان خراپ؟
وەڵامەکە بە سەردەم و نەریتەکەوە پەیوەستە. لە کۆنترین نەریتە ئێرانییەکەدا ئەو بوونەوەرانەی پەرییەکان لەوانەوە هاتوون بە ڕۆحی دوژمنکار یان مەترسیدار دادەنران، لە هێزەکانی تاریکی. بەڵام لە فۆلکلۆری گەشەسەندوودا پەرییەکان بوون بە ڕۆحە جوان و خێرخوازەکان، یان لانیکەم لە ڕووی ئەخلاقییەوە دوولایەنە، کە دەکرێت بەرەکەت ببەخشن یان سەرگەردان بکەن، بەڵام بە سادەیی خراپەکار نین. ئەوان بوونەوەری ئاڵۆز و گۆڕاون.
ئایا پەرییەکان هەمان جنۆکەن؟
نەخێر. هەرچەندە زۆر جار تێکەڵ دەکرێن و بە تێپەڕبوونی کات بەشێکی زۆری گێڕانەوە خەڵکییەکانیان هاوبەش بووە، پەری و جنۆکە لە ڕەچەڵەکدا جیاوازن. پەرییەکان سەر بە نەریتی گەلانە ئێرانییەکانن و لە بوونەوەرە ڕۆحییە کۆنە ئێرانییەکانەوە هاتوون؛ جنۆکەکان سەر بە نەریتێکی جیاوازی عەرەبین. لە تێڕوانینە ئێرانییەکەدا پەرییەکان ڕۆحە جوانەکانن، جیاواز لە جنۆکە و دێوە ئەهریمەنییەکان.
پەرییەکان چۆن بە دێوەکانەوە پەیوەستن؟
لە خەیاڵی خەڵکیدا زۆر جار پەرییە جوانەکان لە بەرامبەر دێوە تاریکەکان، واتە بوونەوەرە ئەهریمەنییەکان، دادەنرێن: ڕۆحە جوانەکان لە دژی ناشیرینەکان، جوان لە بەرامبەر دڕنج، و لە گێڕانەوەی گەشەسەندوودا چاکە لە دژی خراپە. لە هەندێک چیرۆکدا دێوەکان ئەشکەنجەدەری پەرییەکانن؛ ئەو دێوە تاریکانەی کە ڕۆحە جوانەکان ئازار دەدەن. هاوتاکردنی پەری و دێو تایبەتمەندییەکی تێڕوانینی خەڵکیی کورد و گەلانە ئێرانییەکانە.
ئایا پەرییەکان تەنها تایبەت بە کوردن؟
نەخێر. پەرییەکان بەشێکن لە نەریتی فراوانتری خەڵکیی گەلانە ئێرانییەکان، کە لە سەرتاسەری ئەو جیهانە و ناوچەکانی دەرەوەشی هاوبەشە. ئەوان تەنها کوردی نین، بەڵکو سەر بە میراتێکن کە کورد لەگەڵ فارس و گەلانە ئێرانییەکانی تر هاوبەشی دەکات. ناساندنی ڕاستگۆیانە ئەوەیە کە وەک بەشێک لەو میراتە هاوبەشە ئێرانییە دەیانخەینە ڕوو کە کوردیش میراتگریەتی، و لە هەمان کاتدا ڕێز لە بوونی زیندوویان لە فۆلکلۆری کوردیدا وەک پەری دەگرین.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئەفسانەناسیی کوردی — ویکیپیدیا