پێشەکی
لە 29ی ئایاری 1555، دوو بەهێزترین ئیمپراتۆریی ئیسلامیی جیهان پەیماننامەیەکیان واژۆ کرد کە بۆ چەندین سەدە نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دیاری دەکرد ــ و کوردستانی بە دوو کەرت دەکرد. ئاشتیی ئاماسیا، کە لە نێوان سوڵتان سولەیمانی مەزنی عوسمانی و شا تەهماسبی Iی سەفەویدا لەسەری ڕێک کەوتن، یەکەم پەیماننامەی ئاشتیی فەرمی بوو لە نێوان ئیمپراتۆرییەکانی عوسمانی و سەفەوی. کۆتایی بە زیاتر لە دوو دەیە شەڕی وێرانکەر هێنا و سنوورێکی دانا کە ڕاستەوخۆ بە ناو دڵی کوردستاندا تێپەڕی و ڕۆژئاوای کوردستانی (عوسمانی) لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان (سەفەوی) جیا کردەوە.
بۆ گەلی کورد، ئاشتیی ئاماسیا یەکێکە لە کاریگەرترین پەیماننامەکانی مێژوو. دابەشکردنی کوردستانی بەسەر ناوچەی ڕۆژهەڵاتی و ڕۆژئاواییدا فەرمی کرد ــ دابەشبوونێک کە تا ئەمڕۆ لە سنوورەکانی نێوان تورکیا، عێراق، ئێران و سووریادا بەردەوامە. هیچ کوردێک ڕاوێژی پێ نەکرا. هیچ دەنگێکی کوردی لەسەر مێزی دانوستان ئامادە نەبوو. دوو ئیمپراتۆری هێڵێکیان بە ناو نیشتمانی گەلێکدا کێشا، و نەتەوەی کورد لەو کاتەوە بە دەرئەنجامەکانییەوە ژیاوە.
ناوەڕۆک
مەرجەکانی پەیماننامەکە و دابەشبوونی کوردستان
ئاشتیی ئاماسیا چی بوو؟
ئاشتیی ئاماسیا پەیماننامەیەک بوو کە لە 29ی ئایاری 1555 لە نێوان سوڵتان سولەیمانی مەزنی ئیمپراتۆریی عوسمانی و شا تەهماسبی Iی ئێرانی سەفەویدا واژۆ کرا. یەکەم ڕێککەوتنی ئاشتیی فەرمی بوو لە نێوان هەردوو ئیمپراتۆرییەکە و کۆتایی بە شەڕی عوسمانی–سەفەویی 1532–1555 هێنا ــ زیاتر لە دوو دەیە ململانێی ناوبەناو بەڵام وێرانکەر لە سەرانسەری میسۆپۆتامیا، قەفقاز و ناوچە شاخاوییەکانی کوردستان.
پەیماننامەکە خاکە جێناکۆکەکانی بەسەر هەردوو ئیمپراتۆرییەکەدا دابەش کرد، بەگشتی لەسەر تەوەرێکی ڕۆژهەڵات–ڕۆژئاوا. عوسمانییەکان عێراق (لەوانە بەغدا)، ڕۆژئاوای ئەرمەنستان، ڕۆژئاوای کوردستان و ڕۆژئاوای گورجستانیان لە دەستدا هێشتەوە. سەفەوییەکان ئازەربایجان، تەورێز، ڕۆژهەڵاتی ئەرمەنستان، ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ڕۆژهەڵاتی گورجستانیان لە دەستدا هێشتەوە. کوردستان ــ نیشتمانێکی یەکگرتووی جوگرافی، کولتووری و نەتەوەیی ــ بە سنوورێکی ئیمپراتۆری کە بەبێ ڕەزامەندیی کورد کێشرابوو، بە دوو کەرت کرا.
خاڵە سەرەکییەکان
• ئاشتیی ئاماسیا یەکەم دابەشکردنی فەرمیی کوردستان بوو ــ نیشتمانی کوردی بەسەر «ڕۆژئاوای کوردستان» (عوسمانی) و «ڕۆژهەڵاتی کوردستان» (سەفەوی)دا دابەش کرد، دابەشبوونێک کە ئەمڕۆش بەردەوامە.
• هیچ نوێنەرێکی کورد لە دانوستانەکاندا ئامادە نەبوو ــ کوردستان لەلایەن دوو ئیمپراتۆرییەوە و بەبێ ڕەزامەندیی کورد دابەش کرا، و نموونەیەکی دانا کە لە لۆزان، سایکس–پیکۆ و دواتریش دووبارە دەبووەوە.
• پەیماننامەکە خاکە کوردییەکانی کردە مەیدانی شەڕێکی هەمیشەیی ــ ناوچە سنوورییەکان کە هەردوو ئیمپراتۆری هێزی سەربازییان تێدا جێگیر دەکرد، هێرشیان ئەنجام دەدا و بە بەکارهێنانی دڵسۆزیی هۆزە کوردییەکان ململانێی نیابەتییان تێدا دەکرد.
• ئەمە تەنها 41 ساڵ دوای ڕێککەوتنی چاڵدێران ڕوویدا ــ ئەو ڕێککەوتنەی کە تێیدا باوکی سولەیمان، سەلیمی I، لە بەرامبەر پشتگیریی سەربازیدا بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی بە کورد دابوو. تا 1555، ئەو بەڵێنانە پێشتر شکێنرابوون.
زانیاریی خێرا
ناوی پەیماننامە: ئاشتیی ئاماسیا بەروار: 29ی ئایاری 1555 لایەنەکان: سوڵتان سولەیمانی مەزنی عوسمانی و شا تەهماسبی Iی سەفەوی جۆر: پەیماننامەی ئاشتی و ڕێکخستنی سنوور بڕگەی سەرەکی بۆ کورد: دابەشکردنی کوردستان بەسەر ناوچەکانی ڕۆژئاوا (عوسمانی) و ڕۆژهەڵات (سەفەوی) ململانێی کۆتاییهاتوو: شەڕی عوسمانی–سەفەویی 1532–1555 دەستکەوتەکانی عوسمانی: عێراق (بەغدا)، ڕۆژئاوای ئەرمەنستان، ڕۆژئاوای کوردستان، ڕۆژئاوای گورجستان دەستکەوتەکانی سەفەوی: ئازەربایجان، تەورێز، ڕۆژهەڵاتی ئەرمەنستان، ڕۆژهەڵاتی کوردستان، ڕۆژهەڵاتی گورجستان ماوە: دوای ئەوە نزیکەی بیست ساڵ ئاشتی بەردەوام بوو گرنگی: یەکەم دابەشکردنی فەرمیی کوردستان لە نێوان دوو ئیمپراتۆریدا
پاشخانی مێژوویی: دوو دەیە شەڕ لە سەرانسەری کوردستان
شەڕی عوسمانی–سەفەویی 1532–1555 ڕەگی هەم لە ئامانجی فراوانکردنی خاک و هەم لە ڕکابەریی مەزهەبیدا بوو. ئیمپراتۆریی عوسمانیی سوننی و ئیمپراتۆریی سەفەویی شیعە بۆ کۆنترۆڵکردنی میسۆپۆتامیا، قەفقاز و ناوچە شاخاوییەکانی کوردستان ڕکابەرییان دەکرد. لە شەڕەکەدا هێزە عوسمانییەکان لە 1534 بەغدایان داگیر کرد و کۆنترۆڵی عوسمانییان بەسەر عێراقدا دامەزراند، لە کاتێکدا سەفەوییەکان تاکتیکی زەویسووتاو و شەڕی چریکییان بەکار دەهێنا بۆ ئەوەی ڕێگە نەدەن عوسمانییەکان لە ڕۆژهەڵاتدا دەستکەوتی هەمیشەیی بەدەست بهێنن.
کوردستان مەیدانی سەرەکیی ئەم شەڕە بوو. شارە کوردییەکان گەمارۆ دەدران، گوندە کوردییەکان دەسووتێنران، دانیشتووانی کورد ئاوارە دەکران و هەردوو لایەن دڵسۆزیی هۆزە کوردییەکانیان دەقۆستەوە. دڵسۆزیی میرنشینە کوردییەکان وەک بەدلیس جێی ململانێ بوو ــ هەردوو ئیمپراتۆری بەدوای پشتگیریی کورددا دەگەڕان، و ناوچە شاخاوییەکانی کوردستان بوونە سنوورێکی هەمیشەیی توندوتیژی. تا ئەو کاتەی هەردوو ئیمپراتۆری لە 1555 ئامادەی ئاشتی بوون، کوردستان بەهۆی زیاتر لە دوو دەیە شەڕی ئیمپراتۆرییەوە کە لەسەر خاکی کورد دەکرا، وێران ببوو.
مەرجەکانی پەیماننامەکە و دابەشکردنی کوردستان
ئاشتیی ئاماسیا ناوچە جێناکۆکەکانی بە درێژایی ناوچە سنوورییەکی فراوان دابەش کرد کە لە قەفقازەوە بە ناو ئەرمەنستان و چیاکانی ڕۆژئاوای زاگرۆسدا بۆ ناوچەی نزیک بە بەسرە درێژ دەبووەوە. ڕۆژئاوای کوردستان ــ لەوانە شارە گرنگەکانی دیاربەکر و وان و خاکەکانی ئەو میرنشینە کوردییانەی لە چاڵدێران لەگەڵ عوسمانییەکان هاوپەیمان ببوون ــ کەوتە ژێر سەروەریی عوسمانی. ڕۆژهەڵاتی کوردستان ــ لەوانە ئەردەڵان و ناوچە کوردنشینەکانی ڕۆژئاوای ئێران ــ لە ژێر کۆنترۆڵی سەفەویدا مایەوە.
پەیماننامەکە هەروەها بڕگەی بۆ تێپەڕبوونی ئازادانەی حاجییە ئێرانییەکان بۆ مەککە بە ناو خاکی عوسمانیدا و مەرجێکی بۆ ئەوە هەبوو کە سەفەوییەکان کۆتایی بە نەفرەتلێکردنی ڕێوڕەسمیی سێ خەلیفەی یەکەمی ڕاشدین بهێنن ــ سازشێک لە بواری مەزهەبیدا. بەڵام بۆ کورد، تەنها ئەو بڕگەیە گرنگ بوو کە هەرگیز نەنووسرا: دابەشکردنی نیشتمانەکەیان بەسەر دوو ناوچەی ئیمپراتۆریدا، بەبێ هیچ میکانیزمێک بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد، بەبێ دانپێدانان بە یەکپارچەیی خاکی کوردستان و بەبێ هیچ دەنگێکی کوردی لە دانوستانەکاندا.
کاریگەری لەسەر ژیانی کورد
ئەو دابەشکردنەی ئاشتیی ئاماسیا دروستی کرد، دەرئەنجامی دەستبەجێ و وێرانکەری بۆ کۆمەڵگا کوردییەکان هەبوو. خێزان، هۆز و تۆڕە بازرگانییەکان کە بۆ چەندین سەدە لە سەرانسەری ناوچە شاخاوییەکانی کوردستاندا کارا بوون، ئێستا بە سنوورێکی ئیمپراتۆری لێک جیا کرابوونەوە. ئەو هۆزە کوردییانەی خاکەکانیان لە هەردوو بەری سنوورەکەدا بوو، ناچار کران لایەنێک هەڵبژێرن یان ڕووبەڕووی تۆڵەسەندنەوەی هەردوو ئیمپراتۆری ببنەوە. ناوچە سنوورییەکە بووە سنوورێکی سەربازیکراو کە هێزەکانی عوسمانی و سەفەوی هەردووکیان بنکەی سەربازییان تێدا ڕادەگرت، هێرشیان دەکرد و بۆ دڵسۆزیی سەرۆکە کوردەکان ڕکابەرییان دەکرد.
کوردەکانی ڕۆژئاوا کەوتنە ژێر سیستەمی فەرمانڕەوایی ناوەندگەریی عوسمانی کە سولەیمان پێشتر دەیسەپاند ــ مافە بۆماوەییەکانی لە میرە کوردەکان دەسەندەوە و بە کارگێڕە عوسمانییەکان دەیگۆڕینەوە. کوردەکانی ڕۆژهەڵات لە ژێر سیاسەتی سەفەویی خۆگونجاندن بە مەزهەبی شیعەدا دەژیان، کە فشاری لەسەر دانیشتووانی سوننیی کورد دەخست بۆ ئەوەی مەزهەب بگۆڕن یان پەراوێز بخرێن. لە هەردوو ناوچەکەدا، خۆبەڕێوەبردنی کورد وردەوردە کەم دەبووەوە ــ و خودی دابەشبوونەکە هەماهەنگیکردنی بەرەنگاربوونەوەی لە نێوان کوردەکاندا بە هەردوو بەری سنوورە ئیمپراتۆرییە نوێکەدا سەختتر دەکرد.
هێڵی کاتی ڕووداوە سەرەکییەکان
1514 ــ شەڕی چاڵدێران؛ میرە کوردەکان لەگەڵ عوسمانییەکان دژی سەفەوییەکان هاوپەیمان دەبن.
1520 ــ سولەیمانی مەزن تەختی عوسمانی وەردەگرێت؛ دەست بە هەڵوەشاندنەوەی خۆبەڕێوەبردنی کورد دەکات.
1532 ــ شەڕی عوسمانی–سەفەوی دەست پێ دەکات؛ خاکە کوردییەکان دەبنە مەیدانی سەرەکیی ململانێ.
1534 ــ عوسمانییەکان بەغدا داگیر دەکەن؛ کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەر عێراقدا دادەمەزرێت.
29ی ئایاری 1555 ــ ئاشتیی ئاماسیا واژۆ دەکرێت؛ کوردستان بە فەرمی بەسەر ناوچەکانی ڕۆژئاوا (عوسمانی) و ڕۆژهەڵات (سەفەوی)دا دابەش دەکرێت.
1555–1578 ــ نزیکەی بیست ساڵ ئاشتی لەسەر سنووری عوسمانی–سەفەوی.
1639 ــ پەیماننامەی زوهاب دابەشبوونی عوسمانی–سەفەویی کوردستان هەمیشەیی دەکات.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
ئاشتیی ئاماسیا بە شێوەیەکی بەربڵاو بە یەکەم دابەشکردنی فەرمیی کوردستان دادەنرێت. مێژوونووسان وەسفیان کردووە بەو ساتەی یەکەم جار جوگرافیای کوردستان بە پەیماننامەیەک لە نێوان دوو ئیمپراتۆریدا بە فەرمی دابەش کرا. ئەو ناوچانەی لە ژێر کۆنترۆڵی ئێراندا بوون بە ڕۆژهەڵاتی کوردستان (ڕۆژهەڵات) ناسران، لە کاتێکدا ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی عوسمانی دواتر بە ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ و پەیماننامەی لۆزان زیاتر دابەش دەکرانەوە بۆ ئەو ناوچانەی ئێستا باکووری کوردستان (باکوور، لە تورکیا)، باشووری کوردستان (باشوور، لە عێراق) و ڕۆژئاوای کوردستان (ڕۆژئاوا، لە سووریا)ن.
پەیماننامەکە نموونەیەکی دانا کە بۆ نیو هەزارە ژیانی سیاسیی کوردی دیاری دەکرد: دابەشکردنی کوردستان لەلایەن هێزە دەرەکییەکانەوە بەبێ بەشداریی کورد. کورد لایەنی ئاشتیی ئاماسیا نەبوون. ڕاوێژیان پێ نەکرا. مامەڵە لەگەڵ نیشتمانەکەیاندا وەک ناوچەیەکی سنووری کرا کە لە نێوان ئیمپراتۆرییەکاندا دابەش بکرێت، نەک وەک خاکی گەلێکی جیاواز کە مافە سیاسییەکانی خۆی هەیە.
ئەم دژوازییە ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت: تەنها چل و یەک ساڵ پێش ئاشتیی ئاماسیا، باوکی هەمان سوڵتانی عوسمانی لە چاڵدێران بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی بە میرە کوردەکان دابوو. خودی سولەیمان ئەو بەڵێنانەی هەڵوەشاندبووەوە و کۆنترۆڵی عوسمانیی بەسەر ڕۆژئاوای کوردستاندا ناوەندگەرا کردبوو. ئێستا لە ئاماسیا دابەشکردنی بەشەکانی دیکەی فەرمی کرد. کورد پشتگیریی سەربازی، زانیاریی ستراتیژی و هاوکاریی خۆیان لە بواری خاکدا بە عوسمانییەکان دابوو. لە بەرامبەردا، دابەشبوون، ناوەندگەری و لەناوبردنی خۆبەڕێوەبردنی سیاسییان وەرگرت.
پرسیارە باوەکان
ئاشتیی ئاماسیا چی بوو؟
یەکەم پەیماننامەی ئاشتیی فەرمی لە نێوان ئیمپراتۆرییەکانی عوسمانی و سەفەوی بوو، کە لە 29ی ئایاری 1555 واژۆ کرا. خاکە جێناکۆکەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیک و قەفقازی بەسەر هەردوو هێزەکەدا دابەش کرد، و کوردستانی بەسەر ناوچەکانی ڕۆژئاوا (عوسمانی) و ڕۆژهەڵات (سەفەوی)دا دابەش کرد ــ یەکەم دابەشکردنی فەرمیی نیشتمانی کورد.
ئاشتیی ئاماسیا چۆن کاریگەریی لەسەر کورد دانا؟
کوردستانی بەبێ ڕەزامەندیی کورد بە فەرمی لە نێوان ئیمپراتۆرییەکانی عوسمانی و سەفەویدا دابەش کرد. خێزان، هۆز و تۆڕە بازرگانییەکانی کورد بە سنوورێکی ئیمپراتۆری لێک جیا کرانەوە. کوردەکانی ڕۆژئاوا ڕووبەڕووی ناوەندگەریی عوسمانی بوونەوە، کوردەکانی ڕۆژهەڵات ڕووبەڕووی خۆگونجاندن بە مەزهەبی شیعەی سەفەوی بوونەوە، و یەکگرتوویی سیاسیی کورد تێکشکا.
ئایا دابەشبوونی کوردستان لە 1555ەوە هێشتا ئەمڕۆ پەیوەندیدارە؟
بەڵێ. دابەشبوونی ڕۆژهەڵات–ڕۆژئاوای کوردستان کە لە ئاماسیا دامەزرا، بە پەیماننامەی زوهاب (1639) هەمیشەیی کرا و بنەمای سنووری نوێی تورکیا–ئێران پێک دەهێنێت. دابەشکردنەوەی زیاتری کوردستانی عوسمانی بە ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ و پەیماننامەی لۆزان ئەو دابەشبوونە چواربەشییەی کوردستانی (تورکیا، عێراق، ئێران، سووریا) دروست کرد کە ئەمڕۆ هەیە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Shaw, S.J.، History of the Ottoman Empire and Modern Turkey، Cambridge University Press، 1976.
McDowall, D.، A Modern History of the Kurds، I.B. Tauris، 2004.
گۆڤاری شەڕە بچووکەکان ــ کورد: واقیعخوازی لە پێش جیابوونەوە (2026)