خۆڕاگری و گۆڕانی ئاراستەی جیۆپۆلیتیکی: مێژوو و هەواڵەکانی کورد بۆ 7ی نیسان

لە خزمەتگوزاریی هەواڵی مانوسەوە 7ی نیسانی 2026

ڕۆژی 7ی نیسان لە مێژووی گەلی کورددا واتایەکی قووڵ و دوو ڕەهەندی هەیە. ئەم ڕۆژە پردێکە لەنێوان کارەساتە مرۆییەکانی ڕابردوو و مانۆڕە ئاڵۆز و چارەنووسسازە جیۆپۆلیتیکییەکانی ئێستادا. لە کاتێکدا گەلی کورد یادی 35ەمین ساڵڕۆژی دەستێوەردانە مرۆییە گرنگەکەی 1991 دەکاتەوە، لە 2026یشدا خۆی لە ناوەندی زریانێکی ناوچەییدا دەبینێتەوە کە ڕەنگە جارێکی دیکە نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگۆڕێت.

میراتی 7ی نیسانی 1991: ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی

بۆ تێگەیشتن لە خەباتی ئەمڕۆی کورد، پێویستە بە وردی 35 ساڵ بگەڕێینەوە دواوە، بۆ 7ی نیسانی 1991. دوای شەڕی کەنداو، گەلی کورد لە عێراق ڕاپەڕینێکی بەرفراوانی، کە بە *ڕاپەڕین* ناسراوە، دژی ڕژێمە دڕندانەکەی سەدام حوسێن دەست پێ کرد. سەرکەوتنی هاوپەیمانان بەسەر عێراقدا لە کوەیت، کوردانی پارێزگاکانی باکووری هان دا تا کۆنترۆڵی شارەکانی وەک هەولێر، سلێمانی و کەرکووک بگرنە دەست. بەڵام وەڵامی ڕژێم خێرا و وێرانکەر بوو. هێزە عێراقییەکان بە هێلیکۆپتەری شەڕکەر و تۆپخانەی قورس، هێرشێکی پێچەوانەیان دەست پێ کرد کە نزیکەی دوو ملیۆن کوردی ناچار کرد بەرەو چیا سارد و بەستووەکانی سەر سنوورەکانی تورکیا و ئێران هەڵبێن.

قەبارەی ئەو قەیرانە مرۆییە لە مێژووی نوێدا بە دەگمەن بینرابوو. هەزاران کەس لەبەر سەرما و بێپەناگەیی، برسیەتی و نەخۆشی گیانیان لەدەست دا. لە 5ی نیسانی 1991، ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بڕیارنامەی 688ی پەسەند کرد کە سەرکوتکردنی هاووڵاتییە مەدەنییە کوردەکانی مەحکوم کرد و داوای لە عێراق کرد ڕێگەی دەستگەیشتنی دەستبەجێ بە ڕێکخراوە مرۆییە نێودەوڵەتییەکان بدات.

دوو ڕۆژ دواتر، لە 7ی نیسانی 1991، ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی بە فەرمی ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیییان دەست پێ کرد. ئەمە تەنها گەیاندنی خۆراک و دەرمان نەبوو؛ بەڵکو دەستێوەردانێکی سەربازی بوو کە لە باکووری هێڵی پانیی جوگرافیی 36ەم «ناوچەی قەدەغەی فڕین»ی دامەزراند. ئەم ناوچە پارێزراوە ڕێگەی دا پەنابەران بگەڕێنەوە ماڵەکانیان و لە کۆتاییدا بووە هۆی لەدایکبوونی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG). بۆ زۆرێک لە کوردان، 7ی نیسان هەر ئەو ڕۆژەیە کە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە کۆتاییدا دەستی تێوەردا بۆ ڕێگریکردن لە جینۆسایدێکی تەواو؛ ڕۆژێک کە سەرەتای سەردەمێکی نوێی نیوەخۆبەڕێوەبەری بوو و بۆ چەندین دەیە بەردەوام بووە.

7ی نیسانی 2026: شەڕێکی ناوچەیی و گۆڕانێکی نوێی ئاراستە

ئەگەر بێینە سەر 7ی نیسانی 2026، گەلی کورد جارێکی دیکە لە خاڵێکی هەستیاری مێژووییدا وەستاوە. ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئێستا لە چنگ شەڕێکی ناوچەییدایە کە ئەمریکا، ئیسرائیل و ئێران تێیدا بەشدارن و گەیشتووەتە ڕۆژی 39ەمی خۆی. بۆ گرووپە ئۆپۆزسیۆنە کوردەکان کە لە هەرێمی کوردستانی عێراق (KRI) جێگیرن، ئەم ناسەقامگیرییە هەم مەترسیی گەورە و هەم «دەرفەتێک بۆ گۆڕان»ی ئەگەرداری هێناوە.

ڕاپۆرتەکانی ناوچەکە ئاماژە بەوە دەکەن کە حیزبە ئۆپۆزسیۆنەکانی کوردستانی ئێران، وەک حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران (KDPI) و کۆمەڵە، بەرزترین ئاستی چالاکیی خۆیان لە چەندین دەیەدا دەبینن. بۆ ئەم گرووپانە، کە نزیکەی 40 ساڵە لە تاراوگە لە عێراق دەژین، ململانێی ئێستای نێوان ئیسرائیل و ئێران دەرفەتێکی ڕەخساندووە بۆ بەرەنگاربوونەوەی ڕژێمی تاران. سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئیسرائیل پشتگیریی ئەم شەڕڤانە کوردە ئێرانییانەی کردووە و بە سەرمایەیەکی ستراتیژیی دەیانبینێت لە چوارچێوەی هەڵمەتە بەرفراوانەکە بۆ ناسەقامگیرکردنی حکومەتی ئێران.

بەڵام ئەم هاوپەیمانێتییە نرخێکی قورسی هەیە. لە هەمان ئەم ڕۆژەدا، واتە 7ی نیسانی 2026، هێزە ئێرانییەکان هێرشەکانیان بۆ سەر بنکەکانی ئۆپۆزسیۆنی کورد لە باکووری عێراق چڕتر کردووەتەوە. حکومەتی هەرێمی کوردستان لە هەولێر هەوڵ دەدات هاوسەنگییەکی زۆر هەستیار بپارێزێت؛ لە یەک لایەوە سەقامگیریی خۆی ڕابگرێت و لە لایەکی دیکەوە لەنێوان ئاگری زلهێزەکانی ناوچەکەدا گیر خواردووە. بەرپرسە باڵاکانی کورد لە هەولێر نیگەرانیی قووڵیان دەربڕیوە لەو ئەگەرەی هەرێمی کوردستان ببێتە گۆڕەپانی سەرەکیی شەڕی ئێران و ئیسرائیل.

دانپێدانان و مافەکان: پێشهاتەکانی سووریا

لە کاتێکدا دەنگی تەپڵی شەڕ لە عێراق و ئێراندا بەرز دەبێتەوە، لە سووریا ڕاستکردنەوەیەکی مێژوویی بە جۆرێکی دیکە ڕوو دەدات. بەپێی ڕاپۆرتەکان، لە 7ی نیسانی 2026، حکومەتی سووریا دەستی بە وەرگرتنی داواکاریی هاووڵاتیبوون لە هەزاران کورد کرد کە زیاتر لە 60 ساڵە بێڕەگەزنامەن. ئامانجی ئەم پرۆسەیە لەناوبردنی کاریگەرییەکانی سەرژمێرییە جێناکۆکەکەی 1962 لە پارێزگای حەسەکەیە؛ ئەو سەرژمێرییەی نزیکەی 120,000 کوردی لە ڕەگەزنامەی سووری بێبەش کرد و بە «بیانی» یان «تۆمارنەکراو» ناوزەدی کردن.

بۆ چەندین دەیە، ئەم کوردە بێڕەگەزنامانە لە مافە سەرەتاییەکان بێبەش کران، لەوانە مافی خاوەندارێتیی موڵک، گەشتکردن و دامەزراندن لە کارە حکومییەکاندا. هەرچەندە هەندێک کەس ئەم هەنگاوەی حکومەتی سووریا بە مانۆڕێکی تاکتیکی دەبینن بۆ بەدەستهێنانی پشتگیریی کورد لە ماوەی قەیرانە ناوچەییەکەدا، بۆ ئەو خێزانانەی زیانیان پێ گەیشتووە، ئەمە دانپێدانانێکی زۆر دواکەوتووە بە ناسنامەیان و بەوەی سەر بەو خاکەن. ئەم پێشهاتە خەباتە بەردەوامەکە بۆ مافە مەدەنییەکانی کورد لە چوار ئەو وڵاتەدا دەخاتە ڕوو کە نیشتمانی باوباپیرانیان لە نێواندا دابەش کراوە.

یاد و خۆڕاگری: جینۆسایدی فەیلییەکان

ڕووداوەکانی 7ی نیسان هەروەها لە چوارچێوەی یادکردنەوە تازەکانی جینۆسایدی کوردە فەیلییەکاندا دەبینرێن. تەنها سێ ڕۆژ لەمەوبەر، لە 4ی نیسان، کوردان یادی 46ەمین ساڵڕۆژی چەوساندنەوەی سیستەماتیکیی کۆمەڵگەی فەیلی لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە لە 1980 کردەوە. دەیان هەزار کوردی فەیلی لە ڕەگەزنامەی عێراقی بێبەش کران، موڵکەکانیان دەستبەسەر کرا و بە زۆر بۆ ئێران دوورخرانەوە. زۆرێک لە پیاوە گەنجەکان لە زیندانەکانی ڕژێمدا «ون کران» و هەرگیز جارێکی دیکە نەبینرانەوە.

یادی جینۆسایدی فەیلییەکان بیرخەرەوەیەکی خەمناکی ئەو بابەتانەیە کە لە مێژووی کورددا دووبارە دەبنەوە: بێبەشکردن لە ڕەگەزنامە، ئاوارەکردنی زۆرەملێ و خەبات بۆ دانپێدانانی نێودەوڵەتی. جا فەیلییەکانی 1980 بن، یان پەنابەرەکانی 1991، یان کوردە بێڕەگەزنامەکانی ئەمڕۆی سووریا، خەبات بۆ ناسنامەیەکی پارێزراو هەر کۆڵەکەی سەرەکیی ئەزموونی کوردە.

دیمەنێکی هاوچەرخی فرەچەشن: پاسکا لە کوردستان

سەرەڕای سێبەری شەڕ و قورسایی مێژوو، هەرێمی کوردستان نموونەیەکی تایبەتی پێکەوەژیانیش پیشان دەدات. حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ کۆمەڵگەی مەسیحی لە 5ی نیسان تا 7ی نیسانی 2026 پشووی فەرمیی ڕاگەیاندووە بۆ جەژنی پاسکا. لە ناوچەیەکدا کە زۆرجار بە ململانێی نەتەوەیی و مەزهەبی پێناسە دەکرێت، دیمەنی پێکەوە جەژنکردنی موسڵمان و مەسیحییە کوردەکان لە شارەکانی وەک عەنکاوە، بەڵگەیەکە بۆ پتەوی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان لە کوردستانی عێراق. ئەم فرەییە بەشێکی سەرەکیی ناسنامەی هاوچەرخی کوردە کە حکومەتی هەرێمی کوردستان لە 1991ەوە، کاتێک ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی پاراستنی دابین کرد، هەوڵی داوە بە جیهان بناسێنێت.

ئەنجام: گەشتێکی تەواونەبوو

لەگەڵ ئاوابوونی خۆری 7ی نیسانی 2026، گەلی کورد خۆی لە بارودۆخێکی ئاشنادا دەبینێتەوە: ڕۆڵی گرنگ هەیە، بەڵام زیانپەذیرە؛ داوای هاوپەیمانێتیی لێ دەکرێت، بەڵام زۆرجار بە تەنها دەبێت قورسایی ململانێیە ناوچەییەکان هەڵبگرێت. میراتی ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی پێش 35 ساڵ سەلماندی کە دەستێوەردانی نێودەوڵەتی دەتوانێت ڕێڕەوی مێژوو بۆ کورد بگۆڕێت. ئەمڕۆ، لە کاتێکدا شەڕە ناوچەییەکە لەگەڵ ئێران توندتر دەبێت و خەبات بۆ مافەکان لە سووریا بەردەوامە، جیهان جارێکی دیکە چاودێری دەکات بزانێت ئایا گەلی کورد لەم قەیرانە بە ئاسایشێکی زیاترەوە دێتە دەرەوە، یان مێژوو جارێکی دیکە خولەکانی ئاوارەبوون دووبارە دەکاتەوە.

چیرۆکی 7ی نیسان چیرۆکی مانەوەیە. لە لوتکە بەفراوییەکانی چیاکانی زاگرۆس لە 1991ەوە تا بەرە دیجیتاڵییەکانی شەڕە ناوچەییەکەی 2026، هەوڵی کورد بۆ دادپەروەری، دانپێدانان و ماڵێک بەردەوامە. ئەمە مێژوویەکی گشتگیرە کە هەم بە خوێن و هەم بە هیوا نووسراوە؛ چیرۆکی گەلێکە کە ڕازی نابێت لە نەخشەی جیهان بسڕدرێتەوە.