پێشەکی
بۆ نزیکەی پێنج سەدە، ئەو خاکانەی ئەمڕۆ کوردستان پێک دەهێنن، مەیدانی سەرەکیی شەڕی دوو مەزنترین ئیمپراتۆریای جیهانی کۆن بوون. لە داگیرکاریی تراجان بۆ مێزۆپۆتامیا لە ساڵی 115ی زایینییەوە تا مردنی ئیمپراتۆر جولیان لە کەنارەکانی دیجلە لە ساڵی 363ی زایینی، ڕۆما و ئێران زنجیرەیەک شەڕی وێرانکەریان لە چیاکان و دۆڵە ڕووبارییەکان و شارە قەڵابەندەکانی بەرزاییەکانی کورددا کرد. ئەو ناوانەی لەم هەڵمەتانەدا دەنگ دەدەنەوە، نیسیبیس و سینگارا و بێزابدە و ئامیدا، ناوی شوێنەکانن لەو ناوچەیەی ئەمڕۆ باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا و باکووری عێراقە.
ئەم شەڕانە بۆ ئەو گەلانەی لە ناوچەی ململانێکەدا دەژیان، گرنگیی زۆریان هەبوو. تەنها تەماشاکەری بێدەور نەبوون؛ پادگانەکانی قەڵاکانیان بە سەرباز پڕ دەکرد، وەک هێزی یارمەتیدەر لە هەردوو لادا خزمەتیان دەکرد، دیوارە بەرگرییەکانیان بنیاتی دەنا و کاتێک شارەکان دەستیان دەگۆڕی، ئەنجامەکانیان دەچەشت. سنووری ڕۆمی و ساسانی ڕاستەوخۆ بە خاکی گۆردیێن و زابدیسیێنەدا دەڕۆیشت؛ هەمان ناوچە بەرزاییانە کە شەش سەدە پێشتر نیشتمانی کاردوخۆیەکان بووبوون و دواتر دەبوون بە ناوەندی میرنشینە کوردییەکان. ئەم وتارە شوێن هەڵمەتە سەرەکییەکان هەڵدەگرێت کە بەرزاییەکانی کوردیان کرد بەو خاکەی زیاتر لە هەر شوێنێکی دیکەی جیهانی کۆن لەسەری شەڕ کرابوو.
ناوەڕۆک
بەرزاییەکانی کورد وەک سنووری ئیمپراتۆریایی
داگیرکاریی تراجان بۆ مێزۆپۆتامیا (115–117ی زایینی)
سەرهەڵدانی ساسانییەکان و هەڵمەتەکانی ئەردەشیر
شاپووری دووەم و شەڕی نیسیبیس (337–361ی زایینی)
گەمارۆکانی سینگارا و بێزابدە (360ی زایینی)
هەڵمەتی جولیان بۆ ئێران و مردنی (363ی زایینی)
کاریگەری لەسەر بەرزاییەکانی کورد
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
بەرزاییەکانی کورد وەک سنووری ئیمپراتۆریایی
سنووری ڕۆمی و ئێرانی بە دڵی ئەو شوێنەدا دەڕۆیشت کە ئەمڕۆ کوردستانە. شارە قەڵابەندە سەرەکییەکان، نیسیبیس (نسیبینی ئەمڕۆ)، سینگارا (لە نزیک شنگالی ئەمڕۆ)، ئامیدا (دیاربەکری ئەمڕۆ) و بێزابدە (لە ناوچەی زابدیسیێنە/جزیرە)، هەموویان لە ناو خاکەکانی گۆردیێن و زابدیسیێنە و دۆڵی سەرەوەی دیجلە یان لە تەنیشتیان هەڵکەوتبوون. ئەمە ڕێکەوت نەبوو. هەمان جوگرافیا کە هەزار ساڵ پێشتر ئەم بەرزاییانەی بۆ ئاشوورییەکان بە گرنگیی ستراتیژی کردبوو، وای کردبوو ببن بە ناوچەی سنووریی حەتمی لە نێوان ڕۆما و ئێراندا.
دەربەندەکانی چیا دەستڕاگەیشتن لە نێوان دەشتەکانی مێزۆپۆتامیا و فلاتی ئێراندا کۆنترۆڵ دەکرد. خاڵەکانی پەڕینەوە لە دیجلە و لقەکانیدا ڕێگاکانی داگیرکاری و پاشەکشەیان دیاری دەکرد. شارە قەڵابەندەکان کە پاسەوانیی ئەم خاڵە پەڕینەوانەیان دەکرد، دەکران بە ئامانجی گەمارۆ لە دوای گەمارۆ؛ لە نێوان ئیمپراتۆریاکاندا دەستیان دەگۆڕی، لەو کاتەدا کە دانیشتووانی ناوخۆیی وێرانکاریی چەندین سەدە شەڕیان بەرگە دەگرت.
داگیرکاریی تراجان بۆ مێزۆپۆتامیا (115–117ی زایینی)
یەکەم هەڵمەتی مەزنی ڕۆمی بە بەرزاییەکانی کورددا، لە ژێر فەرماندەییی ئیمپراتۆر تراجان لە ساڵی 115ی زایینی ئەنجام درا. دوای خستنەپاڵی ئەرمەنستان لە ساڵی 114، تراجان داگیرکارییەکی سەرتاسەریی بۆ مێزۆپۆتامیای پارتی دەست پێ کرد. هێزە ڕۆمییەکان نیسیبیس و سینگارایان گرت، پاشایەتیی ئەدیابێنیان ملکەچ کرد و بە دیجلەدا بەرەو خوارەوە ڕۆیشتن تا پایتەختی پارت، تیسفۆن، بگرن. تراجان گەیشتە کەنداوی فارس؛ دوورترین شوێنی ڕۆژهەڵات کە هەر سوپایەکی ڕۆمی تا ئەو کاتە پێی گەیشتبوو.
ڕێگای پێشڕەویی تراجان ڕاستەوخۆ بە خاکەکانی گۆردیێن و ئەدیابێندا دەڕۆیشت؛ هەمان ناوچانەی نیشتمانی کاردوخۆیەکان و پاشایەتیی گۆردیێن بووبوون. ناوچەی دەوروبەری سینگارا وەک سنوورێکی نوێ قەڵابەند کرا و بۆ پاڵپشتیکردنی ئامادەبوونی سەربازیی ڕۆمی، ڕێگاکان بە خاکە بەرزاییەکاندا بنیاتی نران. بەڵام دەرکەوت نەدەکرا درێژە بە پاراستنی داگیرکراوەکانی تراجان بدرێت. لە پشت پێشڕەوییەکەیدا یاخیبوون هەڵگیرسا و کاتێک تراجان لە ساڵی 117ی زایینی مرد، جێگرەوەکەی هادریان دەستی لە زۆربەی داگیرکراوەکانی ڕۆژهەڵات هەڵگرت و سنوورەکەی گەڕاندەوە بۆ فوڕات.
سەرهەڵدانی ساسانییەکان و هەڵمەتەکانی ئەردەشیر
لە ساڵی 224ی زایینی، ئەردەشیری یەکەم بنەماڵەی فەرمانڕەوای پارتی ڕووخاند و ئیمپراتۆریای ساسانیی دامەزراند؛ دەوڵەتێکی فارسی کە زۆر لە پێشینەکەی ناوەندگیرتر و هێرشبەرتر بوو. ئەردەشیر و کوڕەکەی شاپووری یەکەم دەستبەجێ هەڵمەتیان دەست پێ کرد بۆ خستنە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی ساسانیی ناوچە بەرزاییەکانی زاگرۆس و سەرەوەی مێزۆپۆتامیا. بەرزاییەکانی کورد کە لە ژێر سیستەمە شلترەکەی پارتدا ئاستی جیاوازی خۆبەڕێوەبردنیان پاراستبوو، ئێستا ڕووبەڕووی ئیمپراتۆریایەکی ئێرانی دەبوونەوە کە سوور بوو لەسەر لەناوبردنی ناوەندە سەربەخۆکانی دەسەڵاتی بەرزایی.
ئەو شەڕە ڕۆمی و ساسانییانەی دواتر ڕوویان دا، توندتر و وێرانکەرتر بوون لە ململانێی ڕۆمی و پارتییەکانی پێشتر. ساسانییەکان لە ڕووی سەربازییەوە لە پارتییەکان بەهێزتر بوون، بە توانای پیشەیی گەمارۆدان و سوارهێزی زرێپۆش و فیلەکانی شەڕ. بەرزاییەکانی کورد بوون بە ناوچەیەکی هەمیشەیی شەڕ، بەوەی هەردوو ئیمپراتۆریا زنجیرەیەک قەڵا و شاری پادگانیان لە سەرتاسەری دۆڵی سەرەوەی دیجلەدا دەپاراست.
شاپووری دووەم و شەڕی نیسیبیس (337–361ی زایینی)
بەردەوامترین ماوەی شەڕ لە بەرزاییەکانی کورد، لە سەردەمی فەرمانڕەواییی پاشای ساسانی شاپووری دووەم (309–379ی زایینی) بوو. لە ساڵی 337ی زایینییەوە، شاپوور زنجیرەیەک هەڵمەتی دژ بە سنووری ڕۆژهەڵاتی ڕۆمی دەست پێ کرد کە زیاتر لە دوو دەیە بەردەوام بوون. تایبەتمەندیی سەرەکیی شەڕەکە گەمارۆدان بوو؛ شاپوور سێ جار شاری قەڵابەندی مەزنی نیسیبیسی گەمارۆ دا بێ ئەوەی بیگرێت، لەو کاتەدا کە هەردوو لا بۆ کۆنترۆڵکردنی ئەو قەڵا و شارە پادگانییە بچووکترانە شەڕیان دەکرد کە لە سەرتاسەری دۆڵی سەرەوەی دیجلەدا بڵاو بوونەوە.
شەڕی سینگارا لە ساڵی 344ی زایینی تەنها شەڕی مەزنی ڕووبەڕوو لە شەڕی نیسیبیس بوو کە گێڕانەوەی وردی لەسەر ماوەتەوە. هێزە ڕۆمی و ساسانییەکان لە نزیک قەڵای سینگارا لەو شوێنەی ئەمڕۆ قەزای شنگالە لە باکووری عێراق، پێکدادان. هەردوو لا قوربانیی زۆریان دا و ئەنجامەکە یەکلاکەرەوە نەبوو. شاهزادەی ساسانی نەرسە لە شەڕەکەدا کوژرا. شێوازی شەڕەکە دیاری بوو؛ هیچ لایەک نەیدەتوانی پێشڕەوییەکی یەکلاکەرەوە بەدەست بهێنێت و شەڕەکە ساڵ لە دوای ساڵ لە چیاکان و دۆڵە ڕووبارییەکانی بەرزاییەکانی کورددا بەردەوام بوو.
گەمارۆکانی سینگارا و بێزابدە (360ی زایینی)
دوای ماوەیەکی هێوربوونەوە لە دەیەی 350ەکان، کە شاپوور لە سنووری ڕۆژهەڵاتی ئێران دژ بە داگیرکەرە کۆچەرییەکان شەڕی دەکرد، لە ساڵی 359 بە هێزێکی تازەوە گەڕایەوە بەرەی ڕۆمی. لەو ساڵەدا قەڵای مەزنی ئامیدای (دیاربەکری ئەمڕۆ) دوای گەمارۆیەکی دڕندانەی 73 ڕۆژە گرت. لە ساڵی 360، شاپوور سینگارا و بێزابدە هەردووکی گرت؛ دووان لە گرنگترین قەڵا سنوورییە ڕۆمییەکان لە بەرزاییەکانی کورد.
گەمارۆی بێزابدە بۆ جوگرافیای مێژوویی کورد گرنگییەکی تایبەتی هەیە. بێزابدە لە زابدیسیێنە هەڵکەوتبوو؛ ئەو ناوچەیەی ڕاستەوخۆ هاوسێی گۆردیێن بوو، لەو شوێنەی ئەمڕۆ ناوچەی جزیرەیە لە پارێزگای شرناخ. سێ لیگیۆنی ڕۆمی و تیرهاوێژکارە ناوخۆییەکان بەرگرییان لە قەڵاکە دەکرد، بەڵام سوپای شاپوور کە هێزە یارمەتیدەرە خیۆنی و ئەلبانی و سیگێستانییەکانی لەگەڵ فیلی شەڕدا تێدا بوو، بەرگریکەرەکانی تێک شکاند. ئیمپراتۆری ڕۆمی کۆنستانتیۆسی دووەم دواتر هەوڵی دا بێزابدە دووبارە بگرێتەوە، بەڵام شکستی هێنا و شاپوور لە کۆنترۆڵی پێگە سەرەکییەکانی سەرتاسەری ناوچەی سنووریی کورددا مایەوە.
هەڵمەتی جولیان بۆ ئێران و مردنی (363ی زایینی)
لە ساڵی 363ی زایینی، ئیمپراتۆر جولیان هێرشی ڕۆمیی بە فراوانترین ئامانج دژ بە ئێران لە دوای تراجانەوە دەست پێ کرد. سوپایەکی زەبەلاحی کۆ کردەوە و بە فوڕاتدا بەرەو خوارەوە پێشڕەویی کرد و لە شەڕی تیسفۆن لە بەردەم دیوارەکانی پایتەختی ساسانیدا سەرکەوتنێکی تاکتیکی بەدەست هێنا. بەڵام جولیان نەیتوانی شارەکە بگرێت و ناچار بوو بە دیجلەدا بەرەو باکوور پاشەکشە بکات؛ بگەڕێتەوە بە بەرزاییەکانی کورددا. هێزە ساسانییەکان بەردەوام هێرشیان دەکردە سەر و لە کاتی پاشەکشەکەدا، جولیان لە شەڕی سامەڕادا کوژرا.
جێگرەوەی جولیان، جۆڤیان، کە بە سوپایەکی ورەڕووخاوەوە لە قوڵایی خاکی ساسانیدا گیر خواردبوو، ناچار بوو پەیماننامەیەکی ئاشتیی سووککەرەوە واژوو بکات. ڕۆما نیسیبیس و سینگارا و خاکی ڕۆژهەڵاتی دیجلەی ڕادەستی ئێران کرد؛ یەکەم جار لە مێژووی ڕۆمیدا بوو کە ئیمپراتۆرێکی لەسەر تەخت بە ئارەزووی خۆی وازی لە خاک هێنابێت. بەرزاییەکانی کورد کە بۆ چوار سەدە بەشێک لە سیستەمی سنووریی ڕۆمی بووبوون، ئێستا بە یەکجاری چوونە ناو بازنەی دەسەڵاتی ئێران. شارە قەڵابەندەکانی گەمارۆ لە دوای گەمارۆیان بەرگە گرتبوو، بوون بە موڵکی ساسانی.
کاریگەری لەسەر بەرزاییەکانی کورد
شەڕە ڕۆمی و ساسانییەکان بەرزاییەکانی کوردیان بە شێوازگەلێک داڕشت کە بۆ چەندین سەدە مایەوە. ئەو شارە قەڵابەندانەی بنیاتی نران و گەمارۆ دران و دووبارە بنیاتی نرانەوە و دووبارە گەمارۆ دران، بوون بە ناوەندە شارییەکانی ژیانی سیاسیی دواتری کورد. ئامیدا بوو بە دیاربەکر، گەورەترین شاری کوردی. نیسیبیس بوو بە نسیبین. ژێرخانی سەربازیی ڕێگا و قەڵا و شارە پادگانییەکان چوارچێوەیەکی دروست کرد کە ئیمپراتۆریاکانی دواتر، لەوانە عەرەب و عوسمانی، وەریان دەگرت و دووبارە بەکاریان دەهێنایەوە.
مێژوونووسی ڕۆمی ئەمیانۆس مارسێلینۆس، کە خۆی لە کاتی هەڵمەتەکانی دەیەکانی 350ەکان و 360ەکان ئامادە بوو، وەسفی وردی دیمەن و شار و گەلەکانی ناوچەی سنووریی جێ هێشت. گێڕانەوەکانی لە گەمارۆکانی ئامیدا و بێزابدە، بەشێکن لە زیندووترین دەقەکانی نووسینی سەربازیی سەردەمی کۆنی درەنگ و ناوچەیەک وەسف دەکەن کە دەناسرێتەوە بە کوردستان؛ هەمان چیاکان و هەمان پەڕینەوە ڕووبارییەکان و هەمان دەربەندە ستراتیژییانەی بۆ پازدە سەدەی دیکە ئەنجامی شەڕەکانیان دیاری دەکرد.
میرات
شەڕە ڕۆمی و ساسانییەکان شێوازێکیان دامەزراند کە بۆ بەشی ماوەی مێژووی بەرزاییەکانی کورد، تایبەتمەندییەکانی دیاری دەکرد: خاکی کوردستان وەک ناوچەیەکی سنووریی نێوان ئیمپراتۆریا کێبڕکێکارەکان، گەلەکەی گیرخواردوو لە نێوان هێزە مەزنەکان، شارەکان و دەربەندەکەی ئامانجی کێبڕکێی ستراتیژیی بێکۆتایی. دوای ڕۆما و ئێران، هەمان شێواز لەگەڵ بیزەنتە و ساسانییەکان، عوسمانییەکان و سەفەوییەکان، و تا سەردەمی نوێش لەگەڵ تورکیا و عێراق و ئێران و سووریا دووبارە بووەوە.
پەیماننامەی ساڵی 363ی زایینی، کە ڕۆما تێیدا سنووری کوردی ڕادەستی ئێران کرد، یەکێک لە خاڵە مەزنەکانی وەرچەرخانی جیهانی کۆن بوو. کۆتایی چەندین سەدە ئامادەبوونی ڕۆمی لە دۆڵی سەرەوەی دیجلەی نیشان دا و دانیشتووانی بەرزاییەکانی خستە ناو سیستەمێکی نوێی ئیمپراتۆریایی. بەڵام ئیمپراتۆریاکان هاتن و ڕۆیشتن. چیاکان و ئەو گەلانەی تێیاندا دەژیان، مانەوە.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
115ی زایینی — تراجان مێزۆپۆتامیای پارتی داگیر دەکات؛ نیسیبیس و سینگارا و ئەدیابێن دەگرێت؛ دەگاتە کەنداوی فارس
117ی زایینی — تراجان دەمرێت؛ هادریان دەست لە زۆربەی داگیرکراوەکانی ڕۆژهەڵات هەڵدەگرێت
224ی زایینی — ئەردەشیری یەکەم پارتییەکان دەڕووخێنێت؛ ئیمپراتۆریای ساسانی دادەمەزرێنێت و ناوەندگیرکردنی بەرزاییەکانی کورد دەست پێ دەکات
337ی زایینی — شاپووری دووەم شەڕی نیسیبیس دژ بە ڕۆما دەست پێ دەکات؛ سەرەتای چەندین دەیە شەڕ لە بەرزاییەکانی کورد
344ی زایینی — شەڕی سینگارا لە نێوان کۆنستانتیۆسی دووەم و شاپووری دووەم؛ قوربانیی زۆر لە هەردوو لا
359ی زایینی — شاپووری دووەم دوای گەمارۆیەکی 73 ڕۆژە ئامیدا (دیاربەکر) دەگرێت
360ی زایینی — شاپووری دووەم سینگارا و بێزابدە دەگرێت؛ کۆنستانتیۆسی دووەم لە گرتنەوەی بێزابدە شکست دەهێنێت
363ی زایینی — جولیان ئێران داگیر دەکات؛ لە تیسفۆن سەردەکەوێت بەڵام ناتوانێت شارەکە بگرێت؛ لە کاتی پاشەکشەدا لە شەڕی سامەڕا دەکوژرێت
363ی زایینی — پەیماننامەی دورا: جۆڤیان نیسیبیس و سینگارا و خاکی ڕۆژهەڵاتی دیجلە ڕادەستی ئێران دەکات؛ سنووری کوردی دەچێتە ناو بازنەی دەسەڵاتی ساسانی
پرسیارە باوەکان
بۆچی شەڕە ڕۆمی و ساسانییەکان لە کوردستاندا کران؟
بەرزاییەکانی کورد لە نێوان دەشتەکانی مێزۆپۆتامیا و فلاتی ئێراندا هەڵکەوتوون و ئەو دەربەندە شاخاوییانە و پەڕینەوە ڕووبارییانە کۆنترۆڵ دەکەن کە دوو ئیمپراتۆریاکەیان پێکەوە دەبەستەوە. شارە قەڵابەندەکانی نیسیبیس و سینگارا و ئامیدا و بێزابدە پاسەوانیی ئەم ڕێڕەوە ستراتیژییانەیان دەکرد. هەر کەسێک دۆڵی سەرەوەی دیجلەی کۆنترۆڵ کردایە، دەروازەی نێوان ڕۆما و ئێرانیشی کۆنترۆڵ دەکرد.
گرنگیی مردنی جولیان لە ساڵی 363ی زایینی چی بوو؟
مردنی جولیان لە کاتی پاشەکشەی لە ئێران، بوو بە هۆی پەیماننامەی سووککەرەوەی دورا، کە ڕۆما تێیدا نیسیبیس و سینگارا و خاکی ڕۆژهەڵاتی دیجلەی ڕادەستی ئیمپراتۆریای ساسانی کرد. ئەمە یەکەم جار بوو ئیمپراتۆرێکی ڕۆمی بە ئارەزووی خۆی واز لە خاک بهێنێت. بەرزاییەکانی کورد لە بازنەی کاریگەریی ڕۆمییەوە چوونە بازنەی کاریگەریی ئێران.
بێزابدە لە کوێ بوو؟
بێزابدە شارێکی قەڵابەندی ڕۆمی بوو لە ناوچەی زابدیسیێنە، هاوسێی گۆردیێن، لەو شوێنەی ئەمڕۆ ناوچەی جزیرەیە لە پارێزگای شرناخ لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا. لە ساڵی 360ی زایینی دوو جار گەمارۆ درا؛ یەکەم جار شاپووری دووەم گرتی، پاشان کۆنستانتیۆسی دووەم بەبێ سەرکەوتن بەرەگەمارۆی دا. مێژوونووسی ڕۆمی ئەمیانۆس مارسێلینۆس هەردوو گەمارۆکەی بە وردی وەسف کرد.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Ammianus Marcellinus — Res Gestae (گێڕانەوەکانی شایەتحاڵان لە گەمارۆکانی ئامیدا و بێزابدە)
Dodgeon, M.H. & Lieu, S.N.C. — The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars (AD 226–363), Routledge, 2002
Encyclopaedia Britannica — Trajan: Military Campaigns
Daryaee, T. — Shapur II, Encyclopaedia Iranica
Syvanne, I. — Military History of Late Rome 284–361, Pen and Sword, 2015
Maksymiuk, K. — Geography of Roman-Iranian Wars: Military Operations of Rome and Sasanian Iran, 2019
Marciak, M. — Sophene, Gordyene, and Adiabene: Three Regna Minora of Northern Mesopotamia, Brill, 2017