پێشەکی
دەیری تادەوسی پیرۆز، کە بە قەرەکلیسا، واتە «کڵێسای ڕەش»، ناسراوە، یەکێکە لە کۆنترین و ڕێزلێگیراوترین دەیرە مەسیحییەکانی ناوچە فراوانەکە. بە تەنیا لە بەرزاییەکانی باکووری ڕۆژئاوای ئێران وەستاوە، لە خاکە سنوورییەکانی باکووری ناوچە کوردنشینەکان. دەیرێکی کۆنی ئەرمەنیی ئەپۆستۆلییە کە ئەفسانە دەوری داوە و دەگوترێت ڕێز لە یەکێک لە یەکەمین حەوارییەکان دەگرێت. شوێنێکی قووڵی زیارەتە و لە لیستی میراتی جیهانیی یۆنسکۆدایە. بە جوانییەکی سادە و بەرچاو، لە چیاکانی نزیک یەکگەیشتنی سنوورەکان بەرز دەبێتەوە؛ بەشێکە لە تابلۆ دەوڵەمەند و فرەئایینییەکەی ناوچە فراوانەکە.
دەیرێکی کۆنی خاکە سنوورییەکان؛ قەرەکلیسا میراتێک هەڵدەگرێت کە بۆ سەرەتای مەسیحییەت دەگەڕێتەوە. ئەم وتارە دەیرەکە و چیرۆک و دەوروبەری دەخاتە بەر باس و بە ڕاستگۆیی شوێنی هەڵکەوتنی دیاری دەکات.
خاڵە سەرەکییەکان
• دەیری تادەوسی پیرۆز، قەرەکلیسا، دەیرێکی کۆنی ئەرمەنییە لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران.
• لە بەرزاییە سنوورییەکانی باکووری ناوچە کوردنشینەکان هەڵکەوتووە.
• نەریت پەیوەندی بە تادەوسی پیرۆزەوە دەدات، یەکێک لە یەکەمین حەوارییەکان.
• شوێنێکی گرنگی زیارەتە و لە لیستی میراتی جیهانیی یۆنسکۆدایە.
• بەشێکە لە میراتە فرەئایینییەکەی ناوچە فراوانەکە.
زانیارییە خێراکان
ناو: دەیری تادەوسی پیرۆز (قەرەکلیسا)
جۆر: دەیری ئەرمەنیی ئەپۆستۆلی
شوێن: باکووری ڕۆژئاوای ئێران (بەرزاییە سنوورییەکان)
واتای ناو: «کڵێسای ڕەش»
نەریت: ڕێز لە تادەوسی پیرۆزی حەواری دەگرێت
پێگە: شوێنی میراتی جیهانیی یۆنسکۆ
ڕۆڵ: شوێنێکی گرنگی زیارەتی ئەرمەنییەکان
دەوروبەر: خاکێکی دوورەدەستی چیاویی نزیک سنوورەکان
ناوەڕۆک
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
دەیرەکە لە کوێیە؟
دەیری تادەوسی پیرۆز لە دۆڵێکی دوورەدەست لە بەرزاییەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران هەڵکەوتووە؛ لە خاکە سنوورییەکەی یەکگەیشتنی ئێران و تورکیا و قەفقاز، لە باکووری ناوچە زۆر کوردنشینەکانی دەوروبەری ورمێ. لە هەمان جیهانە فراوانە چیاوییەدا هەڵکەوتووە کە گەنجینە ئەرمەنییەکانی وەک کڵێسای ئەکدامار لەسەر دەریاچەی وان لەخۆ دەگرێت؛ هەروەها لە ئەوبەری سنوورەوە زۆر دوور نییە لە خاکەکانی دەوروبەری بازید. پێویستە بە ڕوونی بگوترێت ئەمە میراتی ئەرمەنییە لە ناوچەیەکی سنووریی پێکهاتوو لە گەلانی جیاواز، لە کەناری باکووری ناوچە فراوانەکە.
حەوارییەک و ئەفسانەیەک
دەیرەکە ناو و ناوبانگی لە تادەوسی پیرۆزەوە وەرگرتووە، کە بە یەهوداش ناسراوە؛ یەکێک لە حەوارییەکانی سەرەتای مەسیحییەت. بەپێی نەریتێکی کۆن، لەم خاکانە بانگەوازی کردووە و لە سەدەی یەکەمدا لێرە شەهید بووە. ئەرمەنییەکان وەک یەکێک لە یەکەمین کەسانی هێنەری باوەڕەکە بۆ گەلەکەیان ڕێزی لێ دەگرن. دەگوترێت لە کۆنترین سەدە مەسیحییەکانەوە کڵێسایەک لەم شوێنە هەبووە؛ ئەمە دەیکاتە یەکێک لە کۆنترین شوێنەکانی پەرستشی مەسیحی لە هەر شوێنێک. ئەفسانە و خۆتەرخانکردن دەیرەکەیان لەخۆ گرتووە و بووەتە بنەمایەکی یادەوەریی مەسیحیی ئەرمەنی.
کڵێسای ڕەش
دەیرەکە بە شێوەیەکی بەربڵاو بە قەرەکلیسا، واتە «کڵێسای ڕەش»، ناسراوە؛ ناوێک کە لە بەردە تۆخەکانی بەشێکی بینا کۆنەکەیەوە هاتووە و لە بەرامبەر بەردە کاڵترەکانی نۆژەنکردنەوەی دواتردا دەردەکەون. کڵێسا گەورەکە بە گومبەزێکی مخروطی و دیوارە دەوڵەمەندەکان بە نەخشی هەڵکەندراو بەرز دەبێتەوە؛ بە بەردکاریی ئاڵۆز و خاچەکان ڕازاوەتەوە کە تایبەتمەندیی تەلارسازیی پیرۆزی ئەرمەنیین. بە درێژایی چەندین سەدە، دوای بوومەلەرزە و تێپەڕبوونی کات، لەنوێوە بنیاد نراوە و فراوان کراوە. پێکهاتەکە کاری کۆن و نوێتر لە یەک تەواوەتیی سەرنجڕاکێشدا تێکەڵ دەکات و بە تەنیا لە بەرامبەر چیا ڕووتەکاندا بە شکۆوە وەستاوە.
شوێنێکی زیارەت
بۆ ئەرمەنییەکان دەیری تادەوسی پیرۆز یەکێکە لە پیرۆزترین شوێنەکان. هەموو ساڵێک زیارەتکاران ڕادەکێشێت کە بۆ جەژنێکی گەورە لە ڕێزگرتن لە پیرۆزەکە کۆ دەبنەوە؛ لە سەرانسەری ناوچەکە و دەرەوەیەوە دێن بۆ پەرستش لە کڵێسا کۆنەکە. ئەم نەریتە زیندووەی زیارەت، کە بە درێژایی سەدەکان بەردەوامە، یەکێکە لە هۆکارەکانی ئەوەی یۆنسکۆ دەیرەکەی لەگەڵ شوێنە دەیرییە ئەرمەنییەکانی تری ناوچەکەدا وەک شوێنی میراتی جیهانی ناساندووە. وەک شاهیدێک بۆ بوونی مەسیحیی ئەرمەنی و ڕەگە قووڵەکانی ئەم باوەڕە لە ناوچە فراوانەکەدا بە نرخ دەزانرێت.
دەیرەکە لە ئەمڕۆدا
ئەمڕۆ دەیری تادەوسی پیرۆز وەک یادگارێکی بەنرخ و شوێنێکی بەردەوامی زیارەت و پەرستش چاودێری دەکرێت. باوەڕداران و ئەو گەشتیارانە سەردانی دەکەن کە جوانیی دوورەدەست و چیرۆکە کۆنەکەی ڕایاندەکێشێت. وەک بەشێک لە میراتە فرەئایینییەکەی ناوچە فراوانەکە، خاکێک کە شوێنی ژیانی موسڵمان و مەسیحی و ئێزدی و جوو و ئەوانی تر بووە، یاد لە گەل و نەریتە جیاوازەکانی ئەم چیایانە دەکاتەوە. قەرەکلیسا بە تەنیا لە دۆڵە بەرزەکەیدا بەرز دەبێتەوە و وەک شاهیدی یەکێک لە کۆنترین چینەکانی مێژووە درێژەکەی ناوچەکە بەردەوامە.
هێڵی کات
سەدەی 1ەم — بەپێی نەریت، تادەوسی پیرۆز لێرە شەهید دەبێت و یەکەم ڕێزگرتنی لێ دەکرێت.
سەدە سەرەتاییەکانی مەسیحییەت — کڵێسایەک لەم شوێنە هەیە؛ یەکێک لە کۆنترین کڵێساکانی جیهان.
سەدەکانی ناوەڕاست — دوای بوومەلەرزەکان دەیرەکە لەنوێوە بنیاد دەنرێتەوە و فراوان دەکرێت.
سەردەمی نوێ — وەک شوێنی میراتی جیهانیی یۆنسکۆ دەناسرێت.
ئەمڕۆ — قەرەکلیسا هێشتا شوێنی زیارەت و میراتە.
پرسیارە باوەکان
دەیری تادەوسی پیرۆز چییە؟
دەیرێکی کۆنی ئەرمەنیی ئەپۆستۆلییە، کە بە قەرەکلیسا یان «کڵێسای ڕەش» ناسراوە، لە بەرزاییەکانی باکووری ڕۆژئاوای ئێران؛ ڕێز لە تادەوسی پیرۆزی حەواری دەگرێت و شوێنی میراتی جیهانیی یۆنسکۆیە.
قەرەکلیسا لە کوێیە؟
لە دۆڵێکی دوورەدەست لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا، لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران، هەڵکەوتووە؛ لە بەرزاییە سنوورییەکانی باکووری ناوچە کوردنشینەکانی دەوروبەری ورمێ.
بۆچی پێی دەگوترێت کڵێسای ڕەش؟
ناوی قەرەکلیسا، «کڵێسای ڕەش»، لە بەردە تۆخەکانی بەشێکی بینا کۆنەکەیەوە هاتووە، کە لە بەرامبەر بەردە کاڵترەکانی نۆژەنکردنەوەی دواتردا دەردەکەون.
ئایا پەیوەندی بە ناوچەی کوردستانەوە هەیە؟
لە کەناری باکووری ناوچە فراوانەکە، لە خاکێکی سنووریی پێکهاتوو لە گەلانی جیاواز، هەڵکەوتووە. میراتی مەسیحیی ئەرمەنییە و بەشێکە لە تابلۆ فرەئایینییەکەی خاکەکانی دەوروبەری ناوچە کوردنشینەکان.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
مەسیحییەتی ئەرمەنی · ناوچە فرەئایینییەکە · دەیرە چیاوییەکان · ورمێ · ئەکدامار · بازید.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
دەیری تادەوسی پیرۆز — ویکیپیدیا
کڵێسای ئەرمەنیی ئەپۆستۆلی — ویکیپیدیا