پێشەکی
سەلم گەورەترین لە سێ کوڕەکەی پاڵەوانە پاشاکە، فەریدونە، لە شاینامە، کتێبی فارسیی پاشاکان، و یەکێکە لە دوو براکە کە ئیرەیی و براکوژییەکەیان شەڕە درێژەکانی نێوان ئێران و توورانی دەست پێ کرد. لە کاتێکدا براکەی، توور، زەبرە کوشندەکەی لە برا بچووکە بەشەڕەفەکەیان، ئیراج، دا، سەلمی گەورە بوو کە یەکەم جار ئیرەیییەکەی هەڵچوو و وەک هاندەری تاوانە ترسناکەکە لە یادەکاندا ماوەتەوە.
کاتێک باوکی جیهانی بەسەر سێ کوڕەکەیدا دابەش کرد، خاکە ڕۆژئاواییەکان، قەڵەمڕەوی ڕۆم و ڕۆژئاوا، بە سەلم بەخشرا. بەڵام سەلم لەوە ناڕازی بوو کە ناوەندی ئێران و تاجەکە بۆ برا بچووکەکە، ئیراج، چووبوو. سەلم یەکەم لە براکان بوو کە ئیرەیی ئازاری دا و براکەی، توور، دژی ئیراج هان دا و پێکەوە شازادە بێتاوانەکەیان کوشت. سەلمیش وەک توور لە کۆتاییدا سزای تاوانەکەی چێشت و بە دەستی نەوە تۆڵەسێنەرەکەی ئیراج، مەنووچەهر، کوژرا.
وەک هەموو کەسایەتییەکانی کتێبی پاشاکان، سەلم بەشێکە لە میراتی حەماسیی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە. ناسینی سەلم دیدارە لەگەڵ برا گەورەکە کە ئیرەیییەکەی یەکەم جار تاوانە مەزنەکەی حەماسەکەی هەڵگیرساند؛ مێشکی هاندەری پشت ئەو کوشتنەی شەڕەکانی ئێران و توورانی دەست پێ کرد. چیرۆکەکەی لەگەڵ چیرۆکی براکەی توور لێکۆڵینەوە بنەڕەتییەکەی حەماسەکەیە لەوەی چۆن تەماع و ئیرەیی دەتوانن بنەماڵەیەک گەندەڵ و وێران بکەن.
ناوەڕۆک
سەلم کێیە؟
سەلم، کە هەروەها سەرم دەنووسرێت، کەسایەتییەکی شاینامە و گەورەترین لە سێ کوڕەکەی پاڵەوانە پاشا مەزنەکە، فەریدونە. کاتێک فەریدون جیهانی بەسەر کوڕەکانیدا دابەش کرد، سەلم خاکە ڕۆژئاواییەکان، قەڵەمڕەوی ڕۆمی وەرگرت، بەڵام ئیرەیی بە برا بچووکەکەی، ئیراج، برد کە ناوەندی ئێران و تاجی پێ بەخشرابوو. سەلم یەکەم لە براکان بوو کە ئەم ئیرەییەی هەست پێ کرد و براکەی، توور، دژی ئیراج هان دا؛ پێکەوە پیلانێکیان گێڕا و شازادە بێتاوانەکەیان کوشت و شەڕە درێژەکانی نێوان ئێران و توورانیان دەست پێ کرد. سەلم وەک توور لە کۆتاییدا بە دەستی نەوە تۆڵەسێنەرەکەی ئیراج، مەنووچەهر، کوژرا؛ مردنی بە گوڕز لە شەڕدا بەشێک لە قەرزی خوێنی کوشتنی ئیراجی دایەوە. وەک برا گەورە ئیرەییەکە و هاندەری تاوانە بنەڕەتییەکەی حەماسەکە لە یادەکاندا ماوەتەوە.
گەورەترین کوڕی فەریدون
سەلم گەورەترین لە سێ کوڕەکەی فەریدون بوو؛ پاڵەوانە پاشا مەزنەکە کە ستەمکارە مارەکە، زەحاک، ڕووخاند و ئەو شکۆی پاشایەتییەی گەڕاندەوە کە لە سەردەمی جەمشیدەوە لەدەست چووبوو. براکانی توور، کوڕە ناوەندییەکە، و ئیراج، بچووکترین و بەشەڕەفترینەکە، بوون.
نەریتەکە چیرۆکێکی بەیادماو دەگێڕێتەوە لەوەی چۆن براکان ناویان وەرگرت. دەگێڕدرێتەوە کە فەریدون کە دەیویست خەسڵەتی کوڕەکانی تاقی بکاتەوە، بە شێوەی ئەژدیهایەکی ترسناک ڕووبەڕوویان بووەوە. کوڕە گەورەکە لەبری ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییەکە هەڵبژارد داوای سەلامەتی بکات و هەڵبێت، بۆیە باوکی ناوی لێ نا سەلم؛ ناوێک کە بە بیرۆکەی داوای سەلامەتی یان ئاشتییەوە پەیوەستە. کوڕە ناوەندییەکە بە بوێرییەکی توند و بێباکەوە لەگەڵ ئەژدیهاکە جەنگا و ناوی لێ نرا توور، و بچووکەکە کە دانایییەکی هاوسەنگ و وریای نواند، ناوی لێ نرا ئیراج. ئەم تاقیکردنەوەیە شتێکی لە سروشتی هەر برایەک دەرخست؛ سەلمی گەورە لەبری بێباکی، وریا و حسابکەر بوو، خەسڵەتێک کە دواتر لە ڕۆڵی وەک هاندەر، نەک ئەنجامدەری ڕاستەوخۆی تاوانەکە، دەردەکەوێت. وەک گەورەترین کوڕی فەریدونی مەزن، سەلم شازادەیەکی خاوەن بەرزترین ڕەچەڵەکی پاشایەتی بوو؛ بەڵام وەک براکەی توور هیچ لە بەشەڕەفیی گیانی باوکی میرات نەبرد و ئیرەیییەکەی بەشداریی لە ڕوودانی یەکەم و چارەنووسسازترین تاوانی حەماسەکەدا کرد. ناسنامەی وەک کوڕی گەورە کە بە لەدایکبوون لە سەرووی براکانی بوو، بەڵام تاجی پێ نەدرا، بۆ تێگەیشتن لە ناڕەزایەتییەکەی کە داگیری کردبوو سەرەکییە.
خاڵە سەرەکییەکان
سەلم گەورەترین لە سێ کوڕەکەی پاڵەوانە پاشاکە، فەریدونە.
لە دابەشکردنەکەدا خاکە ڕۆژئاواییەکان، قەڵەمڕەوی ڕۆمی پێ بەخشرا.
یەکەم لە براکان بوو کە ئیرەیی بە ئیراج برد کە بەشێکی باشتر پێ بەخشرابوو.
براکەی تووری هان دا تا دژی ئیراج لەگەڵی بێت.
پێکەوە ئیراجی بێتاوانیان کوشت و شەڕە مەزنەکانیان دەست پێ کرد.
بە دەستی مەنووچەهر، نەوە تۆڵەسێنەرەکەی ئیراج، کوژرا.
زانیارییە خێراکان
ناو: سەلم (هەروەها سەرم)
ڕۆڵ: گەورەترین کوڕی فەریدون؛ هاندەری کوشتنی ئیراج
باوک: فەریدون، پاڵەوانە پاشا مەزنەکە
براکان: توور (ناوەندی) و ئیراج (بچووکترین)
قەڵەمڕەو: خاکە ڕۆژئاواییەکان، قەڵەمڕەوی ڕۆم
هەڵەکەی: ئیرەیی بە ئیراج؛ هاندانی کوشتنەکە
ڕۆڵەکەی: مێشکی هاندەری پشت براکوژییەکە
دەرئەنجام: شەڕە درێژەکانی ئێران و تووران
چارەنووسی: کوژران بە دەستی مەنووچەهر، بە گوڕز لە شەڕدا
میرات: نەریتی هاوبەشی حەماسەی ئێرانی
فەرمانڕەوای ڕۆژئاوا
لە دابەشکردنی جیهان لەلایەن فەریدونەوە، سەلم وەک کوڕی گەورە خاکە ڕۆژئاواییەکان، قەڵەمڕەوی ڕۆم و ڕۆژئاوا، خاکەکانی بەرەو خۆرئاوابوونی وەرگرت. براکەی توور خاکی ڕۆژهەڵاتی توورانی وەرگرت و بچووکەکە، ئیراج، ناوەندی خودی ئێرانی لەگەڵ تاج و هێماکانی سەروەری وەرگرت.
بەشی سەلم، ڕۆژئاوا، قەڵەمڕەوێکی مەزن بوو و لە جوگرافیای ئەفسانەییی حەماسەکەدا بوو بە فەرمانڕەوا و باپیری پەیوەست بە خاکە ڕۆژئاواییەکان؛ هەروەک توور باپیری توورانییەکانی ڕۆژهەڵات و ئیراج باپیری ئێرانییەکانی ناوەند بوو. بەڵام سەرەڕای هەموو مەزنیی قەڵەمڕەوە ڕۆژئاواییەکەی، سەلم ناڕەزایەتی داگیری کردبوو کە بەشە ناوەندی و باشترەکە، خاکی ئێران بە تاج و شکۆی پاشایەتییەوە، بۆ ئەوی گەورە نەچووبوو، بەڵکو بۆ بچووکترینی سێ براکە. وەک یەکەم منداڵ، ڕەنگە سەلم هەستی کردبێت کە باڵادەستی و تاجەکە بە مافی خۆی هی ئەو بوون و بەرزکردنەوەی برا بچووکەکە بۆ سەرووی ئەو بە قووڵی ئازاری دا. فەرمانڕەواییی ڕۆژئاوا، هەرچەند میراتێکی مەزن بوو، بەس نەبوو بۆ هێورکردنەوەی ئەو ئیرەییەی پێ باشتر بەخشینی ئیراج تێیدا هەڵیگیرساندبوو. ئەم ناڕەزایەتییە کە لە دڵی برا گەورەکەدا قووڵ دەبووەوە، تراژیدییەکەی دەست پێ کرد. بەمەش ئەو دابەشکردنەی ڕۆژئاوای بە سەلم بەخشی، ئەو ناڕەزایەتییەشی پێ بەخشی کە دەیکرد بە هاندەری یەکەم تاوانی مەزنی حەماسەکە.
هاندەری ئیرەیی
ڕۆڵە تایبەتەکەی سەلم لە تراژیدییەکەدا، وەک نەریتەکە وێنای دەکات، ڕۆڵی هاندەر بوو؛ ئەو برایەی ئیرەیییەکەی یەکەم جار هەڵچوو و هانی تاوانەکەی دا. هەرچەند هەردوو برا گەورەکە لە ئیرەیی بە ئیراج بەشدار بوون، سەلمی گەورەیە کە بە گشتی وەک یەکەم کەس وێنا دەکرێت کە ناڕەزایەتییەکەی هەست پێ کرد و براکەی، توور، هان دا تا دژی بچووکەکە هەنگاو بنێت.
حەماسەکە و نەریتەکەی سەلم وەک مێشکە حسابکەر و هاندەرەکەی پشت پیلانەکە وێنا دەکەن. سەلم بوو کە لەو نادادییە دەڕاما کە لە دابەشکردنی جیهاندا هەستی پێ دەکرد و یەکەم جار ناڕەزایەتییەکەی دەربڕی و هەوڵی دا براکەی توور دژی ئیراج هان بدات، بڵێسەی ئیرەیی هەڵبکات و بیگۆڕێت بە بڕیارێکی کوشندە. نەریتەکە دەگێڕێتەوە کە چرپەی شوێنکەوتووانی خۆیان ئیرەیییان زیاتر هەڵگیرساند؛ ئەوان دەیانگوت تەنها ئیراج شایستەی فەرمانڕەواییی ئیمپراتۆریایە، وشەگەلێک کە هەستی ناڕەزایەتیی براکانی تەنها قووڵتر کردەوە. لەم پیلانەدا، سەلم پیلانگێڕە گەورەکەیە و توور ئەنجامدەرە توندەکە؛ سەلم هان دەدات و پلان دادەڕێژێت، لە کاتێکدا توور کە بوێرتر و توندوتیژترە، خودی زەبرەکە لێ دەدات. ئەم دابەشکردنی ڕۆڵانە سروشتەکانیان ڕەنگ دەداتەوە کە لە تاقیکردنەوەی ئەژدیهاکەدا دەرکەوتن؛ سەلم وەک برا گەورە وریا و حسابکەرەکە و توور وەک کوڕە ناوەندی بێباک و توندوتیژەکە. سەلم وەک هاندەر بەرپرسیارێتییەکی تایبەت و گەورەی لە تاوانەکەدا هەیە، چونکە ئیرەییی ئەو بوو کە یەکەم جار پیلانەکەی هەڵگیرساند و هاندانی ئەو براکەی بەرەو کوشتن برد. ڕۆڵی هاندەری ئیرەیی بۆ جێگەی سەلم لە حەماسەکەدا سەرەکییە و وەک مێشکی دەستپێکەری براکوژییە مەزنەکە دیاری دەکات.
کوژرانی ئیراج
پیلانەکەی دوو برا ئیرەییەکە لە کوشتنی ئیراجدا گەیشتە لووتکە ترسناکەکەی. ئیراجی بەشەڕەف کاتێک بە ناڕەزایەتیی براکانی زانی، هیچ ئارەزوویەکی بۆ ناکۆکی نەبوو و بە خۆبەخشینەوە بە ویستی خۆی چووە لایان؛ تەنانەت ئامادە بوو لەپێناوی ئاشتی و خۆشەویستییاندا تاج و تەخت بەجێ بهێڵێت. بەڵام ئیرەییی سەلم و توور ئەوەندە ڕەق بووبووەوە کە ئەم دەستکراوییە نەیدەتوانی هێوری بکاتەوە.
سەرەڕای پێشنیارە بەشەڕەفەکەی ئیراجی بێتاوان، براکان نەخشە کوشندەکەیان ئەنجام دا. ئیراجی گەنج کە بەرگریی نەدەکرد، بە هاندانی سەلم و زەبری دەستی توور بە خوێنساردی کوژرا و سەری بڕدرا و بۆ باوکی خەمباریان فەریدون نێردرا. ئەم براکوژییە، کوشتنی ئیراجی بەشەڕەف و بێتاوان بە دەستی برا گەورە ئیرەییەکانی، یەکێکە لە تراژیدییە بنەڕەتییەکانی سەرانسەری شاینامە؛ کوشتنی چاکەی سادەی منداڵئاسا بە خوێنساردی لەلایەن تەماع و ئیرەییەوە. هەرچەند توور بوو کە زەبرە کوشندەکەی لێ دا، سەلم وەک هاندەرێک کە ئیرەیییەکەی پیلانەکەی هەڵگیرساندبوو و براکەی بۆ کردەوەکە هان دابوو، بە تەواوی لە تاوانبارییەکەدا بەشدار بوو. کوشتنی ئیراج کە بەهۆی ئیرەیی و پیلانی هاوبەشی سەلم و توورەوە ڕووی دا، ئەو تۆوەیە کە هەموو تراژیدییە درێژەکەی شەڕەکانی ئێران و تووران لێی دەڕوێت. خەمی فەریدونی پیر کاتێک سەری کوڕە بچووکە خۆشەویستەکەی وەرگرت، یەکێکە لە دڵبزوێنترین دیمەنەکانی حەماسەکە. دوعای کرد نەوەیەکی ئیراج هەبێت کە ڕەنگە ڕۆژێک تۆڵەی ئەو تاوانە بسێنێتەوە کە ئیرەییی برا گەورەکان دروستی کردبوو.
کوژران بە دەستی مەنووچەهر
تاوانی سەلم و توور بێ تۆڵەسەندنەوە نەمایەوە. دوعای فەریدونی خەمبار بۆ ئەوەی نەوەیەکی ئیراج تۆڵەی کوژرانەکە بسێنێتەوە، بە کەسایەتیی مەنووچەهر وەڵام درایەوە؛ لە ڕەچەڵەکی ئیراج لەدایک بوو و فەریدون بۆ ئەرکی تۆڵەسەندنەوە گەورەی کردبوو.
کاتێک مەنووچەهر پێگەیشت، فەریدون سوپایەکی بۆ تەیار کرد تا تۆڵەی کوژرانی ئیراج بسێنێتەوە. سەلم و توور کاتێک بە هێزی ڕوو لە هەڵکشانی تۆڵەسێنەرەکە زانییان، هێزەکانیان کۆ کردەوە و بەرەو ئێران چوون و زنجیرەیەک شەڕی مەزن ڕووی دا. نەریتەکە دەگێڕێتەوە کە دوو براکە لە ڕووبەڕووبوونەوەی هێزی مەنووچەهردا بە مەترسییەکەیان زانی و تەنانەت لە تاوانەکەیان پەشیمان بوونەوە، بەڵام زۆر درەنگ بوو. فەریدونی پیر پەشیمانییەکەیانی قبووڵ نەکرد و شەڕەکە ڕێڕەوی خۆی بەردەوام کرد. لە شەڕەکاندا، مەنووچەهر هەردوو برای باپیری کوشت؛ توور، زەبرلێدەرەکە، کوژرا و سەری بڕدرا و سەلم، هاندەرەکە، لە نۆرەی خۆیدا شکێنرا و کوژرا. نەریتەکە دەگێڕێتەوە کە بە گوڕز لە شەڕدا مرد و سەری ئەویش بۆ فەریدون نێردرا. بە مردنی هەردوو سەلم و توور، قەرزی خوێنی کوشتنی ئیراج لە کۆتاییدا درایەوە. فەریدون کە ئەو تۆڵەیەی بۆ ماوەیەکی درێژ دوعای بۆ کردبوو سێنرابووەوە، فەرمانڕەواییی ئێرانی بە مەنووچەهر سپارد و کەمێک دواتر مرد. مردنی سەلم، برا گەورە ئیرەییەکە و هاندەری تاوانەکە، سزادانی براکوژەکانی تەواو کرد، هەرچەند ئەو ململانێیەی دەستیان پێ کردبوو، شەڕەکانی ئێران و تووران، بۆ چەندین نەوە بەردەوام بوو.
هێما و واتا
سەلم پێش هەموو شتێک ئیرەییی گەورەکە دەنوێنێت کە بچووکەکە لەبری ئەو هەڵبژێردراوە، و ڕۆڵی ئەو هاندەرەی ئیرەیییەکەی تاوانێکی مەزن هەڵدەگیرسێنێت. وەک کوڕی گەورە کە هەستی دەکرد تاجەکە دەبوو هی ئەو بێت و نەیدەتوانی بەرگەی ئەوە بگرێت برا بچووکەکەی، ئیراج، لە سەرووی ئەوەوە دابنرێت، سەلم ئەو تاڵییە تایبەتەی یەکەم منداڵ دەنوێنێت کە لەو باڵادەستییە بێبەش کراوە کە بە مافی خۆی دەزانێت؛ هەروەها ئەوەی چۆن ئەم ناڕەزایەتییە دەتوانێت بگۆڕێت بۆ ئیرەییی کوشندە. لەگەڵ براکەی، توور، لە نەریتەکەدا وەک خودی بەرجەستەبوونی تەماع و ئیرەیی وێنا دەکرێت؛ ئەو هەستانەی گیان گەندەڵ دەکەن.
سەلم هەروەها کەسایەتیی مێشکی هاندەر دەنوێنێت؛ ئەوەی ئیرەیییەکەی لە ڕێگەی پیلانگێڕی و قایڵکردنەوە تاوانێک بە دەستی کەسێکی دیکە دەست پێ دەکات. جووتەکەی سەلم و توور، هاندەرە گەورە حسابکەرەکە و ئەنجامدەرە بچووکتر و توندوتیژەکە، لێکۆڵینەوەیە لە تاوانباریی هاوبەش و تەواوکەری پیلانگێڕی؛ بەرپرسیارێتیی سەلم لە هەڵگیرساندن و هاندانی تاوانەکەدایە و هی توور لە ئەنجامدانە توندوتیژەکەیدایە، و هەردووکیان بە تەواوی تاوانبارن. چیرۆکی سەلم بەشێکیشە لە تێڕامانی مەزنی حەماسەکە لە براکوژی و بازنەی تۆڵەسەندنەوە؛ ئەو کوشتنەی خوێنی زیاتر دەخوازێت، بە کوشتنی ئیراج دەست پێ دەکات و لە نەوەکانی شەڕەکاندا بەردەوامە. لە هەموو ئەمانەدا، سەلم کەسایەتییەکی خاوەن واتایەکی گەورەیە؛ ئیرەییی گەورەکە، ڕۆڵی هاندەر، تاوانباریی هاوبەشی پیلانگێڕی و سەرچاوەی بازنەی تۆڵەسەندنەوە دەنوێنێت. ئەو برا گەورە ئیرەییەکەیە کە ئیرەیییەکەی یەکەم جار تاوانە مەزنەکەی حەماسەکەی هەڵگیرساند؛ کەسایەتییەکی تاریک و چارەنووسساز لە بنەمای تراژیدییە سەرەکییەکەیدا.
سەلم و کورد
سەلم، وەک هەموو کەسایەتییەکانی شاینامە، بەشێکە لە میراتی هاوبەشی حەماسی و ئەفسانەییی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە. حەماسە مەزنەکەی فیردەوسی بە پاشا و تراژیدییەکانییەوە میراتی هاوبەشی ئەم گەلانەیە کە لە نەریتی کۆنی ئەفسانەییی ئێرانیی سەرچاوەی ئەو حەماسەیەدا بەشدارن. بە ڕاستگۆیی و بە دروستی دەکرێت سەلم و براکانی بە بەشێک لەو میراتە هاوبەشە دابنرێن، نەک کەسایەتیگەلێکی تایبەت بە کورد.
بۆ کورد وەک گەلێکی ئێرانی، کەسایەتی و چیرۆکەکانی شاینامە بەشێکن لە جیهانی فراوانتری کولتووری و ئەفسانەیی کە سەر بەوەن، و حەماسەکە و کەسایەتییەکانی لە میراتی فراوانی ئێرانی کە کورد هاوبەشیی تێدا هەیە جێگەیان هەیە. چیرۆکی سەلم و براکانی، دابەشکردنی جیهان بەسەر کوڕەکانی فەریدون و کوشتنی تراژیدیی ئیراج، بەشێکە لە گەنجینەی هاوبەشی نەریتی حەماسەی ئێرانی کە لە سەرانسەری خاکە ئێرانییەکان ناسراو و بەهادارە. بەمەش لە ناساندنی سەلمدا کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد ناناسێنین، بەڵکو یەکێک لە کەسایەتییە بنەڕەتییەکانی حەماسەی هاوبەشی ئێرانی، سەر بەو میراتەی کورد لەگەڵ گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی تێیدا هاوبەشە. دەبێت سەرنج بدرێت کە لە جوگرافیای ئەفسانەییی حەماسەکەدا، سێ براکە باپیرانی گەلانی سێ بەشی جیهانن و هەموویان لە یەک باوک، فەریدون، هاتوون. بەمەش ئەو شەڕانەی دواتر ڕوویان دا لە بنەڕەتدا ناکۆکیی ناو یەک بنەماڵە بوون. ئەم چوارچێوە ڕاستگۆیانەیە سەلم بە دروستی لە نەریتی فراوان و دەوڵەمەندی حەماسەی ئێرانیدا جێ دەکاتەوە، کە کورد وەک گەلێکی ئێرانی لەگەڵ دراوسێکانی میراتگری ئەوەن.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا سەلم یان توور بەرپرسیارێتیی زیاتری لە کوشتنی ئیراجدا هەبوو؟ هەردوو براکە تاوانبار بوون، بەڵام نەریتەکە ڕۆڵی جیاوازیان بۆ دیاری دەکات. سەلمی گەورە بە گشتی وەک هاندەر وێنا دەکرێت؛ یەکەم کەس کە ئیرەییی هەست پێ کرد و هانی تاوانەکەی دا و براکەی دژی ئیراج هان دا. تووری ناوەندی ئەوە بوو کە دەستی لە ڕاستیدا زەبرە کوشندەکەی لێ دا. بەمەش تاوانباریی سەلم لە هەڵگیرساندن و هاندانی تاوانەکەدایە و هی توور لە ئەنجامدانە توندوتیژەکەیدایە. هەردووکیان بە تەواوی لە ئیرەیی و پیلانەکەدا بەشدار بوون، مەنووچەهر هەردووکیانی بۆ تۆڵەسەندنەوە کوشت و پێکەوە تەماع و ئیرەیی دەنوێنن کە حەماسەکە بە بنەمای براکوژییەکە دەیانبینێت.
ئایا سەلم کەسایەتییەکی تایبەت بە کوردە؟ نەخێر؛ وەک هەموو کەسایەتییەکانی شاینامە، بەشێکە لە میراتی حەماسیی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. کورد وەک گەلێکی ئێرانی لەم میراتە فراوانەدا بەشدارە و کەسایەتییەکانی حەماسەکە، لەوانە سەلم و براکانی ئیراج و توور، بەشێکن لە نەریتی هاوبەشی ئێرانی کە کورد لەگەڵ دراوسێکانی میراتگرین.
سەلم لە کوێ فەرمانڕەواییی دەکرد و ئایا شوێنێکی ڕاستەقینە بوو؟ لە جوگرافیای ئەفسانەییی شاینامەدا، خاکە ڕۆژئاواییەکان، قەڵەمڕەوی ڕۆم، بە سەلم بەخشرا؛ ئەو زاراوەیەی نەریتەکە بۆ خاکەکانی ڕۆژئاوا بەکاری دەهێنێت و دواتر بە جیهانی ڕۆمی و بیزەنتییەوە پەیوەست کرا. هەروەک قەڵەمڕەوەکانی دیکەی حەماسەکە، ئەمە جوگرافیایەکی ئەفسانەیی و هێماییە، نەک نەخشەیەکی وردی مێژوویی؛ سێ براکە سێ بەشی جیهان، ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات و ناوەند، وەردەگرن و دەبن بە باپیرانی گەلانی ئەو ناوچانە. بەمەش سەلم وەک فەرمانڕەوای ڕۆژئاوا کەسایەتییەکی ڕێکخستنی ئەفسانەییی جیهانی حەماسەکەیە و باپیری پەیوەست بە خاکە ڕۆژئاواییەکان، نەک فەرمانڕەوایەکی بە تەواوی مێژووییی قەڵەمڕەوێکی دیاریکراو. قەڵەمڕەوەکەی وەک هی براکانی سەر بە چوارچێوە ئەفسانەییەکەی شاینامەیە، کە تێیدا کوڕەکانی فەریدون جیهان دابەش دەکەن و خەڵکی تێدا نیشتەجێ دەکەن.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئیراج: برا بچووکە بەشەڕەفەکە کە بە هاندانی سەلم کوژرا
توور: برا ناوەندییەکە کە زەبرەکەی لە ئیراج دا
فەریدون: پاڵەوانە پاشاکە، باوکی سەلم و توور و ئیراج
مەنووچەهر: نەوەی ئیراج کە بە کوشتنی سەلم تۆڵەی بۆ سەندەوە
ئەفراسیاب: پاشای دواتری تووران، لە ڕەچەڵەکی توور
زەحاک: ستەمکارە مارەکە کە فەریدون ڕووخاندی
جەمشید: پاشا مەزنەکەی سەرەتا کە فەریدون شکۆکەی گەڕاندەوە
شاینامە: کتێبی فارسیی پاشاکان، حەماسەی مەزنی ئێران
پرسیارە باوەکان
سەلم لە شاینامەدا کێیە؟
سەلم، کە هەروەها سەرم دەنووسرێت، گەورەترین لە سێ کوڕەکەی پاڵەوانە پاشاکە، فەریدونە، لە شاینامەدا. کاتێک فەریدون جیهانی بەسەر کوڕەکانیدا دابەش کرد، سەلم خاکە ڕۆژئاواییەکان، قەڵەمڕەوی ڕۆمی وەرگرت. بەڵام ئیرەیی برد کە ناوەندی ئێران و تاجەکە بۆ برا بچووکەکە، ئیراج، چووبوو. سەلم کە یەکەم لە براکان بوو ئەم ئیرەییەی هەست پێ کرد، براکەی تووری دژی ئیراج هان دا و پێکەوە کوشتیان و شەڕە درێژەکانی ئێران و توورانیان دەست پێ کرد. لە کۆتاییدا بە دەستی نەوە تۆڵەسێنەرەکەی ئیراج، مەنووچەهر، کوژرا.
ڕۆڵی سەلم لە کوشتنی ئیراجدا چی بوو؟
سەلم، برا گەورەکە، هاندەری کوشتنەکە بوو. یەکەم کەس بوو کە ئیرەیی بە ئیراج برد کە بەشێکی باشتر پێ بەخشرابوو و براکەی تووری هان دا تا دژی برا بچووکەکە هەنگاو بنێت. هەرچەند توور بوو کە زەبرە کوشندەکەی لێ دا، تاوانباریی سەلم لە هەڵگیرساندنی پیلانەکە و هاندانی براکەی بۆ کوشتنەکەدایە. دوو براکە بە تەواوی لە تاوانەکەدا بەشدار بوون؛ سەلم وەک مێشکی هاندەر و توور وەک دەستی توندوتیژ، و مەنووچەهر دواتر هەردووکیانی بۆ تۆڵەسەندنەوە کوشت.
چ خاکێک بە سەلم بەخشرا؟
لە دابەشکردنی جیهان لەلایەن فەریدونەوە، سەلم وەک کوڕی گەورە خاکە ڕۆژئاواییەکان، قەڵەمڕەوی ڕۆم و ڕۆژئاوای وەرگرت. براکەی توور خاکی ڕۆژهەڵاتی توورانی وەرگرت و بچووکەکە، ئیراج، ناوەندی ئێرانی لەگەڵ تاج و هێماکانی سەروەری وەرگرت. لە جوگرافیای ئەفسانەییی حەماسەکەدا، سەلم بوو بە باپیری پەیوەست بە خاکە ڕۆژئاواییەکان، هەروەک توور باپیری توورانییەکان و ئیراج باپیری ئێرانییەکان بوو.
بۆچی سەلم ئیرەیی بە ئیراج دەبرد؟
سەلم ئیرەیی دەبرد، چونکە باشترین بەش، ناوەندی ئێران لەگەڵ تاج و شکۆی پاشایەتی بە برا بچووکەکە، ئیراج، بەخشرابوو، لە کاتێکدا تەنها خاکە ڕۆژئاواییەکان بە ئەوی گەورە بەخشرابوون. وەک یەکەم منداڵ، سەلم هەستی دەکرد باڵادەستی و تاجەکە بە مافی خۆی هی ئەو بوون و بەرزکردنەوەی برا بچووکەکە بۆ سەرووی ئەو بە قووڵی ئازاری دا. ئەم ناڕەزایەتییە بە چرپەی شوێنکەوتووانی زیاتر هەڵگیرسا، کە دەیانگوت تەنها ئیراج شایستەی فەرمانڕەوایییە. ناڕەزایەتییەکە قووڵ بووەوە و بوو بە ئیرەییی کوشندە کە سەلمی کرد بە هاندەری تاوانەکە.
سەلم چۆن مرد؟
مەنووچەهر، نەوەی ئیراجی کوژراو، لە شەڕی تۆڵەسەندنەوەدا سەلمی کوشت. فەریدون مەنووچەهری بۆ تۆڵەسەندنەوەی ئیراج گەورە کردبوو و کاتێک تۆڵەسێنەرەکە هەڵسا، سەلم و توور هێزەکانیان کۆ کردەوە و بەرەو ئێران چوون. لە شەڕەکاندا، مەنووچەهر هەردوو برای باپیری کوشت؛ نەریتەکە دەگێڕێتەوە کە سەلم بە گوڕز لە شەڕدا مرد و سەری بۆ فەریدون نێردرا. بە مردنی سەلم و توور، لە کۆتاییدا تۆڵەی کوشتنی ئیراج سێنرایەوە.
ئایا سەلم کەسایەتییەکی کوردە؟
سەلم بەشێکە لە میراتی حەماسیی هاوبەشی گەلە ئێرانییەکان؛ نەریتێک کە کورد لەگەڵ فارس و لوڕ و گەلانی دیکەی جیهانی ئێرانی هاوبەشیی تێدا هەیە، نەک کەسایەتییەکی تایبەت بە کورد. کورد وەک گەلێکی ئێرانی لەم میراتە فراوانەدا بەشدارە و کەسایەتییەکانی حەماسەکە، لەوانە سەلم و براکانی توور و ئیراج، بەشێکن لە نەریتی هاوبەشی ئێرانی کە کورد لەگەڵ دراوسێکانی میراتگرین.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Shahnameh Excursus (سەلم و توور وەک تەماع و ئیرەیی) - Encyclopaedia Iranica
Characters of Firdowsi's Shahname - Iraj Bashiri