پێشەکی
سەردەشت شارۆچکەیەکی کوردییە لە چیا دارستانییەکانی زاگرۆس لە باکووری ڕۆژاوای ئێران، نزیک سنووری عێراق. شوێنێکی هێمنە بە دارستانی بەڕوو و بازرگانیی ناوچە شاخاوییەکان، بەڵام یەکێک لە تاریکترین تایبەتمەندییەکانی مێژووی نوێ لەخۆ دەگرێت: سەردەشت یەکەم شارۆچکەی جیهان بوو کە دانیشتوانە مەدەنییەکەی بە چەکی کیمیایی هێرشی کرایە سەر.
ئەو هێرشە، لە حوزەیرانی 1987، نزیکەی ساڵێک پێش گازبارانە بەناوبانگترەکەی هەڵەبجە لە ئەوبەری سنوور ڕوویدا و بۆ هەمیشە نیشانەی لەسەر سەردەشت بەجێهێشت. ئەم ناساندنە لە شارۆچکەکە، ئەو تاوانە دڕندانەیەی بەرگەی گرت و خۆڕاگریی خەڵکەکەی دەکۆڵێتەوە.
خاڵە سەرەکییەکان
• سەردەشت شارۆچکەیەکی کوردییە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، لە باکووری ڕۆژاوای ئێران (ڕۆژهەڵات).
• لە 28 حوزەیرانی 1987، لە ماوەی شەڕی ئێران–عێراقدا، عێراق بە چەکی کیمیایی هێرشی کردە سەر سەردەشت.
• بە یەکەم شارۆچکەی جیهان دادەنرێت کە دانیشتوانی مەدەنیی بە چەکی کیمیایی بۆردومان کرابێت.
• هێرشەکە سەدان کەسی کوشت و بریندار کرد، و ژمارەیەکی زۆر زیاتریش تا کۆتایی ژیانیان بەدەست کاریگەرییەکانیەوە ناڵان.
• سەردەشت لە ناوچەیەکی دارستانی بەڕوودا هەڵکەوتووە و بە سروشت، هەنگوین و بازرگانیی سنووری ناسراوە.
زانیاریی خێرا
ناو بە کوردی: سەردەشت
وڵات / ناوچە: ئێران (ڕۆژهەڵات / کوردستانی ڕۆژهەڵات)
پارێزگا: ئازەربایجانی ڕۆژاوا
شوێن: چیا دارستانییەکانی زاگرۆس نزیک سنووری عێراق
خەڵک: کورد (بە زۆری سوننە)
ناسراوە بە: هێرشە کیمیاییەکەی 1987؛ دارستانەکانی بەڕوو و هەنگوین
بەرواری هێرش: 28 حوزەیرانی 1987
گرنگی: یەکەم شارۆچکە کە دانیشتوانە مەدەنییەکەی گازباران کرا
ناوەڕۆک
کەسان، شوێنەکان و بابەتە پەیوەندیدارەکان
سەردەشت لە کوێیە؟
سەردەشت لە باشووری پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، لە باکووری ڕۆژاوای ئێران، لە بەرزاییەکانی چیاکانی زاگرۆس نزیک سنووری عێراق هەڵکەوتووە؛ لە باشووری دەریاچەی ورمێیە و لە ناوچە کوردییەکانی دەوروبەری مەهاباد دوور نییە. شارۆچکەیەکی کوردیی سوننەیە لە ناو یەکێک لە چڕترین ناوچە دارستانییەکانی ئێراندا؛ خاکێکە بە دارستانی بەڕوو، کانی و دۆڵە لێژەکان.
شوێنی لەسەر سنوور لە مێژە کردوویەتی بە شارۆچکەیەکی بازرگانیی سنووری، و لە ماوەی شەڕی ئێران–عێراقدا هەمان شوێنە سنوورییە بە شێوەیەکی کارەساتبار خستییە ناو ڕێڕەوی شەڕەکە.
شارۆچکەیەک لە ناو دارستانەکان
جگە لە ناوبانگە سامناکە نوێیەکەی، سەردەشت لە ناو ئێران بە جوانیی سروشتییەکەی ناسراوە — دارستانە چڕەکانی بەڕوو لە چیاکانی دەوروبەر، هەنگوینەکەی و ناوچە بەرزە سارد و سەوزەکەی کە زۆر لە بیابانەکانی بەشێکی زۆری وڵات جیاوازە. بۆ دانیشتوانە کوردەکەی، لە مێژە کۆمەڵگەیەکی سادە بەڵام بە ڕیشەی قووڵ بووە، بە خاکەکە و جیهانی فراوانتری کوردی لە ئەوبەری سنوورە نزیکەکەوە بەستراوە.
28 حوزەیرانی 1987
لە 28 حوزەیرانی 1987، لە ماوەی شەڕی ئێران–عێراقدا، فڕۆکە عێراقییەکان بۆمبی کیمیایی هەڵگری گازی خەردەلیان بەسەر سەردەشتدا هاویشت و گەڕەکە نیشتەجێبوونەکانی شارۆچکەکەیان کردە ئامانج. سەدان مەدەنی لە هێرشەکە و دەرئەنجامەکانیدا کوژران یان بریندار بوون. چونکە بۆمبەکان بەسەر شارۆچکەیەکدا کەوتن کە خەڵکی تێدا دەژیا، نەک مەیدانی شەڕ، سەردەشت بە فراوانی وەک یەکەم شارۆچکەی جیهان دەهێنرێتە یاد کە دانیشتوانە مەدەنییەکەی تووشی هێرشی چەکی کیمیایی بووبێت — خاڵێکی تاریک لە مێژوودا کە نزیکەی ساڵێک پێش گازبارانی هەڵەبجە پێی گەیشت.
برینێک کە هەر دەمێنێت
سامناکیی سەردەشت بە نەمانی گازەکە کۆتایی نەهات. هەزاران ڕزگاربوو بۆ چەندین دەیە لەگەڵ کاریگەرییە درێژخایەنەکانی گازی خەردەل ژیاون — زیانی سییەکان، چاو و پێست — و شارۆچکەکە بوو بە هێمایەکی بەردەوامی ئازاری ئەو کوردانەی کە لە شەڕی ئێران–عێراقدا گیرۆدە بوون. چارەنووسی بە نزیکی بە چارەنووسی هەڵەبجەوە بەستراوە، ئەو شارۆچکە کوردییەی عێراق کە لە 1988 گازباران کرا؛ ئەو دوو ناوە پێکەوە کاریگەرترین یادەوەرییە ترسناکەکانی شەڕی کیمیایی دژ بە گەلی کوردن.
سەردەشتی ئەمڕۆ
ئەمڕۆ سەردەشت شارۆچکەیەکی کوردیی زیندووە کە بە شکۆیەکی هێمن یادەوەرییەکەی هەڵدەگرێت، ساڵیادی هێرشەکە دەکاتەوە و ڕێز لە قوربانی و ڕزگاربووەکانی دەگرێت. جارێکی دیکە دارستانەکانی دەوریان داوە و وەک شوێنێکی جوانیی قووڵ و یادەوەریی قووڵ هەر دەمێنێت — شارۆچکەیەکی بچووک کە شاهیدی یەکێک لە دڕندانەترین چەکەکانی شەڕی نوێ بوو و ڕێی نەدا بەو چەکە بسڕدرێتەوە.
هێڵی کات
1980 — شەڕی ئێران–عێراق دەست پێ دەکات و ناوچە سنوورییە کوردییەکان دەگرێتەوە.
28 حوزەیرانی 1987 — عێراق بە چەکی کیمیایی، گازی خەردەل، هێرش دەکاتە سەر سەردەشت و مەدەنییەکان دەکاتە ئامانج.
1988 — هێرشە کیمیاییەکەی سەر هەڵەبجە لە ئەوبەری سنوور هەزاران کورد دەکوژێت.
1988 — شەڕی ئێران–عێراق کۆتایی دێت، بەڵام ڕزگاربووەکانی سەردەشت بەدەست کاریگەرییە هەمیشەییەکانەوە دەناڵێن.
ئەمڕۆ — سەردەشت هەموو ساڵێک هێرشەکە وەک هێمای ئازار و مانەوەی کورد دەهێنێتە یاد.
پرسیارە باوەکان
بۆچی سەردەشت بەناوبانگە؟
سەردەشت وەک یەکەم شارۆچکەی جیهان دەهێنرێتە یاد کە دانیشتوانە مەدەنییەکەی بە چەکی کیمیایی هێرشی کرایە سەر، کاتێک عێراق لە 28 حوزەیرانی 1987 لە ماوەی شەڕی ئێران–عێراقدا بە گازی خەردەل بۆردومانی کرد.
ناوی کوردیی سەردەشت چییە؟
بە کوردی شارۆچکەکە «سەردەشت» ناو دەبرێت.
سەردەشت لە کوێیە؟
سەردەشت شارۆچکەیەکی کوردییە لە باشووری پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە باکووری ڕۆژاوای ئێران، لە چیا دارستانییەکانی زاگرۆس نزیک سنووری عێراق.
سەردەشت چ پەیوەندییەکی بە هەڵەبجەوە هەیە؟
هەردووکیان شارۆچکەی کوردی بوون کە بە چەکی کیمیایی هێرشیان کرایە سەر — سەردەشت لە ئێران لە 1987 و هەڵەبجە لە عێراق لە 1988 — بەمە بوون بە دوو هێمای هەرە کاریگەر و ترسناکی شەڕی کیمیایی دژ بە کورد.
کەسان، شوێنەکان و بابەتە پەیوەندیدارەکان
شەڕی ئێران–عێراق · چەکی کیمیایی · هەڵەبجە · مەهاباد · مەریوان · ڕۆژهەڵات (کوردستانی ڕۆژهەڵات).