پێشەکی
لە 31ی ئایاری 1847، ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و ئێرانی قاجاری دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕوومیان واژۆ کرد؛ ئەمجارە بە ناوبژیوانیی بەریتانیا و ڕووسیا و لە ژێر چاودێریی وردی ئەواندا. ئەوە یەکەم هەوڵی جدیی هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە بوو بۆ کێشانی هێڵێکی ورد و هاوچەرخی سنوور لە ناوچە سنوورییە هاوبەشەکەیاندا؛ ناوچەیەک کە ڕاست بە ناو دڵی کوردستاندا تێدەپەڕی. لە کاتێکدا پەیماننامە پێشوویەکان سنووریان وەک ناوچەیەکی فراوان سەیر دەکرد، دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم چەمکە ئەورووپییەکەی هێڵێکی جێگیر و دیاریکراوی سەپاند. کوردستان چیتر تەنها دابەشکراو نەبوو؛ بە یاسای نێودەوڵەتی پێوانە دەکرا و نەخشەی بۆ دەکێشرا و دۆخی بۆ هەمیشە دەچەسپێنرا.
بۆ خەڵکی کورد، دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم خاڵێکی وەرچەرخانی چارەنووسسازە. ئەمە تەنها ڕێککەوتنێکی دوولایەنەی عوسمانی–ئێران نەبوو، بەڵکو ئەو ساتە بوو کە هێزە ئیمپراتۆرییە ئەورووپییەکان خۆیان بە ڕاستەوخۆ هێنایە ناو بەڕێوەبردنی خاکە کوردییەکانی سنوور. بەریتانیا و ڕووسیا بۆ سوودی کورد ناوبژیوانییان نەدەکرد؛ بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە کۆلۆنیالی و بازرگانییەکانی خۆیان لە ناوچەکە ناوبژیوانییان دەکرد. نیشتمانی کورد تەنها لەلایەن دوو ئیمپراتۆریەتی دراوسێوە پارچەپارچە نەدەکرا، بەڵکو خودی ڕێکخستنی جیهانیش دابەشی دەکرد.
ناوەڕۆک
دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم چی بوو؟
بەریتانیا و ڕووسیا: ناوبژیوانە ئیمپراتۆرییەکان
دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم چی بوو؟
دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم لە 31ی ئایاری 1847 لە نێوان ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و ئێرانی قاجاریدا واژۆ کرا، و بەریتانیا و ڕووسیا وەک هێزی ناوبژیوان بەشدارییان کرد. ئەوە یەکەم پەیماننامەی نێوان هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە بوو کە هەوڵی دیاریکردنی وردی سنوورە هاوبەشەکەیان دەدا؛ چەمکە ئیسلامییە نەریتییەکەی «حودود» (سنوور وەک ناوچە)ی بە چەمکە هاوچەرخە ئەورووپییەکەی هێڵێکی سنووریی جێگیر و پێوانەکراو گۆڕییەوە.
پەیماننامەکە ناوچە سنوورییە جێناکۆکەکانی لە نێوان هەردوو ئیمپراتۆریەتەکەدا دابەش کرد و کۆمیسیۆنێکی سنووری دامەزراند ــ پێکهاتوو لە نوێنەرانی عوسمانی و ئێران و بەریتانیا و ڕووسیا ــ بۆ پێوانەکردن و دیاریکردنی سەرتاپای سنوورەکە. ئەم کۆمیسیۆنە چەندین دەیەی پێویست بوو بۆ تەواوکردنی کارەکەی؛ لە 1869 نەخشەی Carte Identiqueی دەرکرد و بە چەندین پڕۆتۆکۆل بەردەوام بوو لە وردترکردنەوەی سنوورەکە، تا لە کۆتاییدا لە 1914 وەک سنوورێکی نێودەوڵەتی دانی پێدا نرا.
خاڵە سەرەکییەکان
• دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم چەمکە ئەورووپییەکەی هێڵێکی سنووریی ورد و پێوانەکراوی هێنایە سنووری کوردستان؛ ئەو ناوچە سنوورییە نەریتییەی کە سنوورەکانی جێگیر نەبوون بە سنوورێکی جێگیر و نەخشەکراو گۆڕییەوە.
• بەریتانیا و ڕووسیا بۆ سوودی کورد ناوبژیوانیی پەیماننامەکەیان نەدەکرد، بەڵکو بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە ئیمپراتۆری و بازرگانییەکانی خۆیان؛ بەمە پرسی کوردیان کرد بە ئامرازێکی سیاسەتی زلهێزە ئەورووپییەکان.
• کۆمیسیۆنی سنوور کە بە پەیماننامەکە دامەزرا، نزیکەی حەوت دەیەی (1847–1914) پێویست بوو بۆ تەواوکردنی کارەکەی؛ ئەمە بەڵگەی ئەوەیە کە کێشانی هێڵێکی ڕوون و بێئاڵۆزی بە ناو نیشتمانێکی زیندووی کورددا کارێکی نەکردە بوو.
• بە درێژایی ئەم ماوەیە، هۆشیاریی نەتەوەیی کورد گەشەی دەکرد؛ هەردوو ئیمپراتۆریەت ناسنامەی کوردیان بە هەڕەشە دەزانی، بەڵام هیچ یەکێکیان لە پەیماننامەکەدا ئامانجە سیاسییەکانی کوردی لەبەرچاو نەگرت.
زانیارییە خێراکان
ناوی پەیماننامە: دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم بەروار: 31ی ئایاری 1847 لایەنەکان: ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و ئێرانی قاجاری، بە ناوبژیوانیی بەریتانیا و ڕووسیا جۆر: پەیماننامەی دیاریکردنی سنوور بە ناوبژیوانیی نێودەوڵەتی بڕگەی سەرەکی بۆ کورد: یەکەم دیاریکردنی وردی سنووری عوسمانی–ئێران بە ناو کوردستاندا؛ دامەزراندنی کۆمیسیۆنی سنوور دانوستانکاران: میرزا تەقی خانی فەراهانی (ئێرانی، دواتر ناسراو بە ئەمیر کەبیر) و ئەنڤەری سەعدوڵڵا ئەفەندی (عوسمانی) کۆمیسیۆنی سنوور: نوێنەرانی عوسمانی و ئێران و بەریتانیا و ڕووسیا؛ لە 1914 کارەکەی تەواو کرد چەمکی سەرەکی: گۆڕینی «حودود»ی ئیسلامی (ناوچەی سنووری) بە چەمکە ئەورووپییەکەی هێڵێکی جێگیر و پێوانەکراو گرنگی: دابەشبوونی کوردستانی بۆ هەمیشە وەک سنوورێک چەسپاند کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دانی پێدا نراوە
چوارچێوەی مێژوویی: بۆچی پەیماننامەیەکی دووەم؟
یەکەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم (1823) نەیتوانی ناکۆکییە بنەڕەتییەکانی سنووری نێوان ئیمپراتۆریەتەکانی عوسمانی و ئێران چارەسەر بکات. بە درێژایی ساڵەکانی 1830، ڕووداوە سنوورییەکان بەردەوام بوون؛ هێرشەکانی هۆزە کوردەکان و جێناکۆکیی وەفاداریی هۆزەکان و ناکۆکییە بازرگانییەکان (لەوانە لەناوبردنی بەرژەوەندییە بازرگانییە ئێرانییەکان لە موحەمەرە/خورەمشار لەلایەن عوسمانییەکانەوە). هەردوو ئیمپراتۆریەت لە کۆنترۆڵکردنی کورد بە درێژایی سنووردا زیاتر تووشی کێشە دەبوون، چونکە گەشەکردنی هۆشیاریی نەتەوەیی کورد دەبووە هۆی توندتربوونی بەرگری و ڕاپەڕین.
تا ساڵەکانی 1840، دۆخەکە هەردوو ئیمپراتۆریەتەکەی جارێکی دیکە گەیاندبووە لێواری جەنگ. بەریتانیا دەترسا بەردەوامبوونی ناسەقامگیری هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە لاواز بکات و دەرفەتی فراوانخوازیی خاکی بۆ ڕووسیا بڕەخسێنێت. ڕووسیا دەیویست کاریگەریی خۆی لە قەفقاز و ئێراندا بپارێزێت. هەردوو هێزە ئەورووپییەکە بەرژەوەندیی بازرگانی و ستراتیژییان هەبوو کە پێویستی بە سنوورێکی سەقامگیری عوسمانی–ئێران دەکرد. پێشنیاری ناوبژیوانییان کرد، و دانوستانەکان لە 1842 لە ئەرزەڕووم دەستی پێ کرد؛ لە لای ئێرانەوە بە سەرکردایەتیی میرزا تەقی خانی فەراهانی (دواتر چاکسازە مەزنەکە، ئەمیر کەبیر) و لە لای عوسمانییەوە بە سەرکردایەتیی ئەنڤەری سەعدوڵڵا ئەفەندی.
مەرجەکانی پەیماننامەکە: کێشانی هێڵێک بە ناو کوردستاندا
دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم لە بنەڕەتدا پابەندی پەیماننامە پێشوویەکانی زوهاب (1639) و ئەرزەڕووم (1823) بوو، بەڵام بە دامەزراندنی کۆمیسیۆنێکی سنوور کە ئەرکی پێوانەکردن و نیشانەکردنی وردی سەرتاپای سنوورەکەی پێ سپێردرا، هەنگاوی زیاتری نا. پەیماننامەکە ناوچە جێناکۆکە ماوەکانی لە نێوان هەردوو ئیمپراتۆریەتەکەدا دابەش کرد و هەوڵی دا پرسی وەفاداریی هۆزەکان یەکلایی بکاتەوە، بە دیاریکردنی هۆزە کورد و عەرەبە تایبەتەکان وەک سەر بە یەکێک لە هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە بە شێوەیەکی کۆتایی.
دانوستانەکان پڕ لە کێشە بوون. حکومەتی عوسمانی بە نهێنی و بە پشتگیریی بەریتانیا و ڕووسیا بڕگەی زیادەی خستە ناو پەیماننامەکە، و هەردوو لایەن نزیکەی دەستبەجێ دوای واژۆکردن لەسەر مانای بڕگە سەرەکییەکان ناکۆک بوون. ماوەیەکی کەم دوای بەستنی پەیماننامەکە، لە ناوچەی دەوروبەری قەتور و خۆی لە باکووری ڕۆژاوای ئازەربایجان شەڕ هەڵگیرسا و کۆمیسیۆنی سنوور چەندین جار ڕووبەڕووی کۆسپە سیاسییەکان بووەوە. Carte Identique ــ نەخشەی سنوور کە ڕێککەوتنی لەسەر کرابوو ــ تا 1869 دەرنەچوو، و دیاریکردنی تەواوی سنوورەکە تا 1914 تەواو نەکرا.
بەریتانیا و ڕووسیا: ناوبژیوانە ئیمپراتۆرییەکان، نەک هاوپەیمانانی کورد
بەشداریی بەریتانیا و ڕووسیا لە دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕوومدا ساتێکی چارەنووسسازە لە مێژووی کورد. ئەمە یەکەم جار بوو کە زلهێزە ئەورووپییەکان بە ڕاستەوخۆ شێوەیان بە بەڕێوەبردنی خاکە کوردییەکانی سنوور بەخشی. بەڵام بەریتانیا و ڕووسیا لەبەر نیگەرانی بۆ خەڵکی کورد ئەم کارەیان نەدەکرد. بەریتانیا دەترسا ناسەقامگیریی سنوور ڕێگا بۆ فراوانخوازیی ڕووسیا بەرەو باشوور، بەرەو هیندستان و کەنداوی فارس، خۆش بکات. ڕووسیا دەیویست کاریگەریی خۆی بەسەر ئێرانی قاجاریدا بپارێزێت و ڕێ لە زاڵبوونی بەریتانیا بەسەر ناوچەکەدا بگرێت.
پەیماننامەکە بە پلەی یەکەم بەرژەوەندییە ئابووری و ئیمپراتۆرییەکانی لەندەن و سانت پیتەرسبێرگی ڕەنگ دەدایەوە. هێزە ئەورووپییەکان پێویستییان بە سنوورێکی سەقامگیر و بە ڕوونی دیاریکراو هەبوو بۆ ئەوەی چوارچێوەیەکی یاسایی بۆ ڕێککەوتنەکانی خۆیان لەسەر مافە کۆلۆنیالی و بازرگانییەکان لە ناوچەکەدا پێک بهێنن. کۆمەڵگە کوردییەکان و ئامانجە سیاسییەکانیان و مافی دیاریکردنی چارەنووسیان هیچ پەیوەندییەکیان بەم حسابانەوە نەبوو. سنووری کوردستان بۆ سوودی کورد سەقامگیر نەدەکرا، بەڵکو بۆ سوودی چوار ئیمپراتۆریەت کە لە خاکی کوردستان بەرژەوەندییان هەبوو.
ئەم پەیوەندییە ــ زلهێزەکان بۆ مەبەستی خۆیان و بەبێ بەشداریی کورد، بڕیار لەسەر خاکی کوردستان دەدەن ــ بە درێژایی سەدەکانی 19 و 20 توندتر دەبوو، و لە ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ (1916) و پەیماننامەی سیڤەر (1920) و پەیماننامەی لۆزان (1923)دا گەیشتە وێرانکەرترین شێوەی خۆی. دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم ئەو شێوازەی دامەزراند: خاکەکانی کوردستان وەک بابەتی دیپلۆماسیی زلهێزەکان، خەڵکی کورد وەک ڕەعیەت کە دەبێت بەڕێوە ببرێت، و ئامانجەکانی کورد وەک شتێکی بێپەیوەندی بە حسابەکانی ئیمپراتۆریەت.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
1823 ــ یەکەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم لە چارەسەرکردنی ناکۆکییەکانی سنووردا سەرکەوتوو نابێت.
ساڵەکانی 1830 ــ ڕووداوە سنوورییەکان بەردەوامن؛ هۆشیاریی نەتەوەیی کورد گەشە دەکات؛ هەردوو ئیمپراتۆریەت لە کۆنترۆڵکردنی سنووردا تووشی کێشەن.
1842 ــ دانوستانەکان بە ناوبژیوانیی بەریتانیا و ڕووسیا لە ئەرزەڕووم دەست پێ دەکەن.
31ی ئایاری 1847 ــ دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم واژۆ دەکرێت؛ کۆمیسیۆنی سنوور دادەمەزرێت.
1869 ــ Carte Identique دەردەچێت؛ نەخشەی سنوور کە ڕێککەوتنی لەسەر کراوە، ئامادە دەکرێت.
1907 ــ ڕێککەوتنی بەریتانیا–ڕووسیا ناوچەکانی نفووز لە ئێراندا دیاری دەکات؛ پڕۆتۆکۆلی زیاتری سنوور.
1914 ــ کۆمیسیۆنی سنوور کارەکەی تەواو دەکات؛ لە کۆتاییدا سنووری عوسمانی–ئێران بە ناو کوردستاندا وەک سنوورێکی نێودەوڵەتی دانی پێدا دەنرێت.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم یەکێکە لە گرنگترین پەیماننامەکانی مێژووی کورد، چونکە دابەشبوونی کوردستانی لە ڕێکخستنێکی سیاسییەوە گۆڕی بۆ ڕاستییەکی یاسایی و نەخشەیی. پەیماننامە پێشوویەکان کوردستانیان لە نێوان ئیمپراتۆریەتەکاندا دابەش کردبوو، بەڵام سنوورەکان ناوچەی ناڕوون بوون کە کۆمەڵگە کوردییەکان هێشتا دەیانتوانی تێیاندا بجووڵێنەوە. دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم هێڵێکی وردی کێشا؛ پێوانەکراو و نەخشەکراو و دانپێدانراو لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، کە نەدەکرا ببڕدرێت یان دانوستانی لەسەر بکرێت یان پشتگوێ بخرێت.
پەیماننامەکە هەروەها پێشینەی بەشداریی زلهێزە ئەورووپییەکانی لە کاروباری کورددا دامەزراند. لە 1847ەوە، پرسی کورد چیتر تەنها پرسێکی عوسمانی–ئێران نەبوو، بەڵکو بابەتێکی دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی بوو کە بەرژەوەندییەکانی بەریتانیا و ڕووسیا و دواتر فەرەنسا و ویلایەتە یەکگرتووەکان شێوەیان پێ دەدا. ئەم پەیوەندییە دەبووە هۆی ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ و پەیماننامەی سیڤەر و پەیماننامەی لۆزان؛ هەر یەکەیان لە خزمەتی بەرژەوەندییە بیانییەکاندا کوردستانی زیاتر دابەش دەکرد.
لەوانەیە زۆرترین مانا لەو وردەکارییەدا بێت کە کۆمیسیۆنی سنوور 67 ساڵی خایاند بۆ تەواوکردنی کارەکەی (1847–1914). کێشانی هێڵێک بە ناو کوردستاندا هێندە سەخت و جێناکۆک بوو و کۆمەڵگە کوردییە دانیشتووەکانی هێندە بەرگرییان بەرامبەر دەکرد، کە تەواوکردنی ئەم کارە پێویستی بە حەوت دەیە پێوانەکردن و دانوستان و جەنگ هەبوو. هەوڵە سەختەکانی کۆمیسیۆنەکە خۆیان بەڵگەن بۆ ئەو ڕاستییەی کە کورد هەرگیز ئەو سنوورانەی قبووڵ نەکرد کە بەسەریدا سەپێنران، و هیچ هێڵێک لەسەر نەخشە هەرگیز نەیتوانیوە ناسنامەی خەڵکێک سنووردار بکات.
پرسیارە باوەکان
دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم چی بوو؟
پەیماننامەیەکی سنوور بوو کە لە 31ی ئایاری 1847 لە نێوان ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و ئێرانی قاجاریدا، بە ناوبژیوانیی بەریتانیا و ڕووسیا، واژۆ کرا. یەکەم هەوڵ بوو بۆ کێشانی هێڵێکی سنووریی ورد و هاوچەرخ بە ناو سنووری کوردستاندا؛ ناوچەی سنووریی نەریتیی بە هێڵێکی جێگیر و پێوانەکراو گۆڕییەوە.
بۆچی بەریتانیا و ڕووسیا بەشدار بوون؟
بەریتانیا دەترسا ناسەقامگیریی سنوور ڕێگا بۆ فراوانخوازیی ڕووسیا بەرەو هیندستان و کەنداوی فارس خۆش بکات. ڕووسیا دەیویست کاریگەریی خۆی بەسەر ئێراندا بپارێزێت. هەردوو هێز پێویستییان بە سنوورێکی سەقامگیر هەبوو بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە کۆلۆنیالی و بازرگانییەکانی خۆیان. خۆشگوزەرانیی کورد هۆکارێک نەبوو لە ناوبژیوانیی ئەواندا.
کێشانی سنوورەکە چەند کاتی برد؟
کۆمیسیۆنی سنوور کە بە پەیماننامەکە دامەزرا، 67 ساڵی (1847–1914) پێویست بوو بۆ تەواوکردنی کارەکەی. Carte Identique لە 1869 دەرچوو، بەڵام دیاریکردنی تەواوی سنوورەکە تا 1914 بەدەست نەهات؛ لە بەروبەری دەستپێکی جەنگی یەکەمی جیهاندا.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Wikipedia ــ پەیماننامەکانی ئەرزەڕووم
Oxford Public International Law ــ سنووری ئێران–عێراق: چیرۆکی پەیماننامەی زۆر لە ڕادەبەدەر
Morikawa, T.، «سنووری ئێران–عوسمانی و دووەم پەیماننامەی ئەرزەڕووم» (The Perso-Ottoman Boundary and the Second Treaty of Erzurum in 1847)، The Journal of History، بەرگی 90، 2007.
Encyclopaedia Iranica ــ سنوورەکان: لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی عوسمانی