لە پاییزی 1880دا، دەیان هەزار شەڕڤانی چەکداری کورد بە فەرماندەیی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری لە خاکی عوسمانییەوە پەڕینەوە بۆ ئێرانی قاجاری. شارەکانیان داگیر کرد، خاکیان گرت و بۆ ماوەیەکی کورت بەشێکی باکووری ڕۆژئاوای ئێرانیان لە ژێر کۆنترۆڵی کورددا ڕاگرت. ئەمە یەکەم جار بوو لە مێژووی نوێدا کە سەرکردەیەکی کورد بە ڕوونی ئامانجی دەوڵەتێکی یەکگرتووی کوردی دەرببڕێت و بە هێزی سەربازی پشتیوانیی لێ بکات.
ڕاپەڕینەکە شکستی هێنا. بەڵام خاڵێکی وەرچەرخانی لە مێژووی سەربازیی کورددا نیشان دا: گواستنەوە لە بەرەنگاربوونەوەی سەردەمی میرنشینەکان بۆ ڕاپەڕینی نەتەوەگەرایی نوێ. شێخ عوبەیدوڵڵا میرێک نەبوو کە بەرگری لە میراتەکەی بکات. سەرکردەیەکی ئایینی بوو کە هۆزە کوردییەکانی بە هەردوو بەری سنووری عوسمانی–ئێران کۆ دەکردەوە بۆ دۆزێکی سیاسی کە لە هەر تاکە بنەماڵە یان خاکێک تێدەپەڕی.
ناوەڕۆک
بۆشایی دەسەڵات دوای سەردەمی میرنشینەکان
سوارەی حەمیدیە: بەکارهێنانی توانای سەربازیی کورد لە خزمەتی عوسمانیدا
بۆشایی دەسەڵات دوای سەردەمی میرنشینەکان
لەناوبردنی میرنشینە کوردییەکان لە نێوان 1830 و 1855دا بۆشاییەکی سیاسیی لە سەرانسەری کوردستان بەجێ هێشتبوو. ئەو میرە میراتگرانەی بۆ چەندین سەدە کۆمەڵگەی کوردیان بەڕێوە بردبوو نەمابوون، شکست درابوون، دوور خرابوونەوە یان کوژرابوون. لە شوێنیان، ئیمپراتۆریی عوسمانی بەڕێوەبردنی ڕاستەوخۆی ویلایەتەکانی سەپاند کە زۆرجار گەندەڵ، بێتوانا و دژ بە بەرژەوەندییەکانی کورد بوو.
سەرکردە ئایینییەکان چوونە ناو ئەم بۆشاییە، بە تایبەتی شێخەکانی تەریقەتی سۆفیگەریی نەقشبەندی–خالیدی. ئەم شێخانە وەفادارییەکیان هەبوو کە سنوورە هۆزییەکانی دەبڕی و مەودایەکی سیاسیی فراوانتری لە هەر تاکە سەرۆک هۆزێک پێ دەدان. بەهێزترینیان شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری بوو، کە تۆڕی شوێنکەوتووە سۆفییەکانی بە هەردوو کوردستانی عوسمانی و ئێراندا درێژ ببووەوە.
شەڕی ڕووس–عوسمانیی 1877–1878 کوردستانی زیاتر نائارام کرد. یەکە هۆزییە کوردییەکان لە لای عوسمانییەکان جەنگان و ئەزموونی سەربازی و چەکی نوێیان بەدەست هێنا. دەرئەنجامەکانی شەڕەکە دەسەڵاتی عوسمانییان لە ویلایەتە ڕۆژهەڵاتییەکان لاواز کرد و سەرکردە کوردەکانیان ئازاتر کرد کە خۆیان لاوازیی ئیمپراتۆرییان بینیبوو. تا کۆتایی دەیەی 1870، بارودۆخ بۆ ڕاپەڕینێک ئامادە بوو.
ڕاپەڕینی 1879 دژی عوسمانی
قۆناغی یەکەمی ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا لە 1879دا سەری هەڵدا، بەهۆی ناکۆکییەک لە نێوان هۆزی هەرکی و قائیمقامی عوسمانیی یوکسەکۆڤا (بەڕێوەبەری قەزا). شێخ عوبەیدوڵڵا نێردراوی بۆ سەرۆکە هۆزە کوردییەکانی سەرانسەری ناوچەکە نارد و بانگەشەی بەرەنگاربوونەوەی چەکداریی دژی خراپ بەڕێوەبردنی عوسمانی کرد.
ئەم ڕاپەڕینە سەرەتاییە مەودایەکی سنوورداری هەبوو، بەڵام ئەوەی ئاشکرای کرد گرنگ بوو: شێخ عوبەیدوڵڵا دەیتوانی بە دەسەڵاتە ئایینییەکەی شەڕڤان لە چەندین هۆزی جیاواز کۆ بکاتەوە. عوسمانییەکان بڕیاریان دا دەستبەجێ تێکی نەشکێنن، بەو هەژمارەی توانای سەربازییەکەی لە هەر شەڕێکی داهاتوو دژی ئێراندا دەکرێت بەسوود بێت. ئەم دوودڵییە ستراتیژییە کاتی بە شێخ عوبەیدوڵڵا دا هەڵمەتێکی زۆر گەورەتر ئامادە بکات.
هێرش بۆ سەر ئێران لە 1880
لە ئابی 1880دا، نزیکەی 220 سەرۆکی هۆزی کورد لە ئەنجوومەنێکی شەڕدا کۆ بوونەوە و بڕیاریان دا هێرشێکی تەواو بۆ سەر کوردستانی ئێران دەست پێ بکەن. ئامانجەکە داگیرکردنی خاک لە لای ئێرانیی سنوورەکە و دروستکردنی ناوچەیەکی یەکگرتوو لە ژێر کۆنترۆڵی کورددا بوو کە نە ئیستانبووڵ و نە تاران بتوانن پشتگوێی بخەن.
هێزە کوردییەکە بە پێوەرەکانی شەڕی هۆزی زۆر گەورە بوو، خەمڵاندنەکان تا 80,000 شەڕڤان دەگەن، هەرچەندە بە ئەگەری زۆر هێزی سەرەکیی شەڕکردن بچووکتر بوو. بە باشی چەکدار کرابوون، بە تفەنگەکانی مارتینی–هێنری کە لە دواوە پڕ دەکرێنەوە و لە کاتی شەڕی ڕووس–عوسمانی و دوای ئەو بەدەست هاتبوون. لە ئەیلوولی 1880دا، شێخ عوبەیدوڵڵا نامەی بۆ کونسوڵی بەریتانیا و میسیونەری ئەمریکی جۆزێف کۆکرەین نووسی و گازندەکانی دژی دەوڵەتی قاجاری ڕوون کردەوە و تێڕوانینی خۆی بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد دەربڕی.
هێرشەکە لە سەرەتادا بە خێرایی سەرکەوت. هێزە کوردییەکان پەڕینەوە ناو خاکی ئێران و چەند شار و قەزایەکیان لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران داگیر کرد. عەبدولقادر، کوڕی شێخ عوبەیدوڵڵا، سەرکردایەتیی هێزێکی کرد کە تا مەهاباد پێشڕەویی کرد، کە بۆ چەند ڕۆژێک لە دەستیاندا بوو. دەسەڵاتدارانی قاجار غافڵگیر کران و بۆ ماوەیەکی کورت بەشێکی گرنگی کوردستانی ئێران لە ژێر کۆنترۆڵی سەربازیی کورددا بوو.
بەڵام ئیمپراتۆریی قاجار بە هێز وەڵامی دایەوە. سەربازانی نیزامیی ئێران لە تەورێزەوە، بە بەهێزکردن لەلایەن هێزە نانیزامییە شیعە ناوخۆییەکانەوە، بەرەو پێگە کوردییەکان ڕۆیشتن. دژەهێرشی ئێران دڕندانە بوو. دوای نزیکەی هەشت هەفتە شەڕکردن، هێزە کوردییەکان ناچار بوون لە سنوور بپەڕنەوە و بکشێنەوە، چونکە دوور لە بنکەکانی دابینکردنیان کار دەکردن و توانای گەمارۆدانیان نەبوو بۆ ڕاگرتنی شارە قەڵابەندەکان لە بەرامبەر سەربازانی نیزامیدا.
کشانەوە و دەرئەنجامەکان
دوای کشانەوە، شێخ عوبەیدوڵڵا گەڕایەوە نەهری و پاشان بۆ ئیستانبووڵ ڕۆیشت، بە هیوای بەدەستهێنانی پشتیوانیی دیپلۆماسیی عوسمانی بۆ دۆزەکەی. عوسمانییەکان و قاجارەکان لەسەر قەیرانەکە کەوتنە گفتوگۆ و هەریەکەیان قەرەبووی لەوی تر داوا دەکرد. شێخ عوبەیدوڵڵا خۆی لە نێوان دوو ئیمپراتۆریدا بە گیراوی بینی کە هەردووکیان بە هەڕەشەیان دەزانی.
لە ئابی 1882دا، شێخ عوبەیدوڵڵا هیوای گفتوگۆکردن لەسەر خۆبەڕێوەبردنی کوردی لە ڕێگەی کەناڵە دیپلۆماسییەکانەوە لەدەست دا. عوسمانییەکان، کە وەک ئامرازێکی مامەڵەکردن بەکاریان هێنابوو، لە کۆتاییدا بۆ مەککە دووریان خستەوە. لەوێ لە 1883دا مرد، بەبێ ئەوەی خەونی دەوڵەتێکی یەکگرتووی کوردی بێتە دی.
گرنگیی سەربازیی ڕاپەڕینەکە سەرەڕای شکستەکەی زۆر بوو. شێخ عوبەیدوڵڵا نیشانی دابوو کە سەرکردەیەکی کورد دەتوانێت هێزێکی دەیان هەزار کەسی بە هەردوو بەری سنووری عوسمانی–ئێراندا کۆ بکاتەوە. نیشانی دابوو کە شەڕڤانە هۆزییە کوردەکان، بە چەکدارکردن و هاندانی شیاو، دەتوانن لە بەرامبەر سوپایەکی نیزامیدا خاک داگیر بکەن و بیپارێزن، لانیکەم بە شێوەیەکی کاتی. نامەیەکیش کە بە ئەو دەدرێتە پاڵ و بۆ کونسوڵی بەریتانیا لە تەورێز نێردرابوو، یەکێک لە کۆنترین دەربڕینە بە بەڵگە تۆمارکراوەکانی هۆشیاریی نەتەوەیی کوردی لە خۆ گرتبوو، بە جەختکردنەوە لەوەی کورد گەلێکی جیاوازە و شایەنی خۆبەڕێوەبردنە.
سوارەی حەمیدیە: بەکارهێنانی توانای سەربازیی کورد لە خزمەتی عوسمانیدا
وەڵامی عوسمانی بە ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا تەنها سەرکوتکردنی سەربازی نەبوو، بەڵکو بەکارهێنانی ستراتیژیی توانای کوردیش بوو لە خزمەتی خۆیدا. لە 1891دا، سوڵتان عەبدولحەمیدی II سوارەی حەمیدیەی دامەزراند، فەوجەکانی سوارەی سووکی نانیزامی کە لە گرووپە وەفادارە کوردییەکان و هۆزەکانی تری ویلایەتە ڕۆژهەڵاتییەکان کەسیان تێدا وەردەگیرا. حەمیدیە، کە لەسەر شێوازی کۆزاکە ڕووسەکان داڕێژرابوو، لە بەرامبەر وەفادارییاندا پێگەی سەربازیی فەرمی، مووچەی حکوومەت و چەکی بە سەرۆک هۆزە هەڵبژێردراوە کوردەکان دەدا.
حەمیدیە دوو مەبەستی هەبوو: بەرگریی هەرزانی سنووری دژی ڕووسیای بۆ دەوڵەتی عوسمانی دابین دەکرد و بە پاداشتدانی هاوکاران و خستنە پەراوێزی بەرەنگاربووان، سەرکردایەتیی هۆزیی کوردی دابەش دەکرد. فەوجەکانی حەمیدیە هەروەها بەشدار بوون لە توندوتیژیی دژەئەرمەنیی 1894–1896، ڕەهەندێکی مێژوویی هەستیار کە نیشان دەدات چۆن دەستکاریکردنی توانای سەربازیی کورد لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەرئەنجامی وێرانکەری بۆ کۆمەڵگە کەمینەکانی ناوچەکە دروست کرد.
سیستەمی حەمیدیە ستراتیژیی کۆتاییی ئیمپراتۆریی عوسمانی بۆ بەڕێوەبردنی توانای سەربازیی کورد نیشان دەدا: لەبری شەڕکردن لەگەڵ جەنگاوەرە کوردەکان، بیانخاتە ناو سیستەمی سەربازیی ئیمپراتۆری لە ژێر کۆنترۆڵی توندی سیاسی. لە ماوەی کورتدا کاریگەر بوو، بەڵام نەیتوانی ڕێگە لە شەپۆلی ڕاپەڕینە کوردییەکان بگرێت کە دوای جەنگی یەکەمی جیهانی سەریان هەڵدا، کاتێک خودی ئیمپراتۆریی عوسمانی ڕووخا.
هێڵی کات
1855 ــ ڕاپەڕینی یەزدانشێر سەرکوت دەکرێت. دوا ڕاپەڕینی کوردیی سەردەمی میرنشینەکان کۆتایی دێت.
1877–1878 ــ شەڕی ڕووس–عوسمانی. یەکە هۆزییە کوردییەکان لە بەرەی ڕۆژهەڵاتیی عوسمانی دەجەنگن.
1879 ــ یەکەم ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا دژی دەسەڵاتی عوسمانی، بەهۆی ناکۆکیی هەرکی–قائیمقام.
ئابی 1880 ــ ئەنجوومەنی 220 سەرۆکی هۆزی کورد بڕیاری هێرش بۆ سەر کوردستانی ئێران دەدات.
ئەیلوول–تشرینی یەکەمی 1880 ــ هێزە کوردییەکان دەپەڕنەوە ناو ئێران. چەند شار داگیر دەکرێن. عەبدولقادر دەگاتە مەهاباد.
کۆتاییی 1880 ــ دژەهێرشی قاجار لە تەورێزەوە هێزە کوردییەکان دوای هەشت هەفتە ناچار بە کشانەوە دەکات.
1881 ــ شێخ عوبەیدوڵڵا بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانیی دیپلۆماسیی عوسمانی دەچێتە ئیستانبووڵ.
1882 ــ گفتوگۆکان شکست دەهێنن. شێخ عوبەیدوڵڵا بۆ مەککە دوور دەخرێتەوە.
1883 ــ شێخ عوبەیدوڵڵا لە دوورخستنەوەدا لە مەککە دەمرێت.
1891 ــ سوڵتان عەبدولحەمیدی II سوارەی حەمیدیە لە کەسانی وەرگیراوی هۆزە کوردییەکان دادەمەزرێنێت.
1894–1896 ــ بەشداریی حەمیدیە لە توندوتیژیی دژەئەرمەنی لە ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا.
پرسیارە باوەکان
شێخ عوبەیدوڵڵا کێ بوو؟
شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری (کۆچی دوایی 1883) سەرکردەیەکی سۆفیی نەقشبەندیی کورد بوو لە ناوچەی هەکاری کە لە 1880–1881دا سەرکردایەتیی یەکەم ڕاپەڕینی نوێی کوردیی کرد. دەیان هەزار شەڕڤانی کوردی بە هەردوو بەری سنووری عوسمانی–ئێران کۆ کردەوە و هێرشێکی بۆ سەر کوردستانی ئێران دەست پێ کرد. نامەیەک کە بە ئەو دەدرێتە پاڵ، یەکێک لە کۆنترین دەربڕینە بە بەڵگە تۆمارکراوەکانی هۆشیاریی نەتەوەیی کوردی لە خۆ دەگرێت. دوای شکستهێنانی ڕاپەڕینەکە بۆ مەککە دوور خرایەوە و لە 1883دا لەوێ مرد.
بۆچی ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا بە یەکەم ڕاپەڕینی نوێی کوردی دادەنرێت؟
بە پێچەوانەی ڕاپەڕینەکانی سەردەمی میرنشینەکان کە بۆ بەرگری لە ئیمتیازە میراتییە هەبووەکان دەکران، ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا بە ڕوونی ئامانجی مافی دیاریکردنی چارەنووسی کوردی دەربڕی. هەوڵی دا کیانێکی سیاسیی یەکگرتووی کوردی دروست بکات کە سنووری عوسمانی–ئێران ببڕێت، ئامانجێکی بە ڕوونی نوێ و نەتەوەگەرایانە. هەروەها شەڕڤانی لە چەندین هۆز کۆ کردەوە بە بەکارهێنانی دەسەڵاتی ئایینی لەبری وەفاداریی بنەماڵەیی، بەمەش بزووتنەوەکەی بووە نموونەی سەرەتایی بۆ نەتەوەگەرایی کوردیی سەدەی بیستەم.
سوپای شێخ عوبەیدوڵڵا چەند گەورە بوو؟
خەمڵاندنەکان زۆر جیاوازن، بەڵام سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە شێخ عوبەیدوڵڵا توانی هێزێکی گشتیی تا 80,000 شەڕڤان کۆ بکاتەوە، هەرچەندە هێزی سەرەکیی هێرشەکە کە پەڕییەوە ناو ئێران بە شێوەیەکی بەرچاو بچووکتر بوو. شەڕڤانەکان بە تفەنگە نوێیەکانی مارتینی–هێنری کە لە دواوە پڕ دەکرێنەوە بە باشی تەیار کرابوون. نزیکەی 220 سەرۆکی هۆزی کورد لە بڕیاری دەستپێکردنی هێرشەکە بەشدارییان کرد، نیشاندانێکی بەرچاوی هەماهەنگیی نێوان هۆزەکان.
بۆچی ڕاپەڕینەکە شکستی هێنا؟
ڕاپەڕینەکە بۆ چەند هۆکارێک شکستی هێنا. هێزە کوردییەکان ژێرخانی لۆجستی و توانای گەمارۆدانیان نەبوو بۆ ڕاگرتنی خاک لە قوڵایی خاکی ئێراندا لە بەرامبەر دژەهێرشەکانی سوپای نیزامی. ئیمپراتۆریی قاجار سەربازانی نیزامیی لە تەورێز کۆ کردەوە کە لە شەڕی ئاسایی بەردەوامدا لە شەڕڤانە هۆزییە کوردەکان بەهێزتر بوون. عوسمانییەکان، سەرەڕای ئەوەی لە سەرەتادا ڕاپەڕینەکەیان تەحەمول کرد، ڕەتیان کردەوە پشتیوانیی دیپلۆماسی یان سەربازی بکەن. خودی هاوپەیمانیی هۆزیی کوردیش ناسک بوو و بەشداربووان بە بەرژەوەندیی جۆراوجۆر و هەندێک جار دژ بە یەک هان دەدران.
سوارەی حەمیدیە چی بوو؟
سوارەی حەمیدیە سیستەمێکی فەوجەکانی سوارەی سووکی نانیزامی بوو کە سوڵتان عەبدولحەمیدی II لە 1891دا دایمەزراند و بە شێوەیەکی سەرەکی لە کورد و گرووپە هۆزییەکانی تری ویلایەتە ڕۆژهەڵاتییە عوسمانییەکان کەسی تێدا وەردەگیرا. حەمیدیە کە لەسەر شێوازی کۆزاکە ڕووسەکان داڕێژرابوو، لە بەرامبەر بەرگریی سنوور و وەفاداریی سیاسی، پێگەی سەربازیی فەرمی و چەکی بە سەرۆکە هۆزەکان دەدا. سیستەمەکە بۆ بەکارهێنانی توانای سەربازیی کورد لە خزمەتی عوسمانیدا داڕێژرابوو، دوای ئەوەی ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا هەڕەشەی کردەوەی سەربازیی سەربەخۆی کوردی نیشان دا.
میراتی ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا چی بوو؟
ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا شێوازی نەتەوەگەرایی نوێی کوردیی دیاری کرد: بزووتنەوەیەکی سنووربڕ بە سەرکردایەتیی کەسایەتییەکی کاریزماتیک کە شەڕڤان لە چەندین هۆز کۆ دەکاتەوە، ئامانجی بە ڕوونی سیاسی دەردەبڕێت و داوای دانپێدانانی نێودەوڵەتی دەکات. هەر ڕاپەڕینێکی دواتری کوردی، لە شێخ سەعید لە 1925ەوە تا شێخ مەحموود بەرزنجی لە دەیەی 1920 و دامەزراندنی کۆماری مەهاباد لە 1946، بە شێوەیەک قەرزداری ئەو نموونەیە بوو کە شێخ عوبەیدوڵڵا لە 1880دا داینا.
سەرچاوەکان
ویکیپیدیا ــ ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا
Ozoglu, Hakan، In the Name of the Caliph and the Nation: The Sheikh Ubeidullah Rebellion of 1880–81، Iranian Studies، بەرگی 47، ژمارەی 5، 2014.
Jwaideh, Wadie، The Kurdish National Movement: Its Origins and Development، Syracuse University Press، 2006.
McDowall, David، A Modern History of the Kurds، I.B. Tauris، 2004.
Celil, Celilé، 1880 Şeyh Ubeydullah Nehri Kürt Ayaklanması، Istanbul، 1998 (وەرگێڕدراو لە ڕووسییەوە).