پێشەکی
سیلوان، کە کوردەکان بە فەرقین و جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست بە مەیافارقین دەیانناسی، ئەمڕۆ شارۆچکەیەکی بچووکی قەزایە لە پارێزگای دیاربەکر. بەڵام هەزار ساڵ لەمەوبەر پایتەختێکی پاشایەتی بوو؛ بنکەی مەروانییەکان، ئەو بنەماڵە کوردییەی لە سەردەمە درەوشاوەکەدا لە ناوچەی دیار بەکردا فەرمانڕەوایی دەکرد کە هەندێک جار بە ماوەی ناوبەندی کوردی ناو دەبرێت.
ئەمە چوارەم بابەتی زنجیرە جوگرافییەکەمانە دەربارەی کوردستانی گەورە. ڕاستەوخۆ دوای ناساندنەکەمان بۆ دیاربەکر (ئامەد) دێت: مەروانییەکان لە هەردوو شارەکەدا فەرمانڕەوایییان دەکرد و مەیافارقین تاجەکەیان بوو. ڕاوەستان لە سیلواندا ڕاوەستانە لە ناوەندی یەکێک لە یەکەم دەوڵەتە مەزنە کوردییەکان.
زانیاریی خێرا
ناوی باو: سیلوان
ناوی کوردی: فەرقین
ناوە مێژووییەکان: مەیافارقین (عەرەبی)؛ مارتیروپۆلیس (یۆنانی)؛ نپرکەرت (Np’rkert، ئەرمەنی)؛ مایپەرکیت (Mayperqiṭ، سریانی)
ناوچە: باکوور (کوردستانی باکوور)
پارێزگا: پارێزگای دیاربەکر، تورکیا
دانیشتووانی قەزا: نزیکەی 86,000 (2022)؛ قەزاکە دانیشتووانی کوردن
بە چی ناودارە: پایتەختی بنەماڵە کوردییەکەی مەروانی (سەدەکانی 10ەم–11ەم)
شوێنەواری نزیک: پردی مالابادی، کە ناوەکەی بە کوردی واتای «ماڵی باد» دەگەیەنێت
بە چی ناسراوە: میراتی مەروانی و ئەرتوقی و ڕابردووە قووڵە مەسیحییەکەی لە کۆتایی سەردەمی کۆندا وەک مارتیروپۆلیس
ناوەڕۆک
سەرەتاکان: مارتیروپۆلیس، شاری شەهیدان
داکشان: سەلجوقییەکان، ئەرتوقییەکان و ئەیوبییەکان
هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
سەرەتاکان: مارتیروپۆلیس، شاری شەهیدان
زۆر پێش ئەوەی ببێت بە پایتەختێکی کوردی، شارۆچکەکە شارێکی قەڵابەندکراوی کۆتایی سەردەمی کۆن بوو لەسەر سنووری ڕۆم و ئێران. یۆنانییەکان بە مارتیروپۆلیس، «شاری شەهیدان»، دەیانناسی؛ ناوێک کە بە ئەسقوف ماروتای مەیافارقینەوە پەیوەستە، زانا و پزیشک و دیپلۆماتێکی ناودار کە وەک نێردەی بیزەنتە بۆ دەرباری ساسانی خزمەتی دەکرد و پاشماوە پیرۆزەکانی ئەو مەسیحییانەی لەوێ کۆ کردەوە کە لە چەوساندنەوەکانی پاشای ئێران شاپووری دووەمدا کوژرابوون. شارۆچکەکە ناوەندێکی گرنگی سەرەتایی جیهانی مەسیحیی سریانی بوو.
هەندێک زاناش سیلوانیان وەک شوێنێکی ئەگەریی تیگراناکەرت دیاری کردووە، ئەو شارەی پاشای ئەرمەنی تیگرانی مەزن لە سەدەی یەکەمی پێش زایین دامەزراندی؛ بەڵام بوونی ئەڕزەن وەک ئەگەرێکی ڕکابەر و نەبوونی بەڵگەی یەکلاکەرەوە واتای ئەوەیە کە ئەم ناساندنە هێشتا جێی مشتومڕە.
پایتەختی مەروانی
سەردەمە زێڕینەکەی شارۆچکەکە لە 983دا دەستی پێ کرد، کاتێک باد بن دوستاک، سەرۆکێکی کورد لە یەکێتیی هۆزی حومەیدی کە لە سەرچاوەکاندا وەک شوانێکی پێشوو یادی دەکرێتەوە کە بوو بە سەرکردەیەکی جەنگی، لە پشێویی دوای مردنی فەرمانڕەوای بوەیهی عەزود ئەلدەوڵەدا مەیافارقینی گرت. لەم بنکەیەوە جێنشینەکانی میرنشینی مەروانییان بنیات نا، کە لە لووتکەیدا مەیافارقین و ئامید (دیاربەکر) و جزیرە و ئەخڵات و بەشێکی بەرفراوانی جەزیرەی کۆنترۆڵ دەکرد.
لە ماوەی فەرمانڕەوایی درێژی نەسر ئەلدەوڵە ئەحمەد (1011–1061)دا، مەیافارقین بوو بە شارێکی گەشەداری دەربار، ناودار بە کارە بیناسازییەکانی و کتێبخانەکانی و پشتگیریی زانایان و شاعیران. بۆ نزیکەی سەدەیەک ئەمە پایتەختێکی دەسەڵاتی کوردی بوو. چیرۆکە تەواوەکەی بنەماڵەکە لە وتارە تایبەتەکەمان دەربارەی بنەماڵەی مەروانی دەگێڕینەوە.
ناوەندێکی زانست
ناوبانگی مەیافارقین لە نووسراوەکاندا تەمەنی لە خودی بنەماڵەکە درێژتر بوو. مێژوونووسە ناوخۆییەکە، ئیبن ئەلئەزرەقی فارقی، کە لە سەرەتای سەدەی 12ەمدا لە شارۆچکەکە لەدایک بوو، «تاریخ مەیافارقین و ئامید»، واتە «مێژووی مەیافارقین و ئامید»ی نووسی؛ مێژوونووسییەکی ورد کە هێشتا یەکێکە لە گرنگترین سەرچاوە تاکەکان بۆ مێژووی مەروانییەکان و جیهانی کوردیی سەدەکانی ناوەڕاست. بەبێ بەرهەمەکەی بەشێکی زۆری ئەم سەردەمە بۆ ئێمە ون دەبوو.
داکشان: سەلجوقییەکان، ئەرتوقییەکان و ئەیوبییەکان
سەربەخۆیی مەروانی لە دەیەی 1080ەکاندا کۆتایی هات، کاتێک سوڵتانی سەلجوقی مەلیکشای یەکەم مەیافارقینی گرت؛ تا دەوروبەری 1085 بنەماڵەکە کۆتایی هاتبوو و تەنها جزیرە لە دەستی دوا میرەکەیدا مابوو. دوایان ئەرتوقییەکان هاتن و فەرمانڕەوای ئەوان بوو کە مزگەوتی گەورەی سیلوانی لە دەوروبەری 1157دا دروست کرد؛ بینایەکی مەزن بە دەروازەیەکی پڕوردەکاری، کە ڕەنگە شێوەکەی ڕەنگدانەوەی کڵێسایەکی پێشووی شوێنەکە بێت. ئەیوبییەکان و دواتر ئیلخانە مغۆلەکان بە نۆرە شارۆچکەکەیان لە دەستدا بوو؛ دواتر مەیافارقین بە هێواشی لە پایتەختێکەوە داڕووخا بۆ ناوەندێکی پارێزگایی.
سیلوان / فەرقینی هاوچەرخ
لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان و کۆماری تورکیادا شارۆچکەکە وەک ناوەندی قەزا بەردەوام بوو؛ زۆر کەسی ناوخۆ هێشتا ناوە کۆنترەکەی فەرقین پێ باشترە. وەک بەشێکی زۆری باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردی، سیلوان خرایە ناو ململانێی نوێبووەوەی کورد و تورک و لە 2015دا ڕووبەڕووی پێکدادانی توند و قەدەغەی هاتوچۆ بووەوە. ئەمڕۆ قەزایەکی کوردنشینە بە نزیکەی 86,000 کەس؛ شکۆی سەدەکانی ناوەڕاستی سنووردار بووەتەوە بۆ چەند شوێنەوار و ئەو پردە مەزنەی هێشتا ناوی دامەزرێنەری بنەماڵەکە هەڵدەگرێت.
هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
کۆتایی سەردەمی کۆن — شارێکی قەڵابەندکراوی سنووری؛ بە مارتیروپۆلیس ناسراوە.
دەوروبەری 410 — ئەسقوف ماروتا چالاکە؛ شارۆچکەکە ناوەندێکی مەسیحیی سریانییە.
983 — باد بن دوستاک مەیافارقین دەگرێت و فەرمانڕەوایی مەروانی دادەمەزرێنێت.
1011–1061 — سەردەمی زێڕین لە ژێر دەسەڵاتی نەسر ئەلدەوڵە ئەحمەد.
دەوروبەری 1085 — سەلجوقییەکان پایتەختەکە دەگرن؛ بنەماڵەی مەروانی کۆتایی دێت.
دەوروبەری 1157 — ئەرتوقییەکان مزگەوتی گەورەی سیلوان دروست دەکەن.
1260 — شارۆچکەکە دەکەوێتە دەستی ئیلخانە مغۆلەکان و دادەکشێت.
2015 — پێکدادان و قەدەغەی هاتوچۆ لە ململانێی نوێبووەوەی کورد و تورکدا.
مشتومڕ و ناکۆکییەکان
دوو بابەت پێویستیان بە ڕاستگۆیی هەیە. یەکەم، ناسنامە کۆنەکە: بانگەشە باوەکەی ئەوەی سیلوان هەمان تیگراناکەرتی ئەرمەنییە، تەنها یەکێکە لە چەندین پێشنیاری زانستی و بەڵگەکان یەکلاکەرەوە نین. دووەم، چینەکانی پێکهاتەی دانیشتووان: شارۆچکەکە وەک مارتیروپۆلیس ناوەندێکی مەزنی مەسیحی بوو؛ قەزا فراوانترەکە شوێنی ئەرمەنییەکان و ئاشوورییەکان بوو کە کۆمەڵگەکانیان لە جینۆسایدی 1915دا لەناو بران یان دەر کران، زۆر پێش ئەوەی قەزا زۆربەکوردەکەی ئەمڕۆ شێوە بگرێت. خودی مەروانییەکان لە سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاست و توێژینەوەی هاوچەرخدا بە دڵنیایی وەک بنەماڵەیەکی کوردی ناسێنراون، بەڵام ناوچەی فەرمانڕەوایییان فرەگەلی بوو و بە عەرەبی دەیاننووسی و سکەیان لێ دەدا. پێکەوە پاراستنی ئەم ڕاستییانە ڕاستگۆیانەترە لە سنووردارکردنی شارۆچکەکە بۆ چیرۆکێکی تاک.
میرات و گرنگی
ئاسانە ئەمڕۆ بە سیلواندا تێپەڕیت بێ ئەوەی بزانیت چی بووە. بەڵام گرنگییەکەی بۆ مێژووی کوردەکان ئەوەندە زۆرە کە سەختە لە وەسفکردنیدا زیادەڕەوی بکەیت: مەیافارقین پایتەختێکی پاشایەتیی کوردی بوو لە سەردەمێکدا کە کەم گەلی ناوچەکە دەوڵەتی خۆیان هەبوو، و لە کەسایەتیی ئیبن ئەلئەزرەقدا یەکێک لە یەکەم مێژوونووسە مەزنەکانی جیهانی کوردیی بەرهەم هێنا. پردی مالابادیی نزیک، «ماڵی باد»، هێشتا بە بێ دەنگی ناوی ئەو شوانە هەڵدەگرێت کە بوو بە پاشا.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
بنەماڵەی مەروانی، چیرۆکە تەواوەکەی ئەو پاشایەتییە کوردییەی ئەمە پایتەختەکەی بوو. دیاربەکر (ئامەد)، شارە مەزنەکەی دیکەی مەروانییەکان. جزیرە و میرنشینی بۆتان، دوا پەناگەی بنەماڵەکە. حەسەنکەیف، لە خوارەوەی ڕەوتی دیجلە. بەدلیس و جیهانە فراوانترەکەی میرنشینە کوردییەکان.
پرسیارە باوەکان
سیلوان لە کوێیە؟
سیلوان (بە کوردی فەرقین، بە مێژوویی مەیافارقین) شارۆچکەیەکی قەزایە لە باکووری ڕۆژهەڵاتی دیاربەکر، لە پارێزگای دیاربەکر لە باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردیی تورکیا؛ ئەو ناوچەیەی کوردەکان بە باکوور ناوی دەبەن.
بۆچی سیلوان بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
پایتەختی مەروانییەکان بوو، بنەماڵەیەکی کوردی کە لە کۆتایی سەدەی 10ەمەوە تا کۆتایی سەدەی 11ەم لە ناوچەی دیار بەکردا فەرمانڕەوایی دەکرد. مەیافارقین بنکەی پاشایەتیی ئەوان و لووتکەی یەکێک لە یەکەم دەوڵەتە مەزنەکانی کوردی بوو.
«مالابادی» چی دەگەیەنێت؟
پردی مالابادیی نزیک سیلوان ناوەکەی لە باد بن دوستاک، دامەزرێنەری مەروانی، وەرگرتووە؛ مالابادی بە کوردی بە نزیکەیی واتای «ماڵی باد» دەگەیەنێت.
ئایا سیلوان هەمان تیگراناکەرتی کۆنە؟
هەندێک زانا سیلوان بە شاری ئەرمەنیی تیگراناکەرت دەناسێنن، بەڵام ئەڕزەن ئەگەرێکی ڕکابەرە و بەڵگەکان یەکلاکەرەوە نین؛ بۆیە ئەم ناساندنە هێشتا جێی مشتومڕە.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
بنەماڵەی مەروانی — Kurdish-History.com