پێشەکی
شەرناخ (بە کوردی: شیرنەخ) شار و پارێزگایەکی کوردییە لە دوورترین بەشی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، لە بەرزایی شاخەکانی ناوچە مێژووییەکەی بۆتان لە نزیک سنوورەکانی عێراق و سووریا. لە ژێر سێبەری چیای جودی، چیایێ جودی، هەڵکەوتووە؛ ئەو لووتکە گەورەیەی نەریتی ئیسلامی بە شوێنی نیشتنەوەی کەشتیی نووح ناوی دەبات، دراوسێی جزیرە و خاکە کۆنەکەی میرنشینی بۆهتان.
شەرناخ ناوەندێکی تازەی پارێزگایە لە یەکێک لە سەختترین گۆشەکانی کوردستان، و هەروەها یەکێک بووە لەو شوێنانەی کە ململانێی هاوچەرخی کورد زۆرترین شوێنی تێدا بەجێ هێشتووە. ئەم ناساندنە شاخەکان و مێژووەکەی و شوێنەکەی لە باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەخاتە ڕوو.
خاڵە سەرەکییەکان
• شەرناخ (بە کوردی: شیرنەخ) شار و پارێزگایەکی زۆرینە کوردە لە دوورترین بەشی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا.
• لە بەرزایی شاخەکانی ناوچە مێژووییەکەی بۆتان (بۆهتان)، لە نزیک سنوورەکانی عێراق و سووریا، هەڵکەوتووە.
• لە ژێر چیای جودیدایە، کە نەریتی ئیسلامی بە شوێنی نیشتنەوەی کەشتیی نووح ناوی دەبات.
• شەرناخ تەنها لە 1990 بوو بە ناوەندی پارێزگا و یەکێکە لە بەرزترین شارە پارێزگاییەکانی تورکیا.
• پارێزگاکە بە توندی کەوتووەتە ژێر کاریگەریی ململانێی تورکیا–پەکەکە، لەوانە وێرانکاریی دەیەی 1990 و 2015–2016.
زانیارییە خێراکان
ناو (بە کوردی): شیرنەخ
وڵات / ناوچە: تورکیا (باکوور / باکووری کوردستان)
پارێزگا: شەرناخ
ناوچەی مێژوویی: بۆتان (بۆهتان)
نیشانەی دیار: چیای جودی (چیایێ جودی)
خەڵک: زۆرینەی کورد
بوون بە پارێزگا: 1990
شوێنی هەڵکەوتن: شاخە بەرزەکان لە نزیک سنوورەکانی عێراق و سووریا
ناوەڕۆک
کەسایەتی و شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
شەرناخ لە کوێیە؟
شەرناخ لە دوورترین بەشی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا هەڵکەوتووە، لە کۆمەڵێک شاخی بەرز لەو شوێنەی وڵاتەکە بە عێراق و سووریا دەگات. خودی شارەکە لە بەرزایی زۆر زیاتر لە هەزار مەترە، کە دەیکات بە یەکێک لە بەرزترین ناوەندەکانی پارێزگای تورکیا، و پشتەشاخی توند و دۆڵی قووڵ دەوری داوە. پارێزگاکە شارۆچکە سنوورییەکانی سیلۆپی و ئولودەرە و بەیتوششەباب، هەروەها شارۆچکە مێژووییەکەی جزیرە لەسەر دیجلە، لەخۆ دەگرێت.
ئەمە دیمەنێکی سەخت و سەرنجڕاکێشە بە زستانی درێژ و زەوییەکی سەخت و شاخاوی، کە لە ماوەیەکی درێژدا پەناگە و قەڵایەک بووە لە شاخەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردستان.
چیای جودی و کەشتیی نووح
چیای جودی (جودی داغی؛ بە کوردی چیایێ جودی) بەسەر ناوچەکەدا بەرز دەبێتەوە، یەکێک لەو شاخانەی ڕۆژهەڵاتی نزیک کە زۆرترین چیڕۆکیان لەبارەوە گێڕدراوە. لە نەریتی ئیسلامیدا و لە خودی قورئانیشدا، جودییە، نەک ئاگری، کە بە شوێنی نیشتنەوەی کەشتیی نووح دوای لافاوەکە ناو دەبرێت. بۆ چەندین سەدە شاخەکە زیارەتکار و ئەفسانەی ڕاکێشاوە، و هێشتا نیشانە سروشتی و ڕۆحییە ناسێنەرەکەی شەرناخە.
خاکی بۆتان
شەرناخ لە دڵی ناوچە مێژووییەکەی بۆتان، یان بۆهتان، هەڵکەوتووە؛ خاکی میرنشینە بەهێزە کوردییەکە کە جارێک ناوەندەکەی جزیرەی نزیک بوو و لە سەدەی نۆزدەهەمدا بنەماڵە بەناوبانگەکەی بەدرخان حوکمی دەکرد. ئەمە هەروەها خاکی شێوەزاری بۆتان و نەریتی قووڵی عەشیرەتی کوردە، بە سنوورێک لەگەڵ شاخەکانی هەکاری. خەڵکی شەرناخ بوون واتە هاتن لە یەکێک لە کۆنترین ناوچە ناوەندییەکانی کورد.
شەرناخ و ململانێی هاوچەرخ
کەم شوێن وەک شەرناخ ململانێی هاوچەرخی کوردیان بە توندی هەست پێ کردووە. شار و پارێزگاکە مەیدانێکی سەرەکیی شەڕی نێوان دەوڵەتی تورکیا و پەکەکە بوون، و شاری شەرناخ لە دەیەی 1990دا تووشی وێرانکاریی قورس بوو. ناوچەکە لە دەیەی 2010دا گەڕایەوە سەر ناونیشانی هەواڵەکان: هێرشە ئاسمانییەکەی ڕۆبۆسکی (ئولودەرە) لە 2011 دەیان مەدەنیی کوردی لە نزیک سنوور کوشت، و نوێبوونەوەی شەڕی ناو شار لە 2015–2016 قەدەغەی هاتوچۆی درێژ و وێرانکاریی زیاتری بۆ شارۆچکەکانی سەرانسەری پارێزگاکە هێنا.
ئەم ڕووداوانە برینی قووڵیان بەجێ هێشتووە، و شەرناخ لە یادەوەریی کورددا هێشتا پەیوەندییەکی نزیکی بە تێچوونەکانی ئەو ململانێ درێژەوە هەیە.
شەرناخی ئەمڕۆ
ئەمڕۆ شەرناخ شارێکی پارێزگایی کوردیی دووبارە ئاوەدانکراوە و ڕوو لە گەشەیە، هێشتا شاخەکانی دەوری داوە و هێشتا چیای جودی بەسەریدا ڕاوەستاوە. شوێنێکە کە بە هەڵکەوتنی ناوازە و مێژووە چەندچینەکەی دەناسرێت؛ ئەفسانەی کۆن و خاکە کۆنەکەی بۆتان و یادەوەریی سەختی دەیەکانی ڕابردووی نزیک، هەموویان لە یەک گۆشەی سەخت و شاخاویی کوردستان یەک دەگرنەوە.
هێڵی کات
سەردەمی کۆن — لە نەریتی ناوچەکە و ئیسلامدا چیای جودی وەک شوێنی نیشتنەوەی کەشتیی نووح ڕێزی لێ دەگیرێت.
سەدەی 19 — ناوچەی بۆتان، بە ناوەندبوونی جزیرەی نزیک، میرنشینێکی سەرەکیی کوردییە لە ژێر دەسەڵاتی بەدرخانەکان.
1990 — شەرناخ دەکرێت بە ناوەندی پارێزگایەکی جیاواز.
دەیەی 1990 — شەرناخ لە کاتی ململانێی تورکیا–پەکەکەدا تووشی وێرانکاریی قورس دەبێت.
2011 — هێرشە ئاسمانییەکەی ڕۆبۆسکی (ئولودەرە) دەیان مەدەنیی کورد لە پارێزگاکە دەکوژێت.
2015–2016 — نوێبوونەوەی شەڕی ناو شار و قەدەغەی هاتوچۆ وێرانکاریی زیاتر بۆ ناوچەکە دەهێنن.
پرسیارە باوەکان
ئایا شەرناخ شارێکی کوردییە؟
بەڵێ. شەرناخ شار و پارێزگایەکی زۆرینە کوردە لە دوورترین بەشی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، لە ناوچە مێژووییەکەی بۆتان.
ناوی کوردیی شەرناخ چییە؟
بە کوردی شارەکە بە شیرنەخ ناو دەبرێت.
بۆچی چیای جودی گرنگە؟
چیای جودی، کە بەسەر شەرناخدا بەرز دەبێتەوە، لە نەریتی ئیسلامی و قورئاندا بە شوێنی نیشتنەوەی کەشتیی نووح ناو دەبرێت؛ بەمەش دەبێت بە یەکێک لە پیرۆزترین شاخەکانی ناوچەکە.
ناوچەی بۆتان چییە؟
بۆتان (بۆهتان) ناوچەیەکی مێژوویی کوردیی باشووری ڕۆژهەڵاتە، بە ناوەندبوونی جزیرە، کە لە سەدەی نۆزدەهەمدا میرنشینێکی بەهێزی کوردیی بنەماڵەی بەدرخانی تێدا بوو.
کەسایەتی و شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
چیای جودی · میرنشینی بۆتان (بۆهتان) · بەدرخانەکان · جزیرە · هەکاری · باکوور (باکووری کوردستان).