دەنگدانەوەکانی 8ی نیسان: گەشتێک بە مێژوو و خۆڕاگریی کورددا

لە زیرەکیی دەستکردی مانوسەوە

ڕۆژی 8ی نیسان وێنەیەکی بچووک و دڵتەزێنی ئەزموونە بەرفراوانەکەی کوردە؛ چیرۆکێک کە کارلێکی نێوان لەدەستدانی تراژیدی، بەرخۆدانی نەشکێن و هیوای بەردەوام بۆ داهاتوویەکی ئاشتیانە پێناسەی دەکات. بە درێژایی دەیەکان، ئەم ڕۆژە شاهیدی ڕووداوگەلێک بووە کە لە سێبەرە خەمناکەکانی هەڵمەتەکانی جینۆسایدەوە تا مانۆڕە دیپلۆماسییەکانی ئەمڕۆ بۆ دابینکردنی نیشتمانێکی سەقامگیر بۆ گەلی کورد دەگرێتەوە. کاتێک لە قورسایی مێژووییی 8ی نیسان ورد دەبینەوە، گەلێک دەبینین کە هێشتا بە ئاڵۆزییەکانی جیۆپۆلیتیکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تێدەپەڕێت و لە هەمان کاتدا ڕێز لە میراتی ئەوانە دەگرێت کە ڕێگەیان بۆ ئامانجەکانی ئەمڕۆی خۆش کردووە.

دیمەنە مێژووییەکانی 8ی نیسان

گرنگیی مێژووییی 8ی نیسان لە ناوچە کوردییەکاندا بە قووڵی لەگەڵ بزووتنەوە بەرفراوانەکانی سەدەکانی 19 و 20 تێکەڵ بووە. یەکێک لە کۆنترین ڕووداوە بەرچاوەکان لە 1853 ڕووی دا، کاتێک بەهائوڵڵا و خێزانەکەی دوای دوورخرانەوەیان، گەشتە دژوارەکەیان لە تارانەوە بۆ بەغدا تەواو کرد [1]. هەرچەندە ئەمە بە سەرەکی خاڵێکی گرنگ لە مێژووی بەهاییدا بوو، ڕووداوەکە لە ناوچە کوردییەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا ڕووی دا و ڕۆڵە دیرینەکەی ناوچەکە وەک خاڵی یەکگەیشتنی بزووتنەوە ئایینی و سیاسییە جۆراوجۆرەکان نیشان دەدات. ئامادەبوونی ئەم جۆرە کەسایەتییانە لە دڵی کوردستاندا ئەو فرەییە مێژووییە دەخاتە ڕوو کە زۆرجار ناوچەکەی پێ ناسراوە، تەنانەت لە سەردەمەکانی دەسەڵاتی ناوەندیی توندیشدا.

لە ڕابردوویەکی نزیکتردا، مانگی نیسان هاوتای یادی دڵتەزێنی هەڵمەتی ئەنفال بووە. لە کۆتاییەکانی دەیەی 1980، ڕژێمی سەدام حوسێن ئۆپەراسیۆنێکی سیستەماتیکیی جینۆسایدی دژی دانیشتووانە کوردەکانی باکووری عێراق ڕێک خست [2]. هەرچەندە ڕەنگە خودی 8ی نیسان بە کۆمەڵکوژییەکی تاک و ناونراو دیاری نەکرابێت، بەڵام دەکەوێتە ناو لوتکەی ئەم ئۆپەراسیۆنانە؛ سەردەمێک کە هەزاران گوندی کوردی وێران کران و دەیان هەزار هاووڵاتیی مەدەنی «ون کران» یان ئێعدام کران. میراتی ئەنفال هەر بەردی بناغەی یادەوەریی بەکۆمەڵی کوردە و بیرخەرەوەیەکی ڕوونی تێچووی خەبات بۆ خۆبەڕێوەبردن و پێویستیی دانپێدانانی نێودەوڵەتی بە مافەکانی کوردە.

ساڵ ڕووداو گرنگی

1853 گەیشتنی بەهائوڵڵا بە بەغدا یەکگەیشتنی جوگرافیای کورد و مێژووی ئایینی [1].

1988 لوتکەی هەڵمەتی ئەنفال جینۆسایدی سیستەماتیکی دژی گەلی کورد لە عێراق [2].

2004 کاروانی هاوکاری بۆ فەللوجە ساتێکی دەگمەنی هاوپشتی لەنێوان نەتەوەکاندا لە ماوەی شەڕی عێراقدا [3].

2021 شەهیدبوونی نوورەدین سۆفی لەدەستدانی سەرکردەیەکی سەربازی و سیاسیی گرنگ لە ڕۆژئاوا [4].

2024 ڕاگەیاندنی کردنەوەی دووبارەی بۆریی نەوت گرژییە ئابوورییە بەردەوامەکانی نێوان هەولێر و بەغدا [5].

میراتی سەرکردایەتی: نوورەدین سۆفی

یەکێک لەو بابەتە هاوچەرخانەی 8ی نیسانی پێوە بەستراوە، یادکردنەوەی نوورەدین سۆفییە، سەرکردەیەکی پێشەنگی شۆڕشی ڕۆژئاوا. هەرچەندە لە 6ی نیسانی 2021 شەهید بوو، ڕۆژەکانی دواتر، لەوانە 8ی نیسان، بە نەریت بۆ ڕێزگرتن لە ژیان و بەشدارییەکانی لە بزووتنەوەی ئازادیی کورد تەرخان دەکرێن [4]. سۆفی لە 1970 لە نزیک قامشلۆ لەدایک بوو، لە 1990 پەیوەستی بە خەباتی کوردەوە کرد و زیاتر لە سێ دەیە لە چوار بەشی کوردستاندا خەباتی کرد. گەڕانەوەی بۆ ڕۆژئاوا لە 2013 ڕۆڵێکی چارەنووسسازی هەبوو لە پەرەپێدانی یەکینەکانی پاراستنی گەل (YPG) و یەکینەکانی پاراستنی ژنان (YPJ).

سەرکردایەتیی سۆفی بە تێکەڵەیەکی تایبەت لە لێهاتوویی تاکتیکیی سەربازی و پابەندیی قووڵ بە مۆدێلی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی ناسرابوو. بە توانای دۆزینەوەی چارەسەر لە دژوارترین بارودۆخەکاندا ناسراو بوو و هەمیشە پێشینەی بە پرۆسەی بڕیاردانی بەکۆمەڵ دەدا. میراتەکەی تەنها سەرکەوتنی سەربازی نییە، بەڵکو گۆڕانی کۆمەڵایەتیشە؛ چونکە بەبێ ماندووبوون بۆ بنیاتنانی سیستەمی کۆمۆن و ئەو دامەزراوانە کاری کرد کە ئێستا خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا (AANES) پێناسە دەکەن. یادکردنەوەی ئەم جۆرە سەرکردانە لە 8ی نیساندا پابەندیی کورد بە ئامانجەکانی شۆڕشی ڕۆژئاوا پتەوتر دەکات: ئازادی، دیموکراسی و ڕزگاریی ژنان.

جیۆپۆلیتیکی هاوچەرخ و ڕێگەی ئاشتی

لەگەڵ چوونە ناو 2026، ڕۆژی 8ی نیسان هێشتا ڕۆژێکی چالاکیی جیۆپۆلیتیکیی گرنگە. ڕاپۆرتە تازەکان ئاماژە بە ئاگربەستێکی دوو هەفتەیی لەنێوان ئێران و ئەمریکادا دەکەن؛ ڕاگەیاندنێک کە لە سەرانسەری کوردستانی عێراقدا بووە هۆی جەژن و خۆشی [6]. بۆ ناوچەیەک کە زۆرجار هەم بە واتای ڕاستەقینە و هەم بە واتای خوازراو گۆڕەپانی ڕکابەرییە نێودەوڵەتییەکان بووە، هەر وەستانێکی پێکدادانەکان بە دەرفەتێکی زۆر گرنگ دەبینرێت بۆ هاوکاریی مرۆیی و پێشکەوتنی دیپلۆماسی. ئاگربەستەکە ساتێکی دەگمەنی هەناسەدانەوە بۆ گەلی کورد دەڕەخسێنێت، کە زۆرجار قورسترین باری توندبوونەوەکانی ناوچەکەی هەڵگرتووە.

بەڵام ڕێگەی گەیشتن بە ئاشتییەکی بەردەوام هێشتا پڕە لە ئاستەنگ. لە 8ی نیسانی 2026، لەبەردەم بینای UNHCR و لە سەرانسەری ناوچە جۆراوجۆرە کوردییەکان خۆپیشاندان بەڕێوە چوو و خۆپیشاندەران داوای ئەوەیان دەکرد کە زیندانییە سیاسییەکان ئازاد بکرێن و ئازادیی جەستەییی عەبدوڵڵا ئۆجەلان دابین بکرێت [7]. چالاکوانانی کورد و زۆرێک لە چاودێرە نێودەوڵەتییەکان ئازادکردنی ئۆجەلان بە مەرجێکی پێشوەختەی پێویست دەبینن بۆ سەرکەوتنی هەر پرۆسەیەکی ئاشتیی بەمانا لە تورکیا و سووریا. ئەم دوو ڕەهەندەی 8ی نیسان، واتە جەژنکردن بە بۆنەی ئاگربەست و لە هەمان کاتدا خۆپیشاندان بۆ مافە بنەڕەتییەکان، پوختەی دۆخی ئێستای خەباتی کوردە: گەلێک کە لەنێوان هیوای پێشکەوتنێکی دیپلۆماسی و ڕاستەقینەی سەرکوتکردنی بەردەوامدا گیر خواردووە.

خەباتە ئابوورییەکان و هەوڵ بۆ خۆبەڕێوەبردن

ڕەهەندە ئابوورییەکەی پرسی کوردیش لەم ڕێکەوتەدا دێتە پێشەوە. لە 2024، ڕۆژی 8ی نیسان بە ڕاگەیاندنی عێراق بۆ کردنەوەی دووبارەی بۆریی نەوتی خۆی دیاری کرا، لە کاتێکدا گفتوگۆکان لەگەڵ حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) لەبارەی هەناردەی نەوتەوە هەر لە قۆناغی ڕاگیراودا بوون [5]. ئەم ڕووداوە ئەو ناکۆکییە بەردەوامەی نێوان هەولێر و بەغدای خستە ڕوو کە لەسەر کۆنترۆڵی سەرچاوە سروشتییەکان و خۆبەڕێوەبردنی داراییی هەرێمی کوردستانە. «سیاسەتی بۆرییەکان»ی ناوچەکە ڕەنگدانەوەیەکی ڕاستەوخۆی خەباتە بەرفراوانەکە بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووسی خۆیە، کە تێیدا زۆرجار توانای فشاری ئابووری وەک ئامرازێکی ناچارکردنی سیاسی بەکار دەهێنرێت.

هەوڵەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ پاراستنی توانای بەردەوامبوونی ئابووریی خۆی، لە هەمان کاتدا مامەڵەکردن لەگەڵ داواکارییەکانی حکومەتی ناوەندی لە بەغدا، بەڵگەی خۆڕاگریی دامەزراوە کوردییەکانن. سەرەڕای ئاستەنگەکان، هەرێمی کوردستان توانیویەتی خۆی وەک ناوچەیەکی تا ڕادەیەک سەقامگیر و ئاوەدان لە ناوچەیەکی ناسەقامگیردا جێگیر بکات. بەڵام ڕووداوەکانی 8ی نیسان بیرمان دەخەنەوە کە ئەم سەقامگیرییە زۆرجار ناسکە و دەکەوێتە ژێر کاریگەریی ویستە گۆڕاوەکانی هێزە ناوچەییەکان و هەڵکشان و داکشانی بازاڕە نێودەوڵەتییەکان.

ئەنجام: گەلێک کە نەچەماوەتەوە

لە ئەنجامدا، 8ی نیسان ڕۆژێکە کە فرەلایەنیی مێژووی کورد ڕەنگ دەداتەوە. ڕۆژی ماتەمینییە بۆ قوربانیانی جینۆساید و لەدەستدانی سەرکردە دووربینەکانی وەک نوورەدین سۆفی. ڕۆژی جەژنکردنە بە بۆنەی ئەگەری ئاشتی و خۆڕاگریی گەلێک کە ڕازی نابێت بێدەنگ بکرێت. هەروەها ڕۆژی خەباتی بەردەوامە، کە تێیدا کوردانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و تاراوگە داوای دادپەروەری، خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانان بە مافە بنەڕەتییە مرۆییەکانی خۆیان دەکەن.

کاتێک گەلی کورد سەیری داهاتوو دەکات، وانەکانی 8ی نیسان هەم ئاگادارکردنەوەن و هەم ئیلهامبەخش. مێژووی ئەم ڕۆژە فێرمان دەکات کە هەرچەندە ڕێگەی ئازادی درێژ و دژوارە، ڕۆحی بەرخۆدان ناشکێت. جا لە هۆڵە دیپلۆماسییەکانی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانەوە بێت، یان لە خۆپیشاندانە جەماوەرییەکانی شەقامەکانی قامشلۆ و هەولێرەوە، دەنگی کورد هێشتا داوای شوێنێک لە جیهاندا دەکات؛ شوێنێک کە بە تراژیدییەکانی ڕابردوو پێناسە نەکرێت، بەڵکو بە بەڵێنی داهاتوویەکی دیموکراتی و ئاشتیانە پێناسە بکرێت.

سەرچاوەکان

1. [بەهاپیدیا: ئەمڕۆ لە مێژوودا/نیسان](https://bahaipedia.org/Bahaipedia:Today_in_History/April) - گەیشتنی بەهائوڵڵا بە بەغدا.

2. [هیومان ڕایتس وۆچ: هەڵمەتی ئەنفال دژی کوردان](https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ANFALINT.htm) - ڕاپۆرتێکی ورد لەبارەی جینۆسایدی 1988.

3. [تۆڕی هەواڵەکانی مێژوو: چۆن ئەمریکا توانی تەواوی عێراق یەک بخات](https://www.historynewsnetwork.org/article/juan-cole-how-the-us-managed-to-unite-all-of-iraq) - کاروانی هاوکاری بۆ فەللوجە لە 2004.

4. [ANHA: YPG یادی سەرکردە پێشەنگەکەی ڕۆژئاوا، نوورەدین سۆفی، دەکاتەوە](https://hawarnews.com/en/ypg-commemorates-pioneering-leader-of-rojava-nureddin-sofi) - یادکردنەوەی فەرماندەکەی YPG.

5. [ڕۆیتەرز: عێراق لە کاتێکدا گفتوگۆکانی کورد ڕاگیراون، ئامادەی کردنەوەی دووبارەی بۆریی خۆیە](https://www.reuters.com/business/energy/iraq-set-reopen-own-pipeline-kurdish-talks-stall-2024-04-08/) - گرژییە ئابوورییەکانی 2024.

6. [ئەڵجەزیرە: ئەمریکا هێشتا ڕەنگە هەوڵ بدات کارتی نەتەوەیی لە ئێران بەکار بهێنێت](https://www.aljazeera.com/opinions/2026/4/6/the-us-could-still-try-to-play-the-ethnic-card-in-iran) - هەواڵی ئاگربەست و جەژنەکانی 2026.

7. [ANHA: بۆ سەرکەوتنی پرۆسەی ئاشتی، دەبێت سەرکردە ئازاد بکرێت](https://hawarnews.com/en/leader-must-be-released-for-peace-process-to-succeed) - خۆپیشاندانەکان و داواکارییەکانی پرۆسەی ئاشتی لە 8ی نیسانی 2026.