تێڕوانینی گشتی
پەروەردەی کوردی بە شێوەیەکی بەرچاو پەرەی سەندووە و خۆڕاگریی گەلی کورد بە درێژایی مێژوو دەنوێنێت. لە نەریتە زارەکییەکانەوە تا چاکسازییە نوێیەکان، بەها کولتوورییەکان، بزووتنەوە مێژووییەکان و کەسایەتییە سەرەکییەکانی داکۆکیکار لە زانین و ناسنامە پەروەردەیان داڕشتووە. تەحەدای وەک نایەکسانیی دابینکردنی دارایی، ناسەقامگیریی سیاسی و نایەکسانیی ڕەگەزی هێشتا ماون، بەڵام چاکسازییە نوێیەکان و هەوڵەکانی داکۆکیکردن ئامانجی دروستکردنی سیستەمێکی پەروەردەیی گشتگیرتر و گونجاوتر لەگەڵ کولتوورەکەیان هەیە. داهاتووی پەروەردەی کوردی پشت بە بەکارگرتنی داهێنان و تەکنەلۆژیا دەبەستێت بۆ بەهێزکردنی نەوەی داهاتوو.
ناوەڕۆک
2. کاریگەریی ئایین و قوتابخانەکانی سەرەتا
- کەسایەتییە مێژووییە سەرەکییەکان لە سەرەتاکانی پەروەردەدا
3. پەروەردەی کوردی لە سەدەی 20دا
- سەرهەڵدانی بزووتنەوە نەتەوەگەرایەکان
- بەرخۆدان لە ڕێگەی پەروەردەوە
5. سەردەمی دوای سەدام و چاکسازیی پەروەردەیی
- چاکسازییە نوێیەکانی پەروەردە
6. تەحەدا هاوچەرخەکانی پەروەردەی کوردی
7. ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان لە پەرەپێدانی پەروەردەدا
- بەکارگرتنی داهێنانی پەروەردەیی
- پەروەردە لە کولتووری کوردیدا چ گرنگییەکی مێژوویی هەیە؟
- قوتابخانە ئایینییەکان چۆن بەشدارییان لە پەرەسەندنی پەروەردەی کوردیدا کرد؟
- لە سەدەی 20دا هەندێک لە پەرەسەندنە سەرەکییەکانی پەروەردەی کوردی چی بوون؟
- ڕژێمی بەعس چۆن کاریگەریی لەسەر پەروەردەی کوردی هەبوو؟
- پەروەردەی کوردی ئەمڕۆ ڕووبەڕووی چ تەحەدایەکی هاوچەرخ دەبێتەوە؟
پەروەردە بناغەی هەر کۆمەڵگەیەکە؛ لەگەڵ هەڵگرتنی قورسایی ڕابردوو، داهاتوو دادەڕێژێت. لە چوارچێوەی مێژووی کورددا، پەرەسەندنی پەروەردە بەڵگەی خۆڕاگری و دڵسۆزیی گەلی کوردە. بە درێژایی ساڵان، پەروەردەی کوردی بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕاوە و لە بزووتنەوە مێژووییە جۆراوجۆرەکان، میراتی کولتووری و کەسایەتییە بەرچاوەکان کاریگەر بووە. ئەم وتارە لە پەرەسەندنی پەروەردەی کوردی دەکۆڵێتەوە و ڕەگ، تەحەدا و پێشکەوتنەکانی بە درێژایی سەردەمە جۆراوجۆرەکان دەناسێنێت.
1. ڕەگەکانی پەروەردەی کوردی
بناغەی کولتوور و میراتی کوردستان هەمیشە جەختی لە بەهای زانین کردووەتەوە. لە ڕووی مێژووییەوە، پەروەردەی کوردی بە نەریتە زارەکییەکان دەستی پێ کرد. چیرۆک، ئەفسانە و مێژوو لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر گوازرانەوە. ئەم گێڕانەوانە زۆرجار وانەی ئەخلاق، خێزان و گرنگیی کۆمەڵگەیان لەخۆ دەگرت و دەزووە ئاڵۆزەکانی مێژووی کوردیان دەنوێنی. لەگەڵ سەرهەڵدانی پێویستی بە پەروەردەی فەرمی، گەورەکانی کۆمەڵگە و کەسایەتییە ئایینییەکان ئەرکی فێرکردنیان گرتە ئەستۆ و بناغەیان بۆ مۆدێلە پەروەردەییەکانی داهاتوو دانا.
2. کاریگەریی ئایین و قوتابخانەکانی سەرەتا
لە کۆتایی سەدەی 19دا، دامەزراندنی سیستەمە نوێیەکانی پەروەردە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەستی کرد بە کاریگەری لەسەر ناوچە کوردییەکان. قوتابخانە ئایینییەکان (مەدرەسەکان) لە یەکەمین دامەزراوەکانی پەروەردەی فەرمی لە کوردستان بوون. ئەم قوتابخانانە بە پلەی یەکەم بۆ فێرکردنی ئایینی تەرخان کرابوون، بەڵام هەروەها خوێندکارانیان لەگەڵ بنەماکانی خوێندنەوە و نووسین بە کوردی و عەرەبی ئاشنا دەکرد؛ بەمەش تۆوی گەشەی ڕێبازێکی ڕێکخراوتر بۆ پەروەردەیان چاند.
کەسایەتییە مێژووییە سەرەکییەکان لە سەرەتاکانی پەروەردەدا
شەریف پاشا: کەسایەتییەکی سەرەکی کە داکۆکیی لە چاکسازیی پەروەردەیی لە ناو گەلی کورددا دەکرد.
جەمال پاشا: لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا کاریگەریی لەسەر نوێکردنەوەی پەروەردە لە ناوچە کوردییەکان هەبوو.
ئەم کەسایەتییە مێژووییە کوردانە لە پەرەپێدانی گرنگیی پەروەردە و دەستپێکردنی گفتوگۆ دەربارەی پێویستیی ناسنامەیەکی نەتەوەیی کە لە ڕێگەی خوێندن و ئەدەبەوە دەردەبڕدرێت، ڕۆڵێکی گرنگیان هەبوو.
3. پەروەردەی کوردی لە سەدەی 20دا
سەدەی 20 خاڵێکی وەرچەرخانی لە پەرەسەندنی پەروەردەی کوردیدا دیاری کرد. لێکەوتەکانی شەڕی جیهانیی یەکەم و ئەو پەیماننامانەی دوای ئەو هاتن و خۆبەڕێوەبردنی کوردیان پشتگوێ خست، بوون بە هۆی گۆڕانی بەرچاو لە شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ پەروەردە. کورد خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ سنوورە نیشتمانییە نوێیەکاندا بینییەوە کە زۆرجار دەستگەیشتن بە سەرچاوە پەروەردەییەکان سنووردار دەکرد.
سەرهەڵدانی بزووتنەوە نەتەوەگەرایەکان
لەم ماوەیەدا، بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی ڕۆڵێکی گرنگیان لە داڕشتنی ڕێبازە پەروەردەییەکانی ناو دانیشتووانی کورددا گێڕا. چالاکوانان دەستیان بە دروستکردنی تۆڕی قوتابخانە کرد کە جەختیان لە زمانی کوردی، مێژوو و کولتوور دەکردەوە. سەرەڕای سنووردارکردنە حکومییەکان، ئامانجی ئەم قوتابخانانە پاراستنی کولتووری کوردی و چاندنی هەستی ناسنامە بوو و ڕۆحی نەتەوەگەراییان لە ناو گەنجاندا پەرە پێ دەدا.
قوتابخانەکانی پێشمەرگە: لە کاتی خەبات بۆ خۆبەڕێوەبردندا دامەزران و منداڵانیان دەربارەی ماف و میراتەکانیان فێر دەکرد.
قوتابخانە نهێنییەکان: لە زۆر حاڵەتدا کە زمانی کوردی قەدەغە بوو، قوتابخانەی نهێنی سەریان هەڵدا بۆ فێرکردنی گەنجان دەربارەی کولتووری خۆیان.
4. کاریگەریی ڕژێمی بەعس
فەرمانڕەوایی بەعسی لە عێراق، کە بە سەرکوتکردنی ناسنامەی کوردی ناسراوە، کاریگەرییەکی زیانبەخشی لەسەر پەروەردەی کوردی هەبوو. ڕژێمەکە سیاسەتی بەعەرەبکردنی جێبەجێ کرد و بە زۆر دامەزراوە پەروەردەییە کوردییەکانی داخست و بەکارهێنانی زمانی کوردیی لە قوتابخانەکاندا سنووردار کرد. ئەم سەرکوتە بوو بە هۆی کەمبوونەوەیەکی توندی سەرچاوە پەروەردەییەکان.
بەرخۆدان لە ڕێگەی پەروەردەوە
سەرەڕای ئەم تەحەدایانە، زۆر کەسایەتیی گشتیی کورد دژی ئەو ڕێوشوێنانە ناڕەزایەتییان دەربڕی. داکۆکییان لە دۆزی پەروەردە کرد و بێ پسانەوە هەوڵیان دا ئەو قوتابخانانە دووبارە دابمەزرێنن کە بە کوردی وانەیان دەگوتەوە و ڕێزیان لە مێژووی کورد دەگرت. هەوڵەکان ئەمانەیان لەخۆ دەگرت:
دروستکردنی یانە و ڕێکخراوی کولتووری بۆ پەرەپێدانی زمانی کوردی.
بڵاوکردنەوەی ئەدەب و کەرەستەی پەروەردەیی بە کوردی.
ئەو ڕۆحی بەرەنگاربوونەوەیەی ئەم کەسایەتییانە بەرجەستەیان دەکرد، پەیوەندیی قووڵی نێوان پەروەردە و مانەوەی کولتووری لە کۆمەڵگەی کورددا دەردەخات.
5. سەردەمی دوای سەدام و چاکسازیی پەروەردەیی
ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە 2003دا دەستپێکی سەردەمێکی نوێی بۆ پەروەردەی کوردی ڕاگەیاند. گەڕاندنەوەی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) دەرفەتێکی بۆ زیندووکردنەوەی سیستەمی پەروەردەیی دابین کرد. ڕابەرایەتییە نوێیەکە وەبەرهێنانی بەرچاوی لە پەروەردەدا کرد و ئامانجی دروستکردنی پرۆگرامێکی خوێندنی هەبوو کە مێژوو، کولتوور و زمانی کوردی بنوێنێت.
چاکسازییە نوێیەکانی پەروەردە
بە پاڵپشتیی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان و دیاسپۆرای کوردی، ژمارەیەک چاکسازی جێبەجێ کراون:
دامەزراندنی وەزارەتێکی پەروەردەی کوردی کە جەخت لە داڕشتنی سیاسەتێکی گشتگیری پەروەردە دەکاتەوە.
بەکارگرتنی زمانی کوردی وەک زمانی وانەگوتنەوە لە قوتابخانەکاندا.
دروستکردنی زانکۆگەلێک کە جەخت لە کولتوور، مێژوو و سیاسەتی کوردی دەکەنەوە.
ئەم چاکسازییانە، لەگەڵ باشترکردنی دەستگەیشتن بە پەروەردە، جەختیان لە گرنگیی فێرکردنی نەوەکانی داهاتوو دەربارەی میرات و ناسنامەیان کردەوە.
6. تەحەدا هاوچەرخەکانی پەروەردەی کوردی
سەرەڕای ئەم پێشکەوتنانە، چەندین تەحەدا لە دیمەنی پەروەردەیی ئێستادا هێشتا دیارن:
A. دارایی و سەرچاوەکان
وەبەرهێنان لە پەروەردەدا هێشتا یەکسان نییە، بە تایبەتی لە ناوچە گوندنشینەکاندا. قوتابخانەکان زۆرجار کەمیی سەرچاوە بنەڕەتییەکان، مامۆستا و ژێرخانیان هەیە و ئەمە دەبێتە هۆی نایەکسانی لە پەروەردەی باشدا.
B. ناسەقامگیریی سیاسی
گرژییە سیاسییە بەردەوامەکانی ناو ناوچەکە هێشتا هەڕەشە لە پەرەسەندنی پەروەردە دەکەن. شەڕ و ملمڵانێ سیستەمە پەروەردەییەکانیان تێک داوە و کۆسپیان بۆ ناونووسین و مانەوەی خوێندکاران لە خوێندندا دروست کردووە.
C. نایەکسانیی ڕەگەزی
دەستگەیشتن بە پەروەردە بۆ کچان هێشتا لە زۆر بەشی کوردستاندا پرسێکی گرنگە. کۆسپە کولتووری و کۆمەڵایەتییەکان زۆرجار دەرفەتە پەروەردەییەکانی کچان سنووردار دەکەن و خولەکانی نایەکسانی بەردەوام دەکەن.
7. ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان لە پەرەپێدانی پەروەردەدا
لە ساڵەکانی دواییدا، زۆر کەسایەتیی گشتیی کورد وەک داکۆکیکاری چاکسازیی پەروەردەیی هاتوونەتە پێشەوە و جەختیان لە گرنگیی بەهێزکردنی گەنجان لە ڕێگەی زانینەوە کردووەتەوە. جەختیان لە پەروەردە وەک ئامرازێک بۆ ڕزگاری و پاراستنی کولتوور کردووەتەوە. هەوڵەکانیان ئەمانە لەخۆ دەگرێت:
دابینکردنی بورسی خوێندن و بەرنامەی پەروەردەیی بۆ گەنجانی بێدەرفەت.
دەستپێکردنی کەمپەین بۆ بەرزکردنەوەی هۆشیاری دەربارەی گرنگیی پەروەردەی کچان و ژنان.
هاوکاریکردن لەگەڵ ڕێکخراوە ناحکومییە نێودەوڵەتییەکان بۆ باشترکردنی ستانداردە پەروەردەییەکان.
ئەم کردەوە بەکۆمەڵە جەخت لەوە دەکاتەوە کە پەروەردە چۆن بە گێڕانەوەی گشتیی خۆڕاگری و ناسنامەی کوردییەوە گرێدراوە.
8. داهاتووی پەروەردەی کوردی
بە ڕوانین بۆ داهاتوو، هەرێمی کوردستان لە خاڵێکی هەستیاردایە. پەرەسەندنی پەروەردە ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە داڕشتنی داهاتووی گەلی کورددا دەگێڕێت. بەکارگرتنی تەکنەلۆژیا وەک ئامرازی فێربوون، یەکخستنی پرۆگرامە نێودەوڵەتییەکانی خوێندن و پەرەپێدانی هاوکارییە جیهانییەکان هەنگاوی بنەڕەتین بۆ پێشخستنی پەروەردەی کوردی. هەروەها، هەوڵدان بۆ دروستکردنی سیستەمێکی پەروەردەیی گشتگیرتر کە سوود بە هەموو گرووپەکانی دانیشتووان بگەیەنێت، بۆ پەرەپێدانی داهاتوویەکی ئاوەدان گرنگە.
بەکارگرتنی داهێنانی پەروەردەیی
بۆ مسۆگەرکردنی داهاتوویەکی ڕووناک بۆ نەوەکانی داهاتوو، پەروەردەی کوردی دەبێت داهێنان بەکار بگرێت:
یەکخستنی شارەزایی دیجیتاڵ و تەکنەلۆژیا لە ناو پۆلەکاندا.
هاندانی توێژینەوەی زانستی و بیرکردنەوەی ڕەخنەیی لە ناو خوێندکاراندا.
پەرەپێدانی پەروەردەی ژینگەیی کە لەگەڵ ئاراستە جیهانییەکان هاوتەریب بێت.
هەرێمی کوردستان لە کولتوور و مێژوودا دەوڵەمەندە و پەروەردە کلیلە بۆ ئاشکراکردنی تواناکانی.
سبەینێیەکی ڕووناک چاوەڕوانە
پەرەسەندنی پەروەردەی کوردی ڕۆحە بەردەوامەکەی گەلی کورد دەنوێنێت. لە دەستپێکە سادەکانەوە کە ڕەگیان لە نەریتە زارەکییەکاندا بوو تا هەوڵە هاوچەرخەکان کە کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان و ڕابەرە چاکسازیخوازەکان پاڵپشتییان لێ دەکەن، پەروەردە هەمیشە ڕووناکییەکی هیوا و بەهێزکردن بووە. هەرچەند تەحەداکان بەردەوامن، شێلگیریی بەکۆمەڵ بۆ پەرەپێدانی پەروەردە لە ناو سەختییەکاندا دیمەنێک لە داهاتوویەکی بەڵێندەر پیشان دەدات. کوردستان بە لەباوەشگرتنی میراتی کولتووریی خۆی و وەبەرهێنان لە دەستپێشخەرییە پەروەردەییەکاندا، ڕێگایەک بەرەو سبەینێیەکی ڕووناکتر بۆ نەوەکانی داهاتوو دادەنێت.
پرسیارە باوەکان
پەروەردە لە کولتووری کوردیدا چ گرنگییەکی مێژوویی هەیە؟
پەروەردە هەمیشە بناغەی کولتووری کوردی بووە و لە ڕێگەی نەریتە زارەکییەکانەوە، کە چیرۆک و وانەی ئەخلاق و کۆمەڵگە لەخۆ دەگرن، جەختی لە بەهای زانین کردووەتەوە.
قوتابخانە ئایینییەکان چۆن بەشدارییان لە پەرەسەندنی پەروەردەی کوردیدا کرد؟
لە کۆتایی سەدەی 19دا، قوتابخانە ئایینییەکان (مەدرەسەکان) لە کوردستان پەروەردەی فەرمییان ناساند؛ خوێندنەوە و نووسینیان بە کوردی و عەرەبی فێر دەکرد و لە هەمان کاتدا جەختیان لە فێرکردنی ئایینی دەکردەوە.
لە سەدەی 20دا هەندێک لە پەرەسەندنە سەرەکییەکانی پەروەردەی کوردی چی بوون؟
سەدەی 20 سەرهەڵدانی بزووتنەوە نەتەوەگەرایەکانی بینی کە قوتابخانەیان بە جەختکردنەوە لە زمان و کولتووری کوردی دامەزراند، سەرەڕای ئەو تەحەدایانەی گۆڕان و سنووردارکردنە سیاسییەکان دروستیان کردبوو.
ڕژێمی بەعس چۆن کاریگەریی لەسەر پەروەردەی کوردی هەبوو؟
ڕژێمی بەعس سیاسەتە سەرکوتکەرەکانی جێبەجێ کرد کە قوتابخانە کوردییەکانی داخست و بەکارهێنانی زمانی کوردیی سنووردار کرد؛ ئەمەش بوو بە هۆی کەمبوونەوەی سەرچاوە پەروەردەییەکان.
پەروەردەی کوردی ئەمڕۆ ڕووبەڕووی چ تەحەدایەکی هاوچەرخ دەبێتەوە؟
تەحەداکانی ئێستای پەروەردەی کوردی نایەکسانی لە دابینکردنی دارایی، ناسەقامگیریی سیاسی و نایەکسانییە ڕەگەزییەکان لەخۆ دەگرن کە دەستگەیشتنی کچان بە پەروەردە سنووردار دەکەن.