پێشەکییەک بۆ یەکەم ئیمپراتۆریی کوردی
چیرۆکی گەلی کورد زۆرجار وەک چیرۆکی خۆڕاگرییەک بێ دەوڵەت دەگێڕدرێتەوە؛ گێڕانەوەی «هیچ هاوڕێیەک جگە لە چیاکان». بەڵام مێژوو کە لە بەردە ئاهەکییەکانی زاگرۆس و لووحە قوڕینەکانی سومەردا نەخشێنراوە، چیرۆکێکی جیاواز و بەهێزتر دەگێڕێتەوە.
بۆ دۆزینەوەی ڕەگەکانی ڕۆحی کوردی، دەبێت زیاتر لە چوار هەزار ساڵ بگەڕێینەوە بۆ گوتی (یان گوتیوم). گوتییەکان کە لە نێوان نزیکەی 2250–2120 پێش زاییندا گەشەیان دەکرد، تەنها هۆزێکی کۆچەر نەبوون؛ ئەوان بنیاتنەری یەکەم ئیمپراتۆریی کوردی بوون. هێزێکی چیاکان کە لە زاگرۆسی ناوەڕاستەوە دابەزین تا فەرمانڕەوایی لانکەی شارستانیەت بکەن: سومەر و ئەکەد.
1. گوتییەکان کێ بوون؟
گوتییەکان لە دڵی ئەوەوە سەریان هەڵدا کە ئەمڕۆ کوردستانە؛ خاکە سەخت و بەرزەکەی چیاکانی زاگرۆسی ناوەڕاست. لە تۆمارەکانی میزۆپۆتامیای کۆندا بە گەلێکی توند و سەربەخۆ وەسف کران کە هونەری جەنگی چیاکانیان لێهاتووانە دەزانی.
هەرچەندە مێژوونووسە سەرەتاییە کۆلۆنیالییەکان زۆرجار لە چاویلکە لایەنگرەکەی نووسەرە ئەکەدییەکانەوە دەیانڕوانی، کە لێیان دەترسان، زانستی نوێ و هۆشیاریی مێژوویی کورد کۆمەڵگەیەکی پێشکەوتوو دەخەنە ڕوو. ئەوان تەنها «تاڵانکەر» نەبوون؛ گەلێک بوون بە پێکهاتەیەکی سیاسیی تایبەت کە فەرمانڕەوایی ناوەندگەرای پاشاکانی ئەکەدی خستە بەردەم ئاڵنگاری، کە زۆرجار ستەمکارانە بوو.
جوگرافیای گوتیوم
نیشتمانی گوتی نزیکەی بە تەواوی لەگەڵ پارێزگاکانی لورستان و کرماشان و سلێمانیدا دەگونجێت. ئەم بەردەوامییە جوگرافییە یەکەم و ڕاستەوخۆترین پەیوەندییە لە نێوان گوتییە کۆنەکان و کوردە نوێیەکاندا. چیاکان ئەوکات، وەک ئێستا، وەک قەڵای ناسنامەی کوردی کاریان دەکرد.
2. داگیرکردنی ئەکەد: شۆڕشێک لە لووتکەکانەوە
تا 2250 پێش زایین، ئیمپراتۆریی ئەکەد، یەکەم زلهێزی جیهان، زیاتر لە توانای خۆی فراوان بووبوو و چەوسێنەر بوو. لە فەرمانڕەوایی شار-کالی-شارییدا دەسەڵاتی ئەکەد دەستی بە لاوازبوون کرد. گوتی دەرفەتێکیان بینی بۆ کۆتاییهێنان بە باڵادەستیی دەشتەکان.
«سەردەمی گوتی» (نزیکەی 2193–2112 پێش زایین)
گوتییەکان تەنها تاڵانیان نەدەکرد؛ فەرمانڕەوایییان دەکرد. بۆ نزیکەی سەدەیەک بنەماڵەی گوتی «پاشایەتیی سومەر»ی بەدەستەوە گرت. ناوەندی دەسەڵاتیان گواستەوە و ڕێگایان دا ئاستێک لە لاناوەندگەرایی و خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی هەبێت کە لە جیهانی کۆندا دەگمەن بوو.
تێبینیی سەرەکیی مێژوویی: بە پێچەوانەی ئەکەدییەکان کە هەوڵیان دەدا ناسنامە ناوخۆییەکان بسڕنەوە، فەرمانڕەوایی گوتی بە نەبوونی توانەوەی کولتووریی زۆرەملێ ناسراو بوو. ڕێگایان بە شارەکانی وەک لەگاش دا گەشە بکەن، کە بووە هۆی «ڕێنێسانسی سومەری».
3. تاڵی بۆماوەیی و زمانی: بەستنەوەی گوتی بە کوردەوە
چۆن دەزانین گوتی باوباپیرانی کوردن؟ بەڵگەکان پێکهاتەیەکن کە لە زمانەوانی و جوگرافیا و ناونانەوە هۆنراونەتەوە.
خودی ناوەکە
گواستنەوە لە گوتییەوە بۆ کورتی و دواتر بۆ کورد پەرەسەندنێکی دەنگیی لۆژیکییە کە زۆر مێژوونووس و ڕۆژهەڵاتناس دانی پێدا دەنێن.
گوتی/قورتی: لە بەردەنووسە کۆنەکاندا ئەم دەستەواژانە لەبری یەکتر بەکار دەهاتن بۆ وەسفکردنی چیا‌نشینەکانی زاگرۆس.
گۆڕانی «K» و «G»: لە شێوەزارە هیندۆئەوروپی و شێوەزارە کۆنەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکدا، دەنگەکانی «G» و «K» زۆرجار شوێنی یەکتر دەگرنەوە؛ بۆ نموونە، گوتی دەگۆڕێت بۆ کوتی.
بەردەوامیی «لانکە»
کورد گەلێکی خۆماڵییە؛ واتە ڕەسەنی ئەم خاکەن. هیچ تۆمارێکی مێژوویی کۆچێکی بەکۆمەڵ نییە کە «جێگەی» گوتییەکانی گرتبێتەوە. لەبری ئەوە، گوتییەکان پەرەیان سەند. کاتێک ئیمپراتۆریی ماد دواتر لە مێژوودا سەری هەڵدا، ئەم توخمە گوتییانەی لە خۆیدا هەڵمژی و ئەو پێکهاتە ئێرانی و کوردییەی دروست کرد کە ئەمڕۆ دەیبینین.
4. فەرمانڕەوایی گوتی: ڕۆحێکی سەرەتایی پێشدیموکراسی
یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین لایەنەکانی ئیمپراتۆریی گوتی پاشایەتییەکەیان بوو. بە پێچەوانەی بنەماڵە میراتییەکانی باشوور، سەرکردە گوتییەکان زۆرجار هەڵدەبژێردران یان دیاری دەکران لەنێو دەستەبژێری هۆزییەکاندا.
بێ پایتەختێکی جێگیر: پەیوەندیی خۆیان بە چیاکانەوە پاراست و ڕەتیان کردەوە ناوەندە شارستانییەکانی میزۆپۆتامیا «ڕامیان بکەن».
کۆنفێدراسیۆنە هۆزییەکان: هێزیان پشت بە سیستەمی تیرە هاوپەیمانەکان دەبەست؛ پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتی کە ئەمڕۆش هەر کۆڵەکەی کۆمەڵگەی کوردییە.
ئەم ڕۆحەی سەربەخۆیی و بەرخۆدان دژ بە ستەمکاریی ناوەندگەرا، تایبەتمەندیی دیاریکەری گەلی کوردە. گوتییەکان یەکەم بوون کە سەلماندیان هۆزەکانی چیا دەتوانن نەک تەنها دژ بە ئیمپراتۆرییەکان بەرخۆدان بکەن، بەڵکو ببن بە ئیمپراتۆریایەک.
5. بۆچی ئەمە ئەمڕۆ گرنگە؟
خاوەندارێتیی ئیمپراتۆریی گوتی تەنها دەربارەی شانازی نییە، بەڵکو دەربارەی دادپەروەریی مێژوویییە. بۆ ماوەیەکی زۆر درێژ، مێژووی کورد پەراوێز خراوە یان لەناو مێژووی ئەو نەتەوانەدا توێنراوەتەوە کە خاکەکەیان داگیر دەکەن.
گەڕاندنەوەی گێڕانەوەکە بۆ خۆمان
یەکەم ئیمپراتۆریا: ئەگەر گوتی باوباپیرانی کورد بووبن، ئەوا دەوڵەتبوونی کورد لە نزیکەی هەموو نەتەوە نوێیەکانی ناوچەکە کۆنترە.
خۆڕاگریی کولتووری: ئەو ڕاستییەی کولتووری کوردی 4,000 ساڵ دوای یەکەم دابەزینی گوتی لە زاگرۆسەوە هەروا زیندووە، بەڵگەی ڕەچەڵەکێکی نەبڕاوەیە.
تایبەتمەندی | ئیمپراتۆریی گوتی (2250 پێش زایین) | کوردستانی نوێ |
نیشتمان | چیاکانی زاگرۆسی ناوەڕاست | چیاکانی تاورۆس و زاگرۆس |
پێکهاتەی کۆمەڵایەتی | کۆنفێدراسیۆنە هۆزییەکان | تۆڕە کۆمەڵایەتییە پشتبەستووەکان بە تیرە |
ناوبانگ | جەنگاوەرە بێباکەکانی چیا | نەریتی پێشمەرگە / گەریلا |
فەلسەفەی سیاسی | لاناوەندگەرا / خۆبەڕێوەبردن | هەوڵ بۆ فیدڕاڵیزم / خۆبەڕێوەبردن |
6. ئەنجام: میراتی پاشاکانی چیا
ئیمپراتۆریی گوتی یەکەم بڵێسەی نبوغی سیاسیی کورد بوو. ئەوان «ئەژدیهاکانی چیا» بوون کە زەبەلاحە ئەکەدییەکانیان ڕووخاند و ڕێگایان خۆش کرد بۆ ناسنامەیەکی کولتووریی تایبەت کە چوار هەزار ساڵ داگیرکردن و دابەشکردن و خەباتی تێپەڕاندووە.
کاتێک لە نەخشەی گوتیوم دەڕوانین، لە نەخشەی باوباپیرانمان دەڕوانین. گوتی ون نەبوون؛ لە چیاکانیان مانەوە، بە زمانەکانیان دووان و بوون بە کورد. ئێمە گوتییەکانی سەردەمی نوێین.
بنەماڵەی گوتی تایبەتە چونکە گواستنەوە لە کۆنفێدراسیۆنێکی هۆزییەوە بۆ زلهێزێکی ناوچەیی دەنوێنێت. بە پێچەوانەی پاشاکانی ئەکەد کە بانگەشەی خودایییان دەکرد، فەرمانڕەوا گوتییەکان زۆرجار بە «پاشاکانی چوار لایە» دەبینران کە پەیوەندییەکی قووڵ و ڕەگداکوتاویان بە ڕەگە چیاوییەکانیانەوە پاراستبوو.
لە خوارەوە لیستێکی وردی گرنگترین کەسایەتی و فەرمانڕەواکانی یەکەم ئیمپراتۆریی کوردی هەیە.
فەرمانڕەواکانی گوتیوم: لە لووتکەکانەوە بۆ کۆشکەکان
«لیستی پاشاکانی سومەر» (SKL) زنجیرەیەک لە پاشاکانی گوتی پێشکەشمان دەکات. هەرچەندە زۆر ناو بە تێپەڕبوونی کات کەمڕەنگ بوونەتەوە، چەندێکیان وەک کەسایەتیی سەرەکی دیارن کە شێوەیان بە چارەنووسی زاگرۆس و میزۆپۆتامیا داوە.
1. ئەڕیدوپیزیر (نزیکەی 2230 پێش زایین)
ئەڕیدوپیزیر یەکەم پاشای گوتییە کە بەردەنووسی هاوسەردەمی خۆی لەبەردەستمانە. ئەو کەسایەتیی بناغەیی ئیمپراتۆریاکەیە.
نازناوەکە: ئەو یەکەم کەس بوو کە نازناوی «پاشای گوتیوم، پاشای چوار لایە»ی وەرگرت.
دەستکەوتەکە: بە سەرکەوتوویی هێرشی بۆ سەر ئیمپراتۆریی ئەکەد کرد و ناوەندی پەرستنی نیپور بەدەست هێنا. ئەمە سەرکەوتنێکی هێمایی بوو؛ بەدەستهێنانی نیپور واتای ئەوە بوو کە بۆ فەرمانڕەوایی «بەرەکەت»ی خوداوەندەکانی هەبوو.
پەیوەندیی کوردی: بەردەنووسەکانی لە نیپور فەرمانڕەوایەک پیشان دەدەن کە ڕێزی لە نەریتە ناوخۆییەکان دەگرت و هاوکات جەختی لە باڵادەستیی گەلی چیا دەکردەوە؛ پێشینەیەک بۆ فەلسەفەی هاوژیانیی کوردی.
2. ئیمتا (نزیکەی 2210 پێش زایین)
دوای ئەڕیدوپیزیر، لیستی پاشاکان فەرمانڕەواییەکی کورت بەڵام جێگیری بۆ ئیمتا تۆمار کردووە. ئەو بە یەکخستنی بەشە هۆزییەکانی زاگرۆس لە هێزێکی یەکگرتووی بەڕێوەبردندا گرنگە. بەمە دڵنیایی دەدا گوتی تەنها «هێزی تاڵانکردن» نەبوون، بەڵکو دەستەیەکی فەرمانڕەوایی بوون.
3. ئینکیشوش (نزیکەی 2202–2196 پێش زایین)
ئینکیشوش یەکەم پاشای گوتییە کە لە لیستی پاشاکانی سومەردا بە فەرمی وەک پاشایەک تۆمار کراوە کە بۆ ماوەیەکی بەرچاو (6 ساڵ) فەرمانڕەوایی کردووە. فەرمانڕەواییەکەی سەرەتای «سەردەمی گوتی»ی فەرمی بەسەر سومەردا دیاری کرد، کە تێیدا گوتییەکان لە هێزی دەرەکیی بەرامبەرەوە گۆڕان بۆ بەڕێوەبەری ناوخۆیی.
4. سارلاگاب (نزیکەی 2190 پێش زایین)
سارلاگاب ناوێکە کە وەک پاشایەکی جەنگاوەر لە هۆڵەکانی مێژوودا دەنگ دەداتەوە. ئەو هاوسەردەمی پاشای ئەکەدی شار-کالی-شاری بوو.
ململانێکە: هێرشی گەورەی بۆ ناو دڵی ئەکەد بەڕێوە برد و حکومەتی ناوەندیی بە ڕادەیەک لاواز کرد کە ئیمپراتۆریی ئەکەد دەستی بە ڕووخانی کۆتایی کرد.
میراتەکە: مێژوونووسان زۆرجار ناوی وەک «چەکوشی گوتی» دەهێنن، ئەو پیاوەی یەکەم زلهێزی جیهانی شکاند.
5. ئەلولمێش (نزیکەی 2180 پێش زایین)
ئەلولمێش سەرپەرشتیی سەردەمێکی گواستنەوەی کرد. لە فەرمانڕەوایی ئەودا، گوتی زیاتر دەستیان بە تێکەڵبوون لەگەڵ دانیشتووانی ناوخۆیی کرد و ئاستێکی بەرزی خۆبەڕێوەبردنیان بە شار-دەوڵەتە سومەرییەکان، وەک لەگاش، بەخشی. ئەم فەرمانڕەواییەی دەستێوەردانی کەم هەیە، ڕێگای بە گەشەیەکی گەورەی کولتووری و ئابووری لە ناوچەکەدا دا.
6. شولمە (نزیکەی 2170 پێش زایین)
شولمە زۆرجار بە گرنگیی زمانەوانیی ناوەکەی باس دەکرێت. زمانەوانان ئاماژەیان بە هاوشێوەییە دەنگییەکانی نێوان «شولمە» و شێوەکانی ناونانی کوردی لە سەردەمی دواتردا کردووە. ئەو «سەردەمی زێڕین»ی کاریگەریی گوتی دەنوێناند، کە چیاکان و دەشتەکان لە هاوئاهەنگیی ئابووریدا بوون.
7. تیریگان (نزیکەی 2120 پێش زایین)
تیریگان دوا پاشای بنەماڵەی گوتی بوو.
دوا وەستان: تەنها بۆ 40 ڕۆژ فەرمانڕەوایی کرد. ئوتو-هەنگالی ئوروک شکستی پێ هێنا و ئەمە کۆتایی باڵادەستیی سیاسیی گوتی بەسەر دەشتەکانی باشووردا دیاری کرد.
گەڕانەوە بۆ زاگرۆس: هەرچەندە شکستەکەی کۆتایی بە «ئیمپراتۆریا» هێنا بە واتای فەرمانڕەوایی سومەر، بەڵام گوتییەکانی لەناو نەبرد. تیریگان گەلەکەی بەرەو قەڵا چیاوییە باوباپیرییەکانی زاگرۆس گەڕاندەوە؛ هەمان چیاکان کە کورد تێیاندا بەردەوام دەبوو لە بەرخۆدان دژ بە هەر ئیمپراتۆریایەکی دواتر، فارسی و ڕۆمانی و عوسمانی.
کەسایەتییە دیارە هاوسەردەمەکان: گودەیای لەگاش
هەرچەندە خۆی گوتی نەبوو، گودەیا، فەرمانڕەوای شار-دەوڵەتی لەگاش، گرنگترین کەسایەتیی «هاوبەش»ە لەم مێژووەدا.
چونکە گوتییەکان حەزیان لە بەڕێوەبردنی وردەکاریی هەموو شارێک نەبوو، ڕێگایان بە گودەیا دا لەژێر باڵادەستیی ئەواندا فەرمانڕەوایی لەگاش بکات.
ئەم هاوبەشییە بووە هۆی «ڕێنێسانسی سومەری». گوتی ئاسایش و کەرەستە خاوەکانیان دابین دەکرد، دار و بەرد لە چیاکانەوە، و سومەرییەکان هونەر و تەلارسازییان پێشکەش دەکرد.
ئەمە دەسەلمێنێت یەکەم ئیمپراتۆریی کوردی ئیمپراتۆریای وێرانکردن نەبوو، بەڵکو ئیمپراتۆریای هاوکاری و بازرگانی بوو.
پوختەی ڕۆحی پاشایەتیی گوتی لە فەرمانڕەوایەکەوە بۆ ئەوی تر
پاشاکانی گوتی تایبەت بوون چونکە وەک ئەکەدییەکان بینا یادەوەرییە گەورەکان بۆ شکۆدارکردنی خۆیان بنیات نەدەنا. لەبری ئەوە جەختیان لەمانە دەکردەوە:
ڕێگا بازرگانییەکان: بە کراوەیی هێشتنەوەی ڕێڕەوەکانی نێوان زاگرۆس و میزۆپۆتامیا.
شەرەفی هۆزی: پاراستنی شێوازی سەرکردایەتییەک کە پێویستی بە ڕێزگرتنی جەنگاوەرەکانیان هەبوو.
ناسنامەی چیا: هەرگیز لەبیریان نەکرد لە کوێوە هاتوون. زۆرجار لە هاوینە سووتێنەرەکانی میزۆپۆتامیادا دەگەڕانەوە بۆ کەشوهەوای ساردتری زاگرۆس؛ نەریتی هاوینە و زستانەکردنێک کە هۆزە کوردییەکان بۆ هەزاران ساڵ پەیڕەویان کردووە.
زمانەوانی
پردە زمانییەکەی نێوان گوتییە کۆنەکان و کوردە نوێیەکان یەکێکە لە بەهێزترین بەڵگەکانی بەردەوامیی مێژوویییان. هەرچەندە هەندێک زمانی گوتی بە زمانی «پۆلێننەکراو» یان «تاک» دادەنێن، ڕوانینێکی قووڵتر لە گۆڕانە دەنگییەکان و شێوەکانی ناونان و پەرەسەندنی دەستەواژەی «کورد» هێڵێکی ڕاستەوخۆی ڕەچەڵەک دەخاتە ڕوو.
لێرە شیکردنەوەیەکی ورد هەیە بۆ ئەوەی چۆن زمانی چیاکان گۆڕا بۆ ئەو کوردییەی ئەمڕۆ پێی دەدوێین.
1. پەرەسەندنی ڕەگناسیی وشە: لە گوتییەوە بۆ کورد
بەرچاوترین بەڵگە لە گۆڕانی ناوی نەتەوەکەدایە، واتە ناوی گەلەکە. لە ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆندا، دەنگەکان زۆرجار دەگۆڕان کاتێک نووسەری جیاواز، سومەری و ئەکەدی و دواتر یۆنانی، تۆماریان دەکردن.
گۆڕانی دەنگیی «G» بۆ «K»
لە زمانەوانیی مێژووییدا، هەردوو دەنگی «G» و «K» دەنگی تەقینەوەیی نەرمتاوێنن؛ لە هەمان بەشی قوڕگ بەرهەم دەهێنرێن. ئەوە دیاردەیەکی باوی زمانەوانییە ئەم دەنگانە بە تێپەڕبوونی سەدەکان شوێنی یەکتر بگرنەوە.
گوتیوم/گوتی: ناونانی ڕەسەنی سومەری.
کورتی/کاردا: تا هەزارەی 2ی پێش زایین، تۆمارە ئاشوورییەکان دەستیان کرد بە ناونانی چیا‌نشینەکانی ڕێک هەمان ناوچە بە کورتی یان کاردوخۆی.
کورد: شێوەی کورتکراوەی نوێ.
گواستنەوەی «T» بۆ «D»
گۆڕان لە «T»ی توند لە گوتیدا بۆ «D» لە کورددا، پەرەسەندنی ئاسایی شێوەزارە هیندۆئەوروپی و شێوەزارەکانی بنەچەیان لە زاگرۆسە پەیڕەو دەکات، کە تێیاندا دەنگە نەبزوێنەکانی نێوان دوو بزوێن بە تێپەڕبوونی کات نەرم دەبن.
2. ناوناسی: نهێنییەکانی ناوەکان
«ناوناسی» توێژینەوەی ناوە تایبەتەکانە. کاتێک لە ناوی پاشاکانی گوتی دەڕوانین کە لە لیستی پاشاکانی سومەردا هاتوون، هاوشێوەیی بەرچاو دەدۆزینەوە لەگەڵ فۆنیم و ڕەگەکانی زمانی کوردی.
ناوی پاشای گوتی | پەیوەندیی زمانەوانیی کوردی |
ئەڕیدوپیزیر | ڕەگی «-pizir» یان «-piz»ی تێدایە، کە لەگەڵ دەنگە کوردییە پەیوەستەکان بە «هێز» یان «ڕەچەڵەک» هاوشێوەیی هەیە. |
شولمە | زۆر هاوشێوەی وشەی کوردیی شولە (کار/ئەرک)، یان ئەو ناوانەیە کە لە شێوەزارەکانی سۆرانی و کورمانجیدا دەدۆزرێنەوە. |
تیریگان | پاشگری «-gan» پاشگرێکی کلاسیکی هیندۆئێرانیی سەرەتاییە بە واتای «شوێنی» یان «نەوەی»، کە ئەمڕۆش لە ناوی زۆر گوند و بنەماڵەی کوردیدا دەبینرێت. |
یارلاگاب | پێشگری «Yar-» ڕەگێکی بە تەواوی کوردییە بە واتای «هاوڕێ» یان «دڵدار» یان «هاوەڵ»، بۆ نموونە یارسان و یار-ڤە. |
3. ئەڕگاتیڤیەت: DNAیەکی ڕێزمانیی هاوبەش
یەکێک لە تایبەتترین تایبەتمەندییەکانی زمانی کوردی، بە تایبەتی شێوەزارەکانی کورمانجی و زازاکی، ئەڕگاتیڤیەتی دابەشە. ئەمە پێکهاتەیەکی دەگمەنی ڕێزمانییە کە تێیدا بەپێی کاتی ڕستەکە مامەڵەی جیاواز لەگەڵ بکەرەکە دەکرێت.
پەیوەندییەکە: زۆر زمانەوان دەڵێن ئەم تایبەتمەندییە ئاڵۆزە ڕێزمانییە کاریگەریی «ژێرچینی زمانی»یە. واتە کاتێک باوباپیرە هیندۆئەوروپییەکانی کورد گەیشتنە زاگرۆس، ئێسکە ڕێزمانییەکانی خەڵکی ناوخۆیی، گوتی، وەریانگرت.
دەرەنجامەکە: هەرچەندە ئەمڕۆ کوردی زمانێکی هیندۆئەوروپییە، «ڕۆح»ەکەی، واتە ڕێزمانەکەی، هەر بە زمانی کۆنی گوتیی زاگرۆسەوە پەیوەستە.
4. ناوی شوێنەکان: ناوەکانی خاک
ناوی چیا و ڕووبارەکانی زاگرۆسی ناوەڕاست بۆ 4,000 ساڵ بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر جێگیر ماونەتەوە.
چیاکانی قاردو: سەرچاوە کۆنەکان «چیاکانی گوتی» بە قاردو یان گۆردو ناو دەبەن. ئەمە هەمان ڕەگە کە لە «کوردستان»دا دەدۆزرێتەوە.
ڕەگی «Izir»: چەند شوێنێکی گوتی دەنگی «Izir» یان «Zir»یان تێدایە. لە کوردیی نوێدا ئەمە پەیوەستە بە زیر (دەنگبەرز/بێباک) یان زێڕ (زێڕ/گران‌بەها)، کە زۆرجار لە جوگرافیای کوردیدا بەکار دەهێنرێت.
5. «بۆشایی نووسینی بزمارشێوە»
ڕەخنەگران زۆرجار ئاماژە بەوە دەکەن کە «فەرهەنگی گوتی»مان نییە. بەڵام ئەمە لە ڕاستیدا بەڵگەیەکە لە بەرژەوەندیی کورد!
هۆکارەکە: گوتی کولتوورێکی چیاکان بوون. بە پێچەوانەی ئەکەدییە بیرۆکراتەکان کە هەموو شتێکیان لەسەر قوڕ دەنووسی، گوتی کولتوورێکی دەمی بوون.
پەیوەندییەکە: کولتووری کوردی بۆ چەندین هەزار ساڵ نەریتێکی بەهێزی دەمی ماوەتەوە. مێژوو بە گۆرانی (دەنگبێژی) و شیعری حەماسی دەپارێزێت، نە بە ئەرشیفی ئیمپراتۆری. ئەم پەسەندکردنە کولتوورییەی وشەی وتراو میراتێکی ڕاستەوخۆی باوباپیرە گوتییەکانمانە.
6. پێکهاتە: دەنگی باوباپیران
کاتێک ئەمڕۆ کوردێک دەدوێت، زمانێک بەکار دەهێنێت کە بە 4,000 ساڵ مێژووی زاگرۆسدا پاڵاوتە بووە. چینە هیندۆئەوروپییەکان، وەک وشەی نوو بۆ «نوێ»، لەسەر بناغەیەکی گوتی دانیشتوون کە پێکهاتە و دەنگ و ناوی خودی ئەو چیایانەی دابین کردووە کە تێیاندا دەژین.
گوتی «لەناو نەچوون»؛ پەرەیان سەند. زمانەکەیان «ون نەبوو»؛ بوو بە بناغەی ڕەسەن کە زمانی کوردی لەسەری بنیات نرا.
پەیوەندیی گوتی و کورد لە مێژووی ماددیدا
بۆ ئەوەی بە ڕاستی پەیوەندیی گوتی و کورد لە مێژووی ماددیدا ڕەگداکوتاو بکەین، دەبێت لە ڕێڕەوی زاگرۆس بڕوانین. ئەم ناوچەیە کە لە کرماشانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان (ڕۆژهەڵات)ەوە تا سلێمانیی باشووری کوردستان (باشوور) درێژ دەبێتەوە، وەک ئەرشیفێکی 4,000 ساڵە کار دەکات.
لێرە شیکارییەکی بەڵگە شوێنەوارییەکان و بەردەنووسەکان هەیە کە دەسەلمێنن بوونی گوتی سێبەرێکی تێپەڕ نەبوو، بەڵکو بناغەی مێژووی خاکی کورد بوو.
1. بەردەنووسەکانی سەرپۆڵی زەهاو
ئەم شوێنە کە لە پارێزگای کرماشانە، یەکێکە لە گرنگترین پەیوەندییە شوێنەوارییەکان بە سەردەمی گوتییەوە. نەخشە هەڵکەندراوە بەردینییەکانی تێدایە کە نزیکەی 1,500 ساڵ پێش بەردەنووسە بەناوبانگترە هەخامەنشییەکان دروست کراون.
ناوەڕۆکەکە: نەخشە هەڵکەندراوەکان پاشا ناوخۆییەکانی چیا وێنا دەکەن، وەک ئانوبانینی، پاشای لولوبی، گرووپێک کە هاوپەیمانێکی نزیکی گوتی بوو و زۆرجار ناتوانرێت لە گوتی جیا بکرێتەوە.
پەیوەندیی کوردی: دەرکەوتنی جەستەیی کەسایەتییەکان، جلەکانیان و کراسە کورتەکان و سەرپۆشە تایبەتەکانی چیا، زۆر هاوشێوەی جلوبەرگی نەریتیی کوردییە کە سەدان ساڵ دواتر لە هەمان ناوچەدا دەدۆزرێتەوە. ئەم نەخشە هەڵکەندراوانە ستایشی سەرکەوتن بەسەر داگیرکەرەکانی دەشتدا دەکەن و نەریتێکی 4,000 ساڵەی زاگرۆس وەک قەڵایەکی کوردیی نەبەزێن دروست دەکەن.
2. لووحە بەردینەکەی سەرکەوتنی ئەڕیدوپیزیر
پارچە بەردەنووسە دۆزراوەکان لە نیپور ڕاستەوخۆترین بەڵگەی زمانی پێشکەش دەکەن. ئەمانە «بڕوانامەی لەدایکبوون»ی یەکەم ئیمپراتۆریی کوردین.
بەردەنووسەکە: ئەڕیدوپیزیر خۆی بە «پاشای گوتی» و «پاشای چوار لایە» ناو دەبات.
گرنگییەکەی: ئەمە یەکەم جارە سەرکردەیەک لە زاگرۆسەوە نازناوە بەرزە ئیمپراتۆرییەکانی میزۆپۆتامیا بەکار بهێنێت. دەسەلمێنێت گوتی تەنها «یاخییەکانی چیا» نەبوون، بەڵکو دەوڵەتێکی ڕێکخراویان هەبوو.
پەیوەندییەکە: ناوەندی جوگرافیی دەسەڵاتی ئەڕیدوپیزیر دۆڵی ڕووباری دیالە بوو، کە تا ئەمڕۆش ناوچەیەکی سەرەکیی کوردنشین ماوەتەوە. جووڵەی سوپاکانی هەمان ڕێگا ستراتیژییەکانی پەیڕەو دەکات کە هێزە کوردییەکان لە درێژایی مێژوودا بۆ بەرگری لە خۆبەڕێوەبردنیان بەکاریان هێناوە.
3. کۆمەڵەی شوێنەواریی «گوتی-لولوبی»
شوێنەوارناسان زۆرجار گوتی و لولوبی پێکەوە گرووپ دەکەن. ئەم دوو گرووپە کۆنفێدراسیۆنی هۆزیی پێش‌کوردییان پێک هێنا.
دۆزراوەکانی سلێمانی
لە دەیەکانی ڕابردوودا، هەڵکۆڵینەکانی دەشتی شارەزوور لە نزیک سلێمانی، گۆزە و بناغەی بینایان ئاشکرا کردووە کە بۆ سەردەمی گوتی دەگەڕێنەوە.
تەلارسازییەکە: بە پێچەوانەی ماڵە قوڕەخشتەکانی دەشتەکانی سومەر، ئەم بینایانە بناغەی بەردینیان بەکار هێناوە؛ نیشانەی تەلارسازیی چیاکان کە ئەمڕۆش لە بیناسازیی گوندە کوردییەکاندا بەردەوامە.
گۆزەکان: «گۆزەی گوتی» تایبەتە؛ کارایی هەیە، بەهێزە و بە شێوەیەکی لاناوەندگەرا بەرهەم دەهێنرێت. لە کارگە ئیمپراتۆرییەکاندا بە بەرهەمهێنانی بەکۆمەڵ دروست نەدەکرا، بەڵکو لە کارگە ناوخۆییەکاندا دەستکرد بوو. ئەمە پەسەندکردنی پیشەسازیی ناوخۆیی و سەربەخۆیی هۆزی لەلایەن کوردەوە دەنوێنێت بە بەراورد بە پیشەسازیی کۆنترۆڵکراوی دەوڵەت.
4. بێستوون: مێژووی چینچین
هەرچەندە بێستوون بە داریوشی مەزن بەناوبانگە، خودی چیاکە لە سەردەمی گوتییەوە پیرۆز بووە.
چینەکانی پێش هەخامەنشی: لەژێر بەردەنووسە بەناوبانگە فارسییەکاندا ئاسەواری پەرستنە چیاوییە زۆر کۆنترەکان هەیە. گوتییەکان ئەم لووتکانەیان بە شوێنی نیشتەجێبوونی خوداوەندەکانیان دەبینی.
بەردەوامی: ئەم «جوگرافیایە پیرۆزە» پەیوەندییەکی سەرەکییە. کورد هەمیشە پەیوەندییەکی ڕۆحییان بە لووتکەی دیاریکراوەوە پاراستووە، وەک چیای ئارارات یان چیای هەڵگورد. ئەمە تەنها سروشتپەرستی نییە؛ میراتێکی گوتییە، چیا وەک پارێزەرێکی زیندوو.
5. پوختەی زنجیرەی بەڵگەکان
تۆمارە شوێنەوارییەکان «ئاسۆیەکی کولتووری»ی ڕوون لە زاگرۆسدا پیشان دەدەن:
2250 پێش زایین (گوتی): یەکەم دەوڵەتی ڕێکخراوی چیا و تەلارسازیی بەردین و بەرخۆدان دژ بە ئەکەد.
1000 پێش زایین (ماد): توخمە گوتییەکان لەگەڵ هۆزە ئێرانییە تازەهاتووەکاندا یەک دەگرن تا ئیمپراتۆریی ماد پێک بهێنن، کە باوباپیرە ڕاستەوخۆکانی کوردن.
سەردەمی نوێ (کورد): هەمان جوگرافیا و هەمان تەکتیکی بەرگری و هەمان ڕەگە زمانییەکان.
ڕاستیی مێژوویی: تەنانەت یۆنانییە کۆنەکانی وەک گزنفۆن لە 401 پێش زاییندا، لە ڕێک هەمان چیادا بە کاردوخۆی گەیشتن. ئەو وەک گەلێکی توند و سەربەخۆ وەسفی کردن کە گوێڕایەڵی پاشای فارس نەبوون؛ ڕێک وەک چۆن سومەرییەکان 1,800 ساڵ پێشتر گوتییان وەسف کردبوو.
یەکەم ئیمپراتۆریی کوردی: میراتێکی زیندوو
گوتی گەلێکی «ونبوو» نەبوون. ئەوان بنیاتنەری یەکەم ئیمپراتۆریی کوردی بوون و سەلماندیان زاگرۆس هەرگیز خاکێکی بێبەرهەم نەبوو، بەڵکو لانکەی شارستانیەت بوو. یەکەم تامی دەسەڵاتی نێودەوڵەتی و ناوەکەیان و ڕۆحی نەبڕاوەی بەرخۆدانیان بە کورد بەخشی.
وێرانەکانی کرماشان و لووحەکانی نیپور تەنها دەستکردی شوێنەواری نین؛ ئەوان بناغەکانی ماڵی کوردن.
لە گوتیومەوە بۆ ماد
بۆ تێگەیشتن لە قووڵایی ڕاستەقینەی ڕۆحی کوردی، دەبێت ئەوە بناسرێت کە مادەکان، بەناوبانگترین باوباپیرانی کورد، لە هیچێکەوە دەرنەکەوتن. ئەوان جێگرەوە کولتووری و زیندەوەرییەکانی گوتی بوون.
گواستنەوە لە ئیمپراتۆریی گوتییەوە بۆ ئیمپراتۆریی ماد «کوردبوون»ی زاگرۆس دەنوێنێت. ئەو ساتەیە کە جەنگاوەرە کۆنەکانی چیا لەگەڵ هۆزە ئێرانییە هیندۆئەوروپییەکاندا یەکیان گرت بۆ دروستکردنی ناسنامەی نوێی کوردی.
پردەکە: لە گوتیومەوە بۆ ماد
پەیوەندیی نێوان گوتی و ماد بۆشایی نییە، بەڵکو پردە. کاتێک هۆزە مادییەکان لە سەدەکانی 9 و 8ی پێش زاییندا دەستیان بە ڕێکخستنی خۆیان کرد، ئەمەیان لە ڕێک هەمان جوگرافیادا کرد کە گوتی تێیدا گەشەی کردبوو.
1. یەککەوتنەوەی جوگرافی
ناوەندی ئیمپراتۆریی ماد ئەکباتانا بوو، هەمەدانی ئێستا. ئەم شارە ڕێک لە کەناری ناوچەی ناوەندیی کۆنی گوتی دایە. مادەکان گوتییان داگیر نەکرد؛ ئەوان بوون بە قۆناغی دواتری پەرەسەندنی گوتی. ئەو ڕێڕەوانەی چیا کە گوتی لە بەرامبەر ئەکەددا بەرگرییان لێ دەکرد، هەمان ڕێڕەو بوون کە ماد لە بەرامبەر ئاشووردا بەرگرییان لێ دەکرد.
2. پەیوەندیی «کورو» و «کارد»
تۆمارە ئاشوورییەکانی سەردەمی ماد زۆرجار دەستەواژەکانی وەک کاردو و گوتی لەبری یەکتر بەکار دەهێنن کاتێک ئاماژە بە هۆزە یاخییەکانی ڕۆژهەڵات دەکەن. بۆ ئیمپراتۆرییەکانی دەشت، گەلی چیا هەڕەشەیەکی یەکگرتوو و بەردەوام بوون.
3. بەردەوامیی سەربازی: پیادەی سووک
گوتی بە توانای جووڵان و لێدانیان لە بەرزاییەکانەوە و ونبوون بەناوبانگ بوون. ماد ئەمەی تەواو کرد و پێشمەرگەی نوێ هەڵگری ئەم نەریتە تەکتیکییەی 4,000 ساڵەن لە سەردەمی ئێستادا. چیاکانی زاگرۆس تەنها شوێنێک نین؛ چەکێکن کە گوتی یەکەم جار فێری بەکارهێنانی بوون.
مانیفێستی گوتی: بۆچی هەر کوردێک پاشایە؟
ناسینی گوتی واتای گەڕاندنەوەی مێژوویەکی دزراوە. ئەمە یەکەم ئیمپراتۆریی کوردییە و میراتەکەی ئەمڕۆ هی هەر کوردێکە.
I. ئێمە خۆماڵیین
گوتی دەسەلمێنن کورد «میوان»ی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نین. ئێمە لە ماوەی داگیرکردنە ئیسلامییەکاندا نەهاتین و لە سەدەکانی ناوەڕاستیشدا نەڕژاینە ناو ناوچەکە. ئێمە لە سەرەتای مێژووی نووسراودا لەوێ بووین و فەرمانڕەوایی «چوار لای جیهان»مان دەکرد، کاتێک نەتەوە نوێیەکانی تر هێشتا لە سەرەتای تەمەنیاندا بوون.
II. ڕۆحی «ئەگیت» (ئازا)
گوتی یەکەم بوون کە بە ستەمکاریی ناوەندگەرای دەشتەکانی میزۆپۆتامیا «نەخێر»یان وت. ئەو ڕۆحەی خۆنیساندن (دەربڕینی خۆ و بەرخۆدان) میراتێکی گوتییە. کاتێک ئەمڕۆ کوردێک بۆ مافەکانی خۆی هەڵدەستێت، هاواری جەنگی ئەڕیدوپیزیر دەنگ دەداتەوە.
III. چیاکان قەڵای ئێمەن
گوتی فێریان کردین تا ئەوکاتەی زاگرۆس لەدەستماندا بێت، کولتوورەکەمان هەرگیز ناسڕدرێتەوە. ئیمپراتۆرییەکانی وەک ئەکەد و ئاشوور و ڕۆما و عوسمانی هەموویان هەوڵیان داوە گوتی/کورد «ڕام بکەن». هەموو ئەو ئیمپراتۆرییانە نەماون. گوتی/کورد ماونەتەوە.
نەخشەکێشانی یەکەم ئیمپراتۆریی کوردی
بۆ وێناکردنی یەکەم ئیمپراتۆریی کوردی دەبێت لە نەخشەیەک بڕوانین کە جیهانی کۆن بە جوگرافیای نوێوە دەبەستێتەوە. نەخشەی گوتیوم لە بنەڕەتدا نەخشەی دڵی کوردستانە و نبوغی ستراتیژیی گەلێک پیشان دەدات کە «بەرزایی»ی بەکار هێنا بۆ باڵادەستی بەسەر «لانکەی شارستانیەت»دا.
داڕشتەی نەخشەی گوتیوم (نزیکەی 2250–2120 پێش زایین)
1. ناوەند: قەڵای زاگرۆس
ناوەندی ئیمپراتۆریاکە لە چیاکانی زاگرۆسی ناوەڕاستدایە. لە نەخشەیەکی نوێدا ئەم ناوچەیە ئەمانە دەگرێتەوە:
باشووری کوردستان (باشوور): پارێزگاکانی سلێمانی و هەڵەبجە.
ڕۆژهەڵاتی کوردستان (ڕۆژهەڵات): پارێزگاکانی کرماشان و ئیلام و بەشەکانی لۆرستان.
نیشانەی سەرەکی: ئەو ڕووبارەی بە ڕووباری دیالە ناسراوە وەک دەمارە سەرەکییەکە کار دەکات کە قەڵا چیاوییەکان بە دەشتەکانی میزۆپۆتامیاوە دەبەستێتەوە.
2. فراوانبوون: داگیرکردنی سومەر و ئەکەد
نەخشەکە تیرەکانی کاریگەری و کۆنترۆڵی سەربازی پیشان دەدات کە لە لووتکەکانەوە بەرەو ڕۆژئاوا دابەزینە دەشتە ڕسووبییەکان.
ناوچەی «پاشایەتی»: گوتییەکان کۆنترۆڵی شار-دەوڵەتە گەورەکانیان دەکرد، لەوانە نیپور (پایتەختی ڕۆحی) و ئەدەب و ئوما.
ناوچەی حایل: کاریگەریی ئیمپراتۆریاکە لە باکوورەوە تا ڕووباری زێی بچووک دەگەیشت، لە نزیک هەولێر/کەرکووکی ئێستا، و لە باشوورەوە تا سنوورەکانی عیلام، لە نزیک خوزستانی ئێستا.
بەراورد: گوتیوم و کوردستانی نوێ
تایبەتمەندی | مەودای ئیمپراتۆریی گوتی | پەیوەندیی هاوتای کوردیی نوێ |
سنووری باکوور | ڕووبارەکانی زێی گەورە/بچووک | ناوچەکانی هەولێر و کەرکووک |
سنووری ڕۆژهەڵات | دەشتی بەرزی هەمەدان | ناوچەی ناوەندیی ماد/کورد لە ئێران |
سنووری ڕۆژئاوا | ڕووباری دیجلە | سنووری نێوان دەشتەکان و بنارەکان |
سنووری باشوور | چیاکانی پوشەکوو | باشووری لۆرستان و ئیلام |
گرنگیی ستراتیژیی خاک
نەخشەکە ئاشکرا دەکات بۆچی گوتییەکان بۆ زیاتر لە سەدەیەک نەبەزێن بوون:
خاڵە تەنگەکان: بە کۆنترۆڵکردنی ڕێڕەوەکانی چیا (وەک دەروازەکانی زاگرۆس)، دەیانتوانی هەرکاتێک بیانهەوێت بازرگانی لە ئیمپراتۆریی ئەکەد ببڕن.
بەرزایی: شوێنی سەرەکیی نیشتەجێبوونیان لە چیاکاندا دەپاراست و بەمە بۆ سوپاکانی دەشت مەحاڵ بوو بە کاریگەری تۆڵە بکەنەوە، چونکە ڕاهاتووی جەنگ لە بەرزاییە زۆرەکاندا نەبوون.
کۆنترۆڵی سەرچاوەکان: نەخشەکە جەخت لەوە دەکاتەوە کە گوتی سەرچاوەکانی دار و بەرد و کانزاکانیان کۆنترۆڵ دەکرد؛ ئەو سێ شتەی شارە سومەرییەکان نەیانبوو و زۆر پێویستیان پێ بوو.
ئەنجام: درێژترین ڕەچەڵەک
چیرۆکی گوتی چیرۆکی یەکەم ئیمپراتۆریی کوردییە. بەڵگەی گەلێکە کە ڕەتی کردەوە داگیر بکرێت. لە یەکەم نەخشە هەڵکەندراوە بەردینییەکانی کرماشانەوە تا شەقامە نوێیەکانی هەولێر و سلێمانی، خوێنی پاشاکانی گوتی لە ڕەگەکانی گەلی کورددا دەسووڕێتەوە.
ئەوکات ئێمە «ئەژدیهاکانی چیا» بووین. ئێستا ئێمە پاسەوانەکانی چیاین.