دامەزراوەییکردنی سڕینەوە: شیکردنەوەیەکی گشتگیر بۆ توندوتیژیی دەوڵەت،…

توێژینەوە و دیزاین لەلایەن Kurdish-History.com

ناوەڕۆک

چەمکاندنی پرسی کورد: نەتەوەخوازی و پێکهاتەی توندوتیژیی دەوڵەت
چوارچێوەی کۆتایی سەردەمی عوسمانی: ناوەندیکردنی ئیمپراتۆری و پێشەکیی دوورخستنەوە (1840–1922)
چەسپاندنی زاڵبوونی کۆماری: سەردەمی سەرکوت بە ڕەگەزکوژی (1923–1938)
توندوتیژیی پێکهاتەیی: تاوانە دڕندانە نادیارەکانی سڕینەوەی بەیاساکراو
کودەتای سەربازیی 1980: زیندانی ژمارە 5ی دیاربەکر و بەرهەمهێنانی یاخیبوون
- «سەردەمی بەربەرییەت» و ئەشکەنجەی ڕێکخراو
- وەرچەرخانی توندوتیژی: لە چەپی شۆڕشگێڕەوە بۆ بەرەنگاربوونەوەی چەکداری
سیاسەتی زەوی سووتێنراوی ساڵانی 1990: JİTEM و وێرانکردنی گوندنشینی
- چۆڵکردن و وێرانکردنی بەکۆمەڵی 4,000 نیشتەجێگە
- دەوڵەتی قوڵ: JİTEM، ئیعدامی دەرەوەی دادگا و بیرە ئاسیدییەکان
تاوانە دڕندانە نوێکان: جەنگی میکانیزە لە سەردەمی زانیاریدا (2011–2016)
- کۆمەڵکوژیی ڕۆبۆسکی و بێسزایی دامەزراوەییکراو
- گەمارۆ شارنشینەکان و کۆمەڵکوژیی ژێرزەمینەکانی جەزیرە
لێکدانی هۆکارەکان: PKK وەک نەخۆشییەکی دەوڵەتی تورکیا
هێڵی کاتیی گشتگیری تاوانە دڕندانەکان و تاوانەکان بە ڕیزبەندیی ڕووداوەکان (1840–2025)
ئەنجام: پێویستیی دادخوازیی مێژوویی
سەرچاوە بەکارهاتووەکان

چەمکاندنی پرسی کورد: نەتەوەخوازی و پێکهاتەی توندوتیژیی دەوڵەت

مێژووی کۆماری تورکیا، کە لە دوای داڕمانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دامەزرا، بە شێوەیەکی جیانەکراوە بە پڕۆژەیەکی بنەڕەتیی یەکڕەنگکردنی نەتەوەییەوە بەستراوەتەوە. ئەم پڕۆژەیە هەوڵی دەدا پاشماوەیەکی ئیمپراتۆریی فرەنەتەوەیی و فرەئایینی بگۆڕێت بۆ دەوڵەتێکی نەتەوەیی تورکی تاک و عەلمانی، و بوونی گەلی کوردی بە هەڕەشەیەک بۆ خودی بوون و یەکپارچەیی بنەڕەتیی خۆی دەبینی.

بۆ ماوەی زیاتر لە سەدەیەک، دەوڵەتی تورکیا کۆمەڵێک شێوازی توندوتیژیی بەکار هێناوە کە لە تەنها پێکدادانی سەربازی تێدەپەڕێت و کۆمەڵکوژیی جەستەیی، دوورخستنەوەی بەکۆمەڵ، ئەشکەنجەی ڕێکخراو و سڕینەوەی یاسایی ناسنامەی کورد دەگرێتەوە. بۆ تێگەیشتن لە ململانێی ئێستا، پێویستە دان بەوەدا بنرێت کە «پرسی کورد» بەرهەمی شەڕانگێزیی کورد نییە، بەڵکو دروستکراوی نەخۆشییەکی پاڵپشتیکراوی دەوڵەتە کە بۆ چارەسەرکردنی «کێشە»یەکی بەو شێوەیە بینراو داڕێژراوە، لە ڕێگەی لەناوبردنی مێژوو و بوونی گەلێکەوە.

گێڕانەوە زاڵەکەی دەوڵەتی تورکیا زۆرجار ئەوە دەخاتە ڕوو کە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی تەنها ڕێوشوێنی تۆڵەسەندنەوەن دژ بە پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK). بەڵام شیکردنەوەیەکی وردی داتای مێژوویی نیشان دەدات کە دڕندانەترین تاوانەکانی دەوڵەت، لەوانە کۆمەڵکوژیی زیلان و ڕەگەزکوژیی دەرسیم، نزیکەی نیو سەدە پێش دامەزراندنی PKK ڕوویان داوە. ئەم کۆمەڵکوژییانەی سەرەتای کۆمار، کە بە پیشەسازییکردنی مردن لە ڕێگەی بۆردومانی ئاسمانی و گازی کیمیاییەوە دیار بوون، قاڵبێکی بێسزاییان دامەزراند. سەرهەڵدانی دواتری PKK لە 1978 ئەنجامێکی ڕاستەوخۆی کۆمەڵناسانەی ئەم ترۆما مێژووییە بوو؛ «سەردەمی بەربەرییەت» لە زیندانی سەربازیی دیاربەکر دوای کودەتای 1980 زیاتر خێرایی بە ئەو پرۆسەیە بەخشی. لەم چوارچێوەیەدا، PKK هۆکاری ململانێکە نییە، بەڵکو دیارترین نیشانەیەتی؛ بەرهەمی دەوڵەتێک کە هەموو ڕێگایەکی ئاشتیخوازانەی بۆ ناسنامە و مانەوە داخست.

چوارچێوەی کۆتایی سەردەمی عوسمانی: ناوەندیکردنی ئیمپراتۆری و پێشەکیی دوورخستنەوە (1840–1922)

ڕەگەکانی چەوساندنەوەی کورد لە ناوچەکەدا بۆ کۆتا سەدەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دەگەڕێنەوە. کاتێک ئیمپراتۆریەت ڕووبەڕووی بچووکبوونەوەی خاک و سەرهەڵدانی نەتەوەخوازییەکانی باڵکان بووەوە، دەستەبژێرە دەسەڵاتدارەکان ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر پارێزگا ڕۆژهەڵاتییەکانیان بە «سنوور»ێک دەبینی کە دەبوو بە ناوەندیکردن و دەستکاریکردنی نەتەوەیی ئاسایشی دابین بکرێت. ساڵانی 1840 گۆڕانێکی بەرچاویان لەم پەیوەندییەدا نیشان دا، کاتێک ناوەندی عوسمانی هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی میرنشینە کوردییە نیوەخۆبەڕێوەبەرەکانی دا.

ئەم سەردەمە شاهیدی یەکەم کۆمەڵکوژییە نوێکانی دانیشتووانی کەمینە لە ناوچە کوردییەکان بوو، کە زۆرجار دەوڵەت ڕێگای بۆ خۆش دەکرد بۆ ئەوەی گرووپە نەتەوەییە جیاوازەکان دژ بە یەکدی بخات. لە ساڵانی 1840، دەسەڵاتدارانی عوسمانی ڕێگایان بە سەرۆکە کوردەکە، بەدرخان بەگ، دا نزیکەی 10,000 ئاشووری بکوژێت؛ ڕووداوێک کە ئامادەیی ئیمپراتۆریەتی بۆ بەکارهێنانی هێزە نانیزامییەکان لە بەڕێوەبردنی «کێشە» دانیشتووانییەکاندا خستە ڕوو.

لە کۆتایی سەدەی 19، سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم ئەم کردەوەیەی زیاتر دامەزراوەیی کرد، بە دروستکردنی فەوجەکانی حەمیدییە؛ یەکە کوردییە نانیزامییەکانی سوارە کە سەرکوتکردنی خواستە ئەرمەنی و نەتەوەخوازییەکانیان پێ سپێردرابوو. ئەم سەردەمە، کە بە کۆمەڵکوژییە حەمیدییەکان (1894–1896) ناسراوە، شاهیدی مردنی سەدان هەزار مەسیحی بوو، بەڵام هەروەها تۆوی بێمتمانەیی لە نێوان دەوڵەتی عوسمانی و خودی کوردەکاندا چاند. شۆڕشی تورکە گەنجەکان لە 1908 و کودەتای دواتری 1913 لەلایەن کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن (CUP)ەوە، ئەم سیاسەتانەی توندڕەوتر کرد و دەسەڵاتی پشتبەستوو بە ئایین بۆ ئایدیۆلۆژیایەکی نەتەوەخوازیی ئەتنیکیی «بەتورککردن» گۆڕی.

جەنگی جیهانیی یەکەم «ساتێکی گونجاو»ی بۆ CUP دابین کرد بۆ جێبەجێکردنی گواستنەوەی بەکۆمەڵی دانیشتووان. هەرچەندە مێژوو بە دروستی سەرنج دەخاتە سەر ڕەگەزکوژییەکانی ئەرمەنی و یۆنانی و ئاشووری لە 1915–1916، دوورخستنەوەی هاوکاتی دانیشتووانی کورد زۆرجار پشتگوێ دەخرێت. حکومەتی عوسمانی بە ترسی ئەوەی کورد ڕەنگە لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا یان نەتەوەخوازە ئەرمەنییەکان هاوکاری بکەن، لە نێوان 1916 و 1934دا هەڵمەتێکی ڕێکخراوی دوورخستنەوەی دەست پێ کرد.

خشتەی 1: دوورخستنەوەکانی کورد لە کۆتایی سەردەمی عوسمانی (1916–1918)

پێوەر	داتای ئاماری	سەرچاوە
کۆی دوورخراوەکان	نزیکەی 700,000 کورد
مردنە خەمڵێنراوەکان	350,000 (نزیکەی 50%ی کۆی گشتی)
ناوچە سەرەکییە ئامانجکراوەکان	بەدلیس، ئەرزەڕووم، پاڵو و مووش
شوێنەکانی ناردن	ئەنادۆڵی ناوەندی (کۆنیا، کاستەمۆنوو، نیغدە)
هۆکارە سەرەکییەکانی مردن	برسێتی، کەوتنە بەر هەلومەرجە سروشتییە سەختەکان و پشتگوێخستنی ڕێکخراو
ئامانجی ڕاگەیەنراو	جیاکردنەوەی سەرۆکەکان لە خەڵک و «بەتورککردنی» هۆزەکان

دوورخستنەوەکانی 1916 تەنها گواستنەوەیەک لە کاتی جەنگدا نەبوون، بەڵکو هەوڵێکی بەحیساب بۆ ئەندازیاریی کۆمەڵایەتی بوون. ڕێنماییەکانی تەڵعەت پاشا داوایان دەکرد کوردەکان لە ناو گوندە تورکییەکاندا بڵاو بکرێنەوە، بە جۆرێک لە 5%ی دانیشتووانی ناوخۆ زیاتر نەبن؛ بەمەش تێهەڵکێشبوونیان و لەدەستدانی زمانی دایکییان بەسەردا دەسەپێندرا. مانەوەی کۆمار پشتبەستووی ئەم پلانە سەرەتاییەی ئاوارەکردنی نەتەوەیی بوو.

چەسپاندنی زاڵبوونی کۆماری: سەردەمی سەرکوت بە ڕەگەزکوژی (1923–1938)

دامەزراندنی کۆماری تورکیا لە 1923، دوای پەیماننامەی لۆزان، «نادیارکردنی» گەلی کوردی بە فەرمی بەیاسا کرد. ئەم پەیماننامەیە، کە جێگای پەیماننامە نافرجامەکەی سیڤری گرتەوە، هیچ شێوەیەک لە خۆبەڕێوەبردنی بە کورد نەبەخشی و لە جێی ئەوە وەک بەشێکی جیانەکراوەی زۆرینەی «موسڵمان» مامەڵەی لەگەڵیان کرد. ئەم پشتگوێخستنە ڕێگای بۆ زنجیرەیەک ڕاپەڕین خۆش کرد، کاتێک سەرکردە کوردەکان تێگەیشتن کە دەوڵەتی کەمالیست نیازی لەناوبردنی دامەزراوە ئایینی و کولتووری و سیاسییەکانیان هەیە.

یاسای پاراستنی ئارامی و ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی 1925

لە شوباتی 1925، شێخ سەعیدی پیران سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی گەورەی لە سەرانسەری پارێزگاکانی دیاربەکر و ماردین کرد، وەک وەڵامدانەوە بە هەڵوەشاندنەوەی خەلافەت و سیاسەتە عەلمانییە توندەکانی مستەفا کەمال ئەتاتورک. وەڵامی دەوڵەت خێرا بوو و بە دڕندانەییەکی یاسایی و سەربازیی بێپێشینە دیار بوو. حکومەت «یاسای پاراستنی ئارامی»ی ( Takrir-i Sükûn Kanunu) پەسەند کرد، کە لە کردەوەدا ئازادییە مەدەنییەکانی هەڵپەسارد و دادگا سەربەخۆییەکانی دامەزراند.

دادگای سەربەخۆیی دیاربەکر وەک ئامرازێکی تیرۆری دەوڵەت کار دەکرد؛ نەک تەنها یاخیبووەکان، بەڵکو ڕۆشنبیرە کوردەکانیشی ئیعدام دەکرد کە هیچ بەشدارییەکی ڕاستەوخۆیان لە ڕاپەڕینەکەدا نەبوو. تۆمارە سەربازییەکان و گێڕانەوە مێژووییەکان نیشان دەدەن کە سەرکوتەکە بە دڕندانەییەک جێبەجێ کرا کە کۆمەڵکوژییەکانی ئەرمەنی لە 1915 دەهێنایەوە یاد.

خشتەی 2: سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی 1925

پۆل	داتای ئاماری	سەرچاوە
گوندە وێرانکراوەکان	206 گوند
خانووە سووتێنراوەکان	8,758 خانوو
هاووڵاتییە مەدەنییە کوژراوەکان	15,200 (لەوانە ژنان و منداڵان)
شەڕکەرە یاخیبووە بسیجکراوەکان	15,000
هێزە بسیجکراوەکانی دەوڵەت	52,000 سەرباز و ژاندارمە
ئیعدامەکان	شێخ سەعید و 46 شوێنکەوتوو (29ی حوزەیرانی 1925)

لە دوای 1925دا یاسایەکی نوێی دوورخستنەوە جێبەجێ کرا کە دەستەبژێری کوردی کردە ئامانج و نزیکەی 500 خێزانی ناردە دوورخستنەوەی ناوخۆ لە ڕۆژاوای تورکیا، بۆ ڕێگریکردن لە هەر بسیجکردنێکی دواتر.

ڕاپەڕینی چیای ئاگِری و کۆمەڵکوژیی دۆڵی زیلان

لە نێوان 1927 و 1930دا، ڕاپەڕینی ئاگِری ئاڵنگارییەکی ڕێکخراوتری نەتەوەخوازیی کوردی نیشان دا، بە سەرکردایەتیی ڕێکخراوی خۆیبوون و ژەنەڕاڵ ئیحسان نووری پاشا. وەڵامی سەربازیی تورکیا تەکنەلۆژیای جەنگی نوێی تێکەڵ کرد، بەتایبەتی بەکارهێنانی هێزی ئاسمانیی تورکیا (TAF)، کە وەک ئامرازێک بۆ «کۆنترۆڵکردن، سەرکوتکردن و ڕەگڵکێشکردنی نەتەوەخوازیی کورد» بەکار هێنرا.

لوتکەی ئەم هەڵمەتە کۆمەڵکوژیی زیلان لە تەمووزی 1930 بوو. فیلقی IXی سوپای سێیەم، بە فەرماندەیی ژەنەڕاڵ ساڵح ئۆمورتاک، فەرمانی پێ درا دۆڵی زیلان «پاک بکاتەوە». کۆمەڵکوژییەکە بە کوشتنی بێجیاوازیی کەسانی ناجەنگاوەر دیار بوو. ڕۆژنامەی Cumhuriyet، کە ئەوکات زمانحاڵێکی بەستراو بە دەوڵەت بوو، لە 16ی تەمووزی 1930دا ڕایگەیاند: «هەڵۆ ئاسنینەکانی تورک سزای یاخیبووەکان دەدەن. ڕووباری زیلان پڕە لە تەرم».

خشتەی 3: کۆمەڵکوژیی دۆڵی زیلان (تەمووزی 1930)

لایەنی کۆمەڵکوژییەکە	ژمارە و وردەکارییە ڕاپۆرتکراوەکان	سەرچاوە
ژمارەی کوژراوەکان (مەدەنییەکان)	5,000 تا 15,000 (فەرمی و ڕۆژنامەوانی)
ژمارەی کوژراوەکان (کۆی گشتی)	تا 47,000 (گێڕانەوەکانی شایەتحاڵەکان/HDP)
دانیشتووانی ئامانجکراو	ژنان، منداڵان و بەساڵاچووان
تاوانە دڕندانە دیاریکراوەکان	پێدانی سونگ بە ژنانی دووگیان و هەڵکەندنی پێستی سەری کەسوکار
گوندە لەناوبراوەکان	44 گوند (لەوانە میلک، کوندک، بیرهەن)
بارودۆخی یاسایی ئەنجامدەرەکان	بە یاسا ڕاگەیەنرا کە کردەوە ئەنجامدراوەکان «تاوان نین»

لەو دەیان ساڵەی دوای کۆمەڵکوژیی زیلان، دەوڵەت بەنداوی کۆچکۆپڕوی لەسەر دۆڵەکە دروست کرد و لە کردەوەدا گۆڕە بەکۆمەڵەکان و هەر بەڵگەیەکی ماددیی تاوانە دڕندانەکەی خستە ژێر ئاو؛ کردەوەیەکی «سڕینەوەی ژینگەیی» کە تا ئەمڕۆ بەردەوامە.

ڕەگەزکوژیی دەرسیم: «ڕەگ و لق قڕکردن»

ئۆپەراسیۆنەکانی 1937–1938 لە دەرسیم ڕێکخراوترین و پیشەسازییکراوترین نموونەی توندوتیژیی ڕەگەزکوژانە لە سەرەتای سەردەمی کۆماردا نیشان دەدەن. هۆزە عەلەوی کوردەکانی دەرسیم ماوەیەکی درێژ ئاستێک لە خۆبەڕێوەبردنیان پاراستبوو کە دەوڵەتی کەمالیست بەرگەی نەدەگرت. بەگوێرەی «یاسای تونجەلی»ی 1935، پارێزگاکە خرا ژێر دەسەڵاتی پارێزگارێکی سەربازی، بە ئامانجێکی ڕوونی تێهەڵکێشکردنی ناچاری.

کاتێک هۆزەکان بە سەرکردایەتیی سەید ڕەزا بەرەنگار بوونەوە، دەوڵەتی تورکیا لە ئازاری 1937ەوە هێرشێکی سەربازیی تەواوی دەست پێ کرد. هەڵمەتەکە بەکارهێنانی گازی کیمیایی لە خۆ گرت، کە بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان بەتایبەتی بۆ ئەم ئۆپەراسیۆنە لە ئەڵمانیای نازی کڕدرابوو. کونسوڵی بەریتانیا لە ترابزۆن ڕاپۆرتی دا کە هەزاران کورد «کوژران»، «فڕێ درانە ناو فورات» یان «ئاژەڵەکانیان لێ سەندران و دوور خرانەوە». لە کۆتایی 1938دا، دەوڵەت ڕایگەیاند کە «پرسی کورد چیتر لە تورکیا بوونی نییە».

خشتەی 4: ڕەگەزکوژیی دەرسیم (1937–1938)

ئامار	وردەکارییەکان	سەرچاوە
مردنی مەدەنییەکان	13,000 تا 70,000
کۆی دوورخراوەکان	11,818 کەس
شێوازەکانی کوشتن	گازی کیمیایی، بۆردومانی ئاسمانی، سووتاندنی بەکۆمەڵ
گرووپە دانیشتووانییە ئامانجکراوەکان	تەواوی دانیشتووانی هۆزەکان (ناجەنگاوەرەکان)
گێڕانەوەی مێژوویی	بە «نەتەوەکوژی» یان «ڕەگەزکوژی» وەسف کراوە
بەڵگەی یادداشتە ڕۆژانەکان (1938)	سەربازەکان بڕینەوەی سەر و سووتاندنی دارستانەکانیان تۆمار کرد

هەڵمەتی دەرسیم جەنگێک دژ بە یاخیبووەکان نەبوو؛ جەنگێک دژ بە گرووپێکی دانیشتووان بوو. دەوڵەت هەوڵی دەدا دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکانی ناوچەکە «لە ڕەگ و لقەوە قڕ بکات»، بۆ ئەوەی ناسنامەیەکی کوردی «هەرگیز دووبارە نەگوڵێتەوە».

توندوتیژیی پێکهاتەیی: تاوانە دڕندانە نادیارەکانی سڕینەوەی بەیاساکراو

لە کاتێکدا کۆمەڵکوژییە میکانیزەکانی ساڵانی 1920 و 30 بۆ شکاندنی ڕۆحی کورد داڕێژرابوون، سیستەمێکی هاوتەریبی توندوتیژیی پێکهاتەیی دروست کرا بۆ مسۆگەرکردنی سڕینەوەی هەمیشەیی ناسنامەی کورد لە دیمەنی تورکیادا. ئەمە دەستکاریکردنی جوگرافیا، زمان و تەنانەت ئەو ناوانەی دەگرتەوە کە کەسان خۆیان پێ دەناساند.

ناوی شوێنەکان، ڕووخساری زەوی و نەخشەکێشانی نکۆڵیکردن

یەکێک لە قوڵترین کردەوەکانی توندوتیژیی کولتووری بەتورککردنی ناوی شوێنەکان بوو. لە قۆناغە کۆتاییەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، ئەنڤەر پاشا پێشتر فەرمانی بۆ گۆڕینی ناوە ناموسڵمانەکان دەرکردبوو، بەڵام کۆمار ئەمەی فراوان کرد بۆ ناوە کوردی و عەرەبییە موسڵمانەکانی شوێنەکانیش. ئامانج ئەوە بوو «وڵات بە ڕەنگە تورکییەکان ڕەنگ بکرێت» و مسۆگەر بکرێت کە هیچ پاشماوەیەکی زمانیی «بیرۆکە جیاییخوازەکان» نەمێنێتەوە.

خشتەی 5: سنووری ئاماریی گۆڕانکاریی ناوی شوێنەکان لە تورکیا

جۆری ناوی شوێن	ژمارەی خەمڵێنراوی گۆڕانکارییەکان	ڕێژەی سەدی لە کۆی گۆڕانکارییەکان	سەرچاوە
کوردی / زازاکی	4,000	~9.8%
ئەرمەنی	3,600	~8.8%
یۆنانی	2,700	~6.6%
کۆی گۆڕانکارییەکان	12,000 - 28,000 (خەمڵاندنە جیاوازەکان)	33%ی هەموو ناوی شوێنەکان

ئەم ئەندازیارییە جوگرافییە بواری ئاژەڵانیشی گرتەوە. لە 2005دا، وەزارەتی ژینگە بە فەرمی ناوی جۆرەکان گۆڕی بۆ سڕینەوەی ئاماژەکان بە «کوردستان» یان «ئەرمەنیا» لە ناوە لاتینییەکانیاندا؛ بۆ نموونە، گۆڕینی ناوی Vulpes vulpes kurdistanica (ڕێوی سوور) بۆ تەنها Vulpes vulpes.

یاسای ناوی بنەماڵە و هەڵوەشاندنەوەی ناسنامە

یاسای ناوی بنەماڵەی 1934 داوای لە هەموو هاووڵاتییەک دەکرد ناوێکی بنەماڵەیی بۆماوەیی هەڵبژێرێت کە شوێنی دەنگناسی و واتا تورکییەکان بکەوێت. ماددەی 3ی یاساکە بە ڕوونی ئەو ناوانەی بنەماڵەی قەدەغە دەکرد کە پەیوەندییان بە «پلەی سەربازی، هۆزەکان، ڕەگەز یان نەتەوە بیانییەکان»ەوە هەبوو. ئەمە کوردی ناچار کرد ناوەکانی وەک Öztürk («تورکی پاک») یان Yılmaz («نەچەماوە») هەڵبژێرن و لە کردەوەدا بەڵگەنامە ناسێنەرەکانی کردە ئامرازی تێهەڵکێشکردن. بۆ دەوڵەت، ئەم یاسایە هەوڵێکی «نوێکردنەوە» بوو؛ بۆ کورد، سڕینەوەی ڕەچەڵەک و میرات بوو.

زمانکوژی: لەناوبردنی زمانی دایکیی کوردی

بەردەوامترین تاوانی دڕندانەی دەوڵەتی تورکیا هەوڵی ڕێکخراو بۆ لەناوبردنی زمانی کوردی بووە؛ پرۆسەیەک کە «زمانکوژی» ناو نراوە. لە ساڵانی 1920ەوە تا هەڵوەشاندنەوەی قەدەغەکە لە 1991، قسەکردن بە کوردی لە شوێنە گشتییەکان تاوانێک بوو کە سزای بۆ دانرابوو. دەوڵەت تەنانەت نکۆڵی لە بوونی زمانیی کورد دەکرد و بە شێوەیەکی بەناوبانگ لە پۆلی «تورکی چیایی»دا دەینان کە ڕەگە تورکییەکانیان «لەبیر کردبوو».

ئامرازەکانی سەرکوتکردنی زمان:

هەڵمەتی «هاووڵاتی، بە تورکی قسە بکە!»: بزووتنەوەیەکی فشاری کۆمەڵایەتی بە پاڵپشتیی دەوڵەت، کە هانی سەپاندنی غەرامە و ئازاردانی ئەو کەسانەی دەدا کە لە بازاڕ یان شەقامەکان بە قسەکردن بە کوردی گیر دەکران.
ماددەی 42ی دەستوور: داوای دەکرد هیچ زمانێک جگە لە تورکی وەک زمانی دایکی بە هاووڵاتییانی تورکیا نەفێرکرێت، و لە کردەوەدا پەروەردە بە زمانی کوردیی بە تاوان دەکرد.
قەدەغەکانی پەخش: تا سەرەتای ساڵانی 2000، پەخش بە کوردی نایاسایی بوو. وێستگەکانی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن کە هەوڵی ئەمەیان دەدا، بەگوێرەی یاساکانی دژەتیرۆر دادەخران.

ئەم سەرکوتە زمانییە تەنها کولتووری نەبوو؛ کردەوەیەکی توندوتیژی بوو کە ملیۆنان کەسی لە سیستەمە یاسایی و پزیشکی و پەروەردەییەکانی وڵاتی خۆیان خستە پەراوێزەوە.

کودەتای سەربازیی 1980: زیندانی ژمارە 5ی دیاربەکر و بەرهەمهێنانی یاخیبوون

ئەگەر کۆمەڵکوژییە سەرەتاییەکان بناغەی ترۆمای کورد بووبن، کودەتای سەربازیی 1980 هۆکاری خێراکردنی ئەو گۆڕانە بوو کە ئەم ترۆمایەی کردە یاخیبوونێکی نوێی چەکداری. کودەتاکە، بە سەرکردایەتیی ژەنەڕاڵ کەنعان ئەڤرەن، بووە هۆی هەڵپەساردنی هەموو چالاکییەکی سیاسی و دەستبەسەرکردنی نزیکەی 600,000 کەس. لە باشووری ڕۆژهەڵات، کە کورد تێیدا زۆرینەن، ئەم سەرکوتە لە زیندانی سەربازیی ژمارە 5ی دیاربەکر چڕ کرایەوە؛ شوێنێک کە زیندانییەکان دواتر بە «دۆزەخی دیاربەکر» وەسفیان دەکرد.

«سەردەمی بەربەرییەت» و ئەشکەنجەی ڕێکخراو

لە نێوان 1981 و 1984دا، زیندانی دیاربەکر بوو بە تاقیگەیەک بۆ ئەشکەنجەی ڕێکخراو کە بۆ «بەتورککردنی» چالاکوانە کوردەکان و شکاندنی پشتی بزووتنەوەی کورد داڕێژرابوو. بە فەرماندەیی نەقیب ئەسعەت ئۆکتای یڵدیران، زیندانییەکان خرانە ژێر سیستەمێکی بێمرۆڤکردن کە لە مێژووی نوێی تورکیادا هاوتای نییە.

شێوازە تۆمارکراوەکانی ئەشکەنجە لە زیندانی ژمارە 5:

«حەمام»ەکە: زیندانییە تازەهاتووەکان بە بۆڕییەوە ئاوڕێژ دەکران و پاشان ناچار دەکران بۆ چەندین کاتژمێر لە حەوزی حەمامی پڕ لە پیسایی مرۆڤدا بمێننەوە.
سەگی کۆ: سەگی شەفەردی ئەڵمانیی نەقیب یڵدیران، «کۆ»، ڕاهێنرا بوو بۆ هێرشکردنە سەر ئەندامە زاوزێییەکانی زیندانییە چاوپۆشکراو و ڕووتەکان.
فەلەقە و شۆکی کارەبا: لێدانی ڕێکخراوی پێیەکان و بەکارهێنانی کارەبا لە زمان و گوێ و ئەندامە زاوزێییەکان.
ئەشکەنجەی زمانی: زیندانییەکان ناچار دەکران سروودی نیشتمانیی تورکیا و زیاتر لە 50 مارشی نەتەوەخوازی لەبەر بکەن. قسەکردن بە یەک وشەی کوردی بووە هۆی «لێدانێکی پێشوازیکردن» لەلایەن پاسەوانەکانەوە.
جەنگی دەروونی: ناچارکردنی باوکان بۆ سەیرکردنی ئەشکەنجەدانی منداڵەکانیان و بە پێچەوانەوەش.

وەرچەرخانی توندوتیژی: لە چەپی شۆڕشگێڕەوە بۆ بەرەنگاربوونەوەی چەکداری

گێڕانەوە ئاساییەکەی دەوڵەت بانگەشەی ئەوە دەکات کە PKK هەڕەشەیەکی دەرەکیی تیرۆریستییە. بەڵام ڕاستییە مێژووییەکە ئەوەیە کە PKK لە ژوورەکانی ئەشکەنجەی دیاربەکر داڕێژرا. زۆرێک لە سەرکردە سەرەتاییەکانی ڕێکخراوەکە، لەوانە مەزڵووم دۆغان و کەمال پیر، لە زیندانی ژمارە 5دا بوون. مردنیان لە زیندان، خۆکوشتنی دۆغان لە نەورۆز (ساڵی نوێی کوردی) لە 1982 و خۆسووتاندنی «ئەو چوارە» لە ئایاری 1982، بوونە ئەفسانە بنەڕەتییەکانی بەرەنگاربوونەوەی PKK.

«سەردەمی بەربەرییەت» دەرگای دەربڕینی سیاسیی ئاشتیخوازانەی داخست. کاتێک PKK لە ئابی 1984 یەکەم هێرشە چەکدارییەکانی دەست پێ کرد، ئەندامە نوێکانی لە ناو دانیشتووانێکدا هەڵبژارد کە بە شێوەیەکی ڕێکخراو سووکایەتییان پێ کرابوو و ئەشکەنجە درابوون. یاخیبوونەکە هەڵبژاردنێک نەبوو کە لە بۆشاییەکدا کرابێت؛ وەڵامێکی حەتمی بوو بە دەوڵەتێک کە خودی بوونی هاووڵاتییەکانی بە نایاسایی ڕاگەیاندبوو.

جەنگە پیسەکەی ساڵانی 1990: زەوی سووتێنراو و تیرۆری دەوڵەتی قوڵ

کاتێک ململانێکە لە ساڵانی 1990دا توندتر بوو، دەوڵەتی تورکیا هەموو ڕووکەشێکی جەنگی یاسایی لە ناوچە کوردییەکاندا وەلا نا. ئەم دەیەیە، کە زۆرجار «جەنگی پیس» ناو دەبرێت، شاهیدی سەرهەڵدانی یەکە نهێنییە پاڵپشتیکراوەکانی دەوڵەت و سیاسەتی «زەوی سووتێنراو» بوو کە بەشە فراوانەکانی کوردستانی لە دانیشتووان چۆڵ کرد.

چۆڵکردن و وێرانکردنی بەکۆمەڵی 4,000 نیشتەجێگە

سوپای تورکیا حیسابی کردبوو کە بۆ شکاندنی PKK دەبێت ئەو دانیشتووانە مەدەنییە لاببات کە «دەریا»ی بۆ ئەو «ماسی»یە گەریلا دابین دەکرد کە تێیدا مەلەی دەکرد. لە نێوان 1991 و 1995دا، ژاندارمە و «پاسەوانەکانی گوند»ی نیوەسەربازی بە شێوەیەکی ڕێکخراو نزیکەی 3,000 تا 4,000 گوند و گوندۆچکەی کوردییان وێران کرد.

ئامرازی وێرانکردن:

دەورەدان و گەمارۆ: یەکەکان بە بەکارهێنانی هەلیکۆپتەر و ئۆتۆمبێلی زرێپۆش لە بەیانی زوودا دەوری گوندێکیان دەدا.
ئاگادارکردنەوەی کۆتایی: 24 کاتژمێر بە گوندنشینەکان دەدرا بۆ ڕۆیشتن یان چوونە ناو سیستەمی «پاسەوانی گوند». ئەوانەی ڕەتیان دەکردەوە زۆرجار بە «تیرۆریست» ناو دەبران.
سووتاندن: سەربازەکان پێش ئاگرکردنەوەی خودی خانووەکان، بەرهەمە هەڵگیراوەکان، کەرەستەی کشتوکاڵ، باخەکان و ئاژەڵەکانیان دەسووتاند.
ئاوارەکردن: ملیۆنان کەس ناچار بوون بەرەو گەڕەکە هەژارنشینەکانی دیاربەکر و ئیستانبوڵ و مەرسین هەڵبێن، کە لەوێ ڕووبەڕووی چەوساندنەوەی توندی کار و دوورخستنەوەی کۆمەڵایەتی بوونەوە.

خشتەی 6: کاریگەریی دانیشتووانیی سووتاندنی گوندەکان لە ساڵانی 1990

پێوەر	داتای ئاماری	سەرچاوە
گوند/نیشتەجێگە وێرانکراوەکان	3,000 تا 4,000
ژمارەی فەرمیی ئاوارەکان	378,335
خەمڵاندنەکانی ڕێکخراوە ناحکومییەکان/توێژەران	1,500,000 تا 3,000,000
کاریگەری لە دانیشتووانی ئاشووری	50,000 لە 70,000 کەس بەرەو ئەورووپا هەڵاتن
بەشاربوونی ناوچەیی	دیاربەکر لە 350 هەزارەوە بۆ 1 ملیۆن+ لە ماوەی 10 ساڵدا گەورە بوو

دەوڵەتی قوڵ: JİTEM، ئیعدامی دەرەوەی دادگا و بیرە ئاسیدییەکان

هاوتەریب لەگەڵ سووتاندنی گوندەکان، هەڵمەتێکی تیرۆرکردنی ئامانجدار لەلایەن JİTEM (ڕێکخراوی هەواڵگری و دژەتیرۆری ژاندارمە)ەوە ئەنجام دەدرا. JİTEM وەک «نهێنییە گەورە ئاشکرا»کەی دەوڵەت کار دەکرد؛ ڕێکخراوێک کە فەرماندەیی گشتیی سوپا بە بەردەوامی نکۆڵی لە بوونی دەکرد، بەڵام هەموو گوندنشینێکی کورد ئەگێنتەکانی دەناسی.

یەکەکانی JİTEM کەڵکیان لە «دانپێدانەران» ( itirafçı) وەردەگرت؛ ئەندامە پێشوویەکانی PKK کە بووبوون بە شایەتی دەوڵەت، بۆ ڕفاندن و ئیعدامکردنی ڕۆشنبیر و ڕۆژنامەنووس و سیاسەتمەدارانی کورد. ئەمانە بە «کوشتنە ئەنجامدەرنەناسراوەکان» ( faili meçhul cinayetleri) ناسران. تەنها لە 1992دا، زیاتر لە 450 کەس بەم شێوەیە کوژران.

توێژینەوەی نموونەکانی تیرۆری JİTEM:

مووسا عەنتەر (1992): نووسەر و ڕۆشنبیرە کوردە 74 ساڵەکە بە فێڵ کێشرایە ناو کەمینێک لە دیاربەکر و ئیعدام کرا.
بیرە ئاسیدییەکان: کارپێکەرە پێشوویەکانی JİTEM شایەتییان دا کە قوربانییەکان دەکوژران و تەرمەکانیان لە ئاسیددا دەتوێنرانەوە، یان دەخرانە ناو بیرەکانی کۆمپانیای دەوڵەتیی بۆڕییەکان، BOTAŞ، بۆ ڕێگریکردن لە ناسینەوەیان.
گوندی کەلەکچی (1992): ئەفسەرەکانی ژاندارمە بە چەکی قورس تەقەیان لە گوندەکە کرد، 136 خانوویان وێران کرد و دانیشتووانیان ئیعدام کرد بۆ ئەوەی وێنەیان وەک «تیرۆریستی مردوو» بۆ ڕۆژنامەکان ڕێک بخەن.
کۆمەڵکوژیی کوشکۆنار (1994): فڕۆکە جێتە F-16ەکانی تورکیا دوو گوندیان بۆردومان کرد و 38 مەدەنییان کوشت، لەوانە حەوت ساوا. دەوڵەت سەرەتا تاوانەکەی خستە ئەستۆی PKK، بەڵام دادگای ئەورووپیی مافی مرۆڤ (ECHR) لە کۆتاییدا بەرپرسیارێتیی سوپای سەلماند.

«جەنگی پیس» سەردەمێکی بێسزایی تەواو بوو کە تێیدا جیاوازیی نێوان «جەنگاوەر» و «مەدەنی» بە ئەنقەست ناڕوون دەکرا بۆ ئاسانکردنی «پاککردنەوە»ی دانیشتووانیی باشووری ڕۆژهەڵات.

تاوانە دڕندانە نوێکان: جەنگی میکانیزە لە سەردەمی زانیاریدا (2011–2016)

لە سەدەی 21دا، دەوڵەتی تورکیا لە کوشتنە «ئەنجامدەرنەناسراوەکان»ەوە بۆ توندوتیژییەکی زۆر میکانیزە و تەکنەلۆژی گواستووەتەوە. ئەم سەردەمە بە بەکارهێنانی درۆن و F-16 و گەمارۆ شارنشینەکان دیار بووە، کە گەڕەکە کوردییەکان بە تەواوی کردووەتە کۆمەڵێک وێرانە.

کۆمەڵکوژیی ڕۆبۆسکی و بێسزایی دامەزراوەییکراو

لە شەوی 28ی کانوونی یەکەمی 2011دا، فڕۆکە جێتە سەربازییەکانی تورکیا کاروانێکی 40 گوندنشینی کوردیان لە سنووری نێوان تورکیا و عێراق بۆردومان کرد. سی و چوار کەس کوژران، کە 28یان لە هەمان بنەماڵە بوون (بنەماڵەی ئەنچو). قوربانییەکان زۆربەیان هەرزەکار بوون کە لە قاچاخچێتیی سنووری کار دەکردن.

وەڵامی دەوڵەت بە ڕۆبۆسکی نموونەی «کولتووری بێسزایی» بوو. داواکەرێکی گشتیی سەربازی ڕەتی کردەوە کەیسێک بکاتەوە و بۆردومانەکەی بە «هەڵەیەکی ڕێلێنەگیراو» ناو برد. کاتێک خێزانەکان لە دادگای ئەورووپیی مافی مرۆڤ (ECHR) داوای دادپەروەرییان کرد، کەیسەکە بەهۆی خاڵێکی تەکنیکییەوە ڕەت کرایەوە، پێشکەشکردنی دواکەوتووی بەڵگەنامەیەک لەلایەن پارێزەرێکەوە؛ بەمەش لە کردەوەدا کۆمەڵکوژییەکە لە بێرۆکراسیی یاساییدا «نێژرا».

قەدەغە شارنشینەکانی هاتوچۆ لە 2015–2016 و کۆمەڵکوژیی ژێرزەمینەکان

دوای داڕمانی «پرۆسەی چارەسەر» لە 2015، ململانێکە لە چیا گوندنشینەکانەوە بۆ ناوەندە شارنشینەکانی وەک جەزیرە، سوور و نووسەیبین گواسترایەوە. دەوڵەت قەدەغەی هاتوچۆی شەو و ڕۆژ و بێکاتی کۆتایی سەپاند، کە 200,000 دانیشتووی بۆ چەندین مانگ بەبێ خواردن و ئاو و چاودێریی پزیشکی هێشتەوە.

ترسناکترین ڕووداوی ئەم سەردەمە لە شوباتی 2016 لە جەزیرە ڕووی دا. تا 189 پیاو و ژن و منداڵ لە کاتی گەمارۆیەکی سەربازیدا لە سێ ژێرزەمیندا گیران. بەگوێرەی ڕاپۆرتەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان و گێڕانەوەکانی شایەتحاڵەکان، هێزە ئەمنییەکان بەنزینیان ڕشتە ناو ژێرزەمینەکان و دانیشتووانیان بە زیندوویی سووتاند. زەید ڕەعد ئەلحوسەین، کۆمیساری باڵای نەتەوە یەکگرتووەکان، تێبینیی کرد کە ڕووخاندنی دواتری بیناکان لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە وادیار بوو کردەوەیەکی بەئەنقەستە بۆ لەناوبردنی بەڵگەی کوشتنی بەکۆمەڵ.

خشتەی 7: کاریگەریی گەمارۆ شارنشینەکانی 2015–2016

پێوەر	داتای تۆمارکراو	سەرچاوە
کۆی ئاوارەکان	355,000 تا 500,000 کەس
بینا وێرانکراوەکان (نووسەیبین)	1,786 بینا
بینا وێرانکراوەکان (سوور)	70%ی بەشی ڕۆژهەڵاتی قەزاکە
مردنی مەدەنییەکان (ژێرزەمینەکانی جەزیرە)	150 تا 189 کەس
ئەندامە کوژراوەکانی هێزە ئەمنییەکان	1,501 (سەرباز، پۆلیس، پاسەوانەکانی گوند)
کۆی مردنەکان (2015-2023)	زیاتر لە 8,000 تەنها لە تورکیا

لێکدانی هۆکارەکان: PKK وەک نەخۆشییەکی دەوڵەتی تورکیا

ئەو داتا مێژووییانەی لەلایەن Kurdish-History.comەوە پێشکەش کراون، بە شێوەیەکی زۆر بەهێز پشتگیری لەو ئەنجامە دەکەن کە PKK ئەنجامێکی ڕاستەوخۆی کردەوەکانی دەوڵەتی تورکیایە. بانگەشەی دەوڵەت کە توندوتیژییەکەی تەنها «تۆڵەسەندنەوە»یە، ئەو 60 ساڵە پێشووترەی لە زمانکوژی و کۆمەڵکوژی و داخستنی تەواوی بۆشایی دیموکراسی پێک هاتبوو، پشتگوێ دەخات.

گرووپەکەی «چەپی شۆڕشگێڕ» کە دواتر بوو بە PKK، سەرەتا سەرنجی خستە سەر ڕەخنەی ئایدیۆلۆژی، بەتایبەتی «شۆڤینیەتی کۆمەڵایەتی»ی چەپی تورکیای دەکردە ئامانج کە ڕەتی دەکردەوە دان بە بوونی کوردستاندا بنێت. تەنها دوای کودەتای 1980 و ئەشکەنجەدانی سیستەمیی دانیشتووانی کورد بوو کە بزووتنەوەکە گۆڕا بۆ یاخیبوونی چەکداری. «هەڵوێستە زۆر ورد و توندەکە»ی دەوڵەت، کوشتنی دەرەوەی دادگا و سووتاندنی 4,000 گوند بۆشاییەکی دەسەڵات و ترۆمایەکی قوڵی دەروونییان دروست کرد کە PKK وەک «ڕێگرێکی جێگیر» پڕی کردەوە و جێگرەوەیەکی بنەڕەتیی بۆ سڕینەوەی پاڵپشتیکراوی دەوڵەت پێشکەش کرد.

هێڵی کاتیی گشتگیری تاوانە دڕندانەکان و تاوانەکان بە ڕیزبەندیی ڕووداوەکان (1840–2025)

بەروار	ڕووداو / تاوانی دڕندانە	وەسفی تاوانەکە	سەرچاوە
ساڵانی 1840	کۆمەڵکوژییەکانی ئاشوورییەکان	10,000 ئاشووری بە هاوتاوانیی عوسمانی لەلایەن سەرۆکە کوردەکە، بەدرخانەوە، کوژران.
1894–1896	کۆمەڵکوژییە حەمیدییەکان	سەدان هەزار مەسیحی لەلایەن حەمیدییە کوردەکانی پاڵپشتیکراوی دەوڵەتەوە کوژران.
ئایاری 1916	دوورخستنەوەکانی کورد	گواستنەوەی ناچاریی 700,000 کورد؛ 350,000 کەس بەهۆی برسێتی/پشتگوێخستنەوە دەمرن.
1923	پەیماننامەی لۆزان	سڕینەوەی یاسایی خۆبەڕێوەبردنی کورد؛ دەستپێکی نکۆڵیکردنی «تورکی چیایی».
ئازاری 1925	یاسای پاراستنی ئارامی	هەڵپەساردنی مافە مەدەنییەکان؛ دامەزراندنی دادگا سەربەخۆییەکان.
حوزەیرانی 1925	سەرکوتکردنی شێخ سەعید	ئیعدامکردنی شێخ سەعید؛ کوشتنی 15,200 مەدەنی؛ سووتاندنی 206 گوند.
تەمووزی 1930	کۆمەڵکوژیی زیلان	15,000–47,000 بە ڕەشاش/هێزی ئاسمانی کوژران؛ ڕووباری زیلان پڕ لە تەرم بوو.
حوزەیرانی 1934	یاسای ناوی بنەماڵە	بەتورککردنی ناچاریی ناوەکان؛ قەدەغەکردنی یاسایی نیشانە نەتەوەییەکان.
1935	یاسای تونجەلی	دەرسیم خرا ژێر دەسەڵاتی سەربازی؛ دەستپێکی «چارەسەری کۆتایی» بۆ کورد.
1937–1938	ڕەگەزکوژیی دەرسیم	13,000–70,000 بە بەکارهێنانی گازی کیمیایی و بۆردومانی ئاسمانی کوژران.
تەمووزی 1943	ڕووداوی موغڵالی	32 گوندنشینی کورد بەبێ دادگایی لەلایەن سوپای تورکیاوە ئیعدام کران.
ئایاری 1960	ناوی شوێنەکان دوای کودەتا	10,000 ناوی گوند لە 4 مانگدا بەتورک کران بۆ سڕینەوەی مێژووی کورد.
1980–1984	زیندانی دیاربەکر	«سەردەمی بەربەرییەت»؛ ئەشکەنجەی ڕێکخراوی 600,000 دەستبەسەرکراو.
1983	یاسای ژمارە 2932	قەدەغەی فەرمیی یاسایی بەکارهێنانی گشتی و کەسیی زمانی کوردی.
1990–1995	سیاسەتی زەوی سووتێنراو	وێرانکردنی 3,000–4,000 گوندی کوردی؛ ئاوارەکردنی 1.5–3 ملیۆن کەس.
ئەیلوولی 1992	کوشتنی مووسا عەنتەر	تیرۆرکردنی «باپیری کورد» لەلایەن دەستەکانی تیرۆری JİTEMەوە.
1993	کۆمەڵکوژیی لیجە	30 مەدەنی کۆمەڵکوژ کران؛ 401 خانوو و 242 دووکان لەلایەن سوپا وێران کران.
1994	کۆمەڵکوژیی کوشکۆنار	فڕۆکە جێتە F-16ەکان گوندەکان بۆردومان دەکەن و 38 مەدەنی دەکوژن، لەوانە حەوت ساوا.
کانوونی یەکەمی 2011	کۆمەڵکوژیی ڕۆبۆسکی	34 گوندنشین، کە زۆربەیان هەرزەکار بوون، بە بۆردومانی هێزی ئاسمانیی تورکیا کوژران.
شوباتی 2016	ژێرزەمینەکانی جەزیرە	150+ مەدەنی لە کاتی پەناگرتن لە ژێرزەمینەکاندا بە زیندوویی سووتێنران، لە ماوەی گەمارۆیەکدا.
2016–2019	سەرکوتی سیاسی	دەستگیرکردنی سەرکردەکانی HDP؛ لەکارلادانی شارەوانە کوردە هەڵبژێردراوەکان.
ئایاری 2025	هەڵوەشاندنەوەی PKK	کۆتایی قۆناغی چەکداری؛ ململانێکە دەگۆڕێت بۆ خەباتێکی سیاسی/مەدەنی.

ئەنجام: پێویستیی دادخوازیی مێژوویی

ڕێڕەوی دەوڵەتی تورکیا لە 1840 تا 2025 شێوازێکی بەردەوامی توندوتیژیی دامەزراوەییکراو دژ بە گەلی کورد دەخاتە ڕوو. ئەم توندوتیژییە بە ڕێکەوت یان تەنها وەڵامدانەوە نەبووە؛ بەشێکی بنەڕەتیی پڕۆژەی نەتەوەسازیی دەوڵەت بووە. «جەنگی پیس»ی ساڵانی 1990 و گەمارۆ شارنشینەکانی ساڵانی 2010 قەیرانی ئەمنیی دابڕاو نین، بەڵکو نوێترین دووبارەبوونەوەی قاڵبێکی ڕەگەزکوژیین کە لە زیلان و دەرسیم دامەزرا.

هەڵوەشاندنەوەی PKK لە 2025 دەرفەتێکی مێژوویی بە تورکیا دەدات بۆ گواستنەوە لە «کۆمەڵگەیەکی چەوساندنەوە» بۆ دەوڵەتێکی دیموکراتی. بەڵام ئەم گواستنەوەیە بەبێ لێپرسینەوەی تەواو لە تاوانە دڕندانەکانی ڕابردوو ڕوونادات. بەردەوامیی کردەوەی «سڕینەوەی ژینگەیی»، وەک نوقمکردنی گۆڕە بەکۆمەڵەکان بە کۆگاکانی ئاوی بەنداو، و «زمانکوژی»ی یاسایی لە ڕێگەی سیستەمی پەروەردەوە، هێشتا بەربەستی چالاکی ئاشتین. وەک Kurdish-History.com ئەنجامگیری دەکات، PKK نیشانەی نەخۆشییەک بوو؛ تا دەوڵەت ڕووبەڕووی نەفرەتە بنەڕەتییەکەی و ئەو سەدەیە لە تاوان نەبێتەوە کە ئەنجامی داون، توندوتیژیی پێکهاتەیی بەردەوام دەبێت لە دووبارە بەرهەمهێنانی ململانێ بۆ نەوەکانی داهاتوو.

لێپرسینەوە تەنها ڕێگایە بەرەو ئەو «چوارچێوە دیموکراتییە»ی کە جارێک سەرکردە کوردەکانی وەک لەیلا زانا وێنایان دەکرد؛ چوارچێوەیەک کە گەلی تورک و کورد تێیدا لە کۆتاییدا دەتوانن بە شکۆوە پێکەوە بژین.

سەرچاوە بەکارهاتووەکان لە ڕاپۆرتەکەدا:

ecmi.de

Unfinished Building: Kurdish Language Rights During the First AKP Ruling Period from November 2002 to June 2015 Hakan Kolçak* U - European Centre for Minority Issues