پەیوەندیی نێوان کوردەکان و دراوسێکانیان پەیوەندییەکی ئاڵۆزە کە بە درێژایی سەدەکانی مێژووی کورد، لە ئاڵوگۆڕی کولتووری، ململانێ و خەبات بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن پێکهاتووە. کوردەکان گرووپێکی نەتەوەیی ڕەسەنی ناوچەیەکن کە بە گشتی بە کوردستان ناودەبرێت و بەشەکانی تورکیا، عێراق، سووریا و ئێران دەگرێتەوە. ئەم وتارە لایەنە جۆراوجۆرەکانی پەیوەندیی کورد لەگەڵ وڵاتە دراوسێکانی دەخاتە ڕوو، لەگەڵ تیشکخستنە سەر بەشداریی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان و کەسایەتییە مێژووییە گرنگەکانی کورد کە داڕێژەری گێڕانەوەی مێژووی گەلەکەیان بوون.
کوردستان: فرەڕەنگیی جوگرافی و کولتووری
لەوانەیە کوردستان وەک دەوڵەتێک بوونی نەبێت کە بە فەرمی دانی پێدا نرابێت. بەڵام دەوڵەمەندیی کولتوور، نەریت و مێژووەکەی گرنگیی ناوچەکە لە دیمەنی جیۆسیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا قووڵتر دەکاتەوە. کولتوور و میراتی کوردستان لە ناسنامەیەکی جوگرافی زیاترە؛ زمانە جیاوازەکان، فۆلکلۆر، میوزیک و نەریتەکانی خواردن دەگرێتەوە کە ئاواتەکانی گەلێک دەردەخەن کە تامەزرۆی دانپێدانانە.
لەبەر ئەوەی دانیشتووانی کورد لەگەڵ گرووپە نەتەوەییە جیاوازەکان، لەوانە عەرەب، فارس و تورک، سنووری هاوبەشیان هەیە، ئەم فرەڕەنگییە کولتوورییە بووەتە هۆی پەیوەندییەک کە لە نێوان هاوکاری و ململانێدا دەجوڵێتەوە. بۆ تێگەیشتنێکی باشتر لەم پەیوەندییە، پێویستە ڕووداوە مێژووییەکان بخەینە بەر لێکۆڵینەوە کە ئەزموونی کوردیان داڕشتووە.
تێڕوانینێکی گشتیی مێژوویی
کوردەکان ماوەیەکی درێژە لەلایەن حکومەتە دراوسێکانەوە ڕووبەڕووی پەراوێزخستن و چەوساندنەوە بوونەتەوە. ڕێکخستنەکانی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، بە تایبەتی پەیماننامەی سیڤەر لە ساڵی 1920، سەرەتا بەڵێنی ئاستێک لە خۆبەڕێوەبردنیان بە کوردەکان دا. بەڵام پەیماننامەی لۆزانی دواتر لە ساڵی 1923 ئەو ئاواتانەی سڕییەوە و ناوچە کوردییەکانی بە دەوڵەتە تازە پێکهاتووەکانی وەک تورکیا، عێراق و ئێرانەوە بەستەوە؛ ئەمە دەستپێکی بزووتنەوە مێژووییەکان و دیپلۆماسیی کورد بوو کە ئامانجیان بەدەستهێنانی دانپێدانان و مافەکان بوو.
سەرەتای سەدەی 20ەم: بەرزبوونەوەی هۆشیاری
بە درێژایی سەرەتای سەدەی 20ەم، ڕاپەڕینە جیاوازەکانی کورد کە ئامانجیان سەلماندنی خۆبەڕێوەبردن بوو، لەلایەن حکومەتەکانی وڵاتەکانیانەوە ڕووبەڕووی بەرەنگارییەکی توند بوونەوە. کەسایەتییەکانی وەک شێخ مەحمودی بەرزنجی لە عێراق سەرکردایەتیی شۆڕشە بەرچاوەکانیان کرد و دەنگدانەوەی خواستی بەربڵاوی کورد بۆ مافی بڕیاردان لە چارەنووسی خۆیان بوون. ئەم بزووتنەوە سەرەتاییانە بنەمای خەباتەکانی داهاتوویان دانا و ئاگرێکی نەتەوەخوازێتییان لە نێو دانیشتووانی کورددا هەڵکرد.
کاریگەریی جەنگی جیهانیی دووەم و دوای ئەو
دوای جەنگی جیهانیی دووەم، دیمەنی جیۆسیاسی گۆڕا و کوردەکان خۆیان لە بارودۆخێکدا بینییەوە کە دەبوو ڕێگای خۆیان لە نێو نەزمێکی نوێی جیهانیدا بدۆزنەوە. دەرکەوتنی کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد وەک مەلا مستەفا بارزانی، پرسی کوردی خستە سەر ئاستی جیهانی. بە سەرکردایەتیی ئەو، خەباتی کورد بۆ سەربەخۆیی زیاتر ناسرا و لە کۆتاییدا لە ساڵی 1946 لە عێراق پارتی دیموکراتی کوردستان دامەزرا.
خەباتی هاوچەرخی کورد
کۆتایی سەدەی 20ەم و سەرەتای سەدەی 21ەم شاهیدی پێشکەوتنی گرنگ بوون لە چالاکی و دیپلۆماسیی کورددا، کاتێک تێڕوانینە جیهانییەکان دەستیان بە گۆڕان کرد. شۆڕشی ئێران لە ساڵی 1979 و جەنگی کەنداو لە ساڵی 1991 هەلی گرنگیان بۆ کوردەکان ڕەخساند. لە عێراق، دامەزراندنی ناوچەی قەدەغەی فڕین ڕێگای بۆ دەرکەوتنی هەرێمێکی کوردیی خۆبەڕێوەبەر لە باکوور خۆش کرد. تەنانەت لە نێو سەرکەوتنەکانیشدا، کوردەکان بەردەوام ڕووبەڕووی کاردانەوەی دژ و بەرەنگاریی حکومەتەکانی تورکیا، سووریا و ئێران بوونەوە؛ هەر یەکەیان ڕێبازی جیاوازی بەکارهێنا بۆ سەرکوتکردنی ناسنامەی کوردی.
ڕۆڵی کوردستان لە سیاسەتی ناوچەکەدا
گرنگیی جیۆسیاسیی دانیشتووانی کورد زۆر گەورەیە. کوردەکان سەرچاوەی بەرچاوی نەوت لە عێراق کۆنترۆڵ دەکەن، بۆیە هاوپەیمانێتی و ململانێکانیان بۆ هێزە نێودەوڵەتییەکان زۆر گرنگن. ململانێکانی ئەم دواییە کە داعش بەشێک بووە لێیان، وای کردووە وڵاتە ڕۆژاواییەکان، بە تایبەتی ئەمریکا، کوردەکان بە هاوپەیمانی گرنگ ببینن. ئەم پەیوەندییە تەنها واقیعبینیی دیپلۆماسیی کورد ناخاتە ڕوو، بەڵکو گرژییە بنەڕەتییەکانیش بەرجەستە دەکاتەوە لەگەڵ دەوڵەتە دراوسێکان کە لە بوونی قەوارەیەکی کوردیی بەهێز نیگەرانن.
کولتوور و میرات: هێزێکی یەکخەر
لەگەڵ بوونی خواستێکی هاوبەش بۆ سەربەخۆیی، فرەچەشنیی کولتووری کورد هێزێکی یەکخەر لە نێوان خودی کوردەکاندا پێکدەهێنێت. جەژنەکانی وەک نەورۆز (سەری ساڵی کوردی) دەوڵەمەندیی کولتوور و میراتی کوردستان لە هونەر، میوزیک و سەمادا بەرجەستە دەکەنەوە. فۆلکلۆری کوردی، بە چیرۆکە حەماسییەکانی قارەمانێتی و خۆڕاگرییەوە، ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە پاراستنی ناسنامەیەکی بەهێزی کۆمەڵگەیی لە نێوان کوردەکانی هەردوو دیوی سنوورەکاندا.
ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییەکانی کورد
بە درێژایی ساڵان، ژمارەیەکی زۆر لە کەسایەتییە گشتییەکانی کورد وەک داواکاری مافەکانی کورد و دانپێدانانیان دەرکەوتوون. ئەم کەسانە، لە سیاسەتمەدارەوە تا چالاکوان، هەم خۆڕاگریی ڕۆحی کوردیان پیشان داوە، هەم بەبێ ماندووبوون کاریان کردووە بۆ دروستکردنی پەیوەندی لەگەڵ ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان و هاوپەیمانەکان. کەسایەتییەکانی وەک لەیلا زانا و ساڵح موسلیم ڕۆڵێکی گرنگیان گێڕاوە لە ڕاکێشانی سەرنجی جیهان بۆ پرسی کورد و جەختیان لە گرنگیی گفتوگۆ و دیپلۆماسی بۆ چارەسەرکردنی ململانێ درێژخایەنەکان کردووەتەوە.
بەربەست و ئاستەنگەکان
ڕێگای کورد بەرەو خۆبەڕێوەبردنی زیاتر و دانپێدانان، پڕە لە بەربەست. کوردەکان لە هەر یەک لە وڵاتەکانیاندا هێشتا کەمینەن و زۆرجار ڕووبەڕووی سیاسەت و کردارە جیاکارییەکان دەبنەوە. سیاسەتەکانی تورکیا بەرامبەر بە دانیشتووانی کورد بە تایبەتی جێی ناکۆکی بوون، لەگەڵ سەرکوتکردنی درێژخایەنی بزووتنەوە سیاسییەکان و دەربڕینە کولتوورییەکانی کورد لەلایەن حکومەتەوە. بەکارهێنانی زمان، نەریتە کولتوورییەکان و پەروەردە، هەموویان بوونەتە خاڵی توندی ململانێ.
پرسی یەکگرتوویی
هەرچەندە بیرۆکەی دەوڵەتێکی یەکگرتووی کوردی سەرنجڕاکێشە، لە ڕووی یەکگرتوویی سیاسییەوە ئاستەنگی لەگەڵدایە. فرەچەشنیی حیزب و بزووتنەوە سیاسییەکان لە نێو کۆمەڵگەکانی کورد، بەربەست بۆ دروستکردنی بەرەیەکی یەکگرتوو دروست دەکات. پەیوەندیی نێوان لایەنە کوردییەکان لە عێراق، سووریا و تورکیا زۆرجار بەهۆی ناڕەزاییە مێژووییەکان و ڕکابەرییەکانەوە زیانی پێ دەگات، کە هەوڵەکانی پێکهێنانی کاری هاوبەش ئاڵۆزتر دەکات.
تێڕوانینە نێودەوڵەتییەکان بۆ پەیوەندییەکانی کورد
کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی وەڵامی جیاوازی بۆ خەباتی کورد هەیە و زۆرجار لە ڕوانگەی بەرژەوەندییە جیۆسیاسییەکانەوە لێی دەڕوانێت. کوردەکان لە لایەنە جیاوازەکانەوە پشتگیرییان وەرگرتووە، لەوانە یارمەتیی مرۆیی، هاوپەیمانێتیی سەربازی و دانپێدانانی سیاسی. بەڵام ئەم پشتگیرییە هەمیشە بە واقیعی دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی سنووردار دەکرێت، کە تێیدا دەوڵەتەکان ناچارن هاوسەنگی لە نێوان بەرژەوەندییەکانی خۆیان و بەرژەوەندییەکانی تورکیا، ئێران و سووریا ڕابگرن.
داهاتووی دیپلۆماسیی کورد
داهاتووی پەیوەندییەکانی کورد لەگەڵ دەوڵەتە دراوسێکان پەیوەستە بە چەند هۆکارێکەوە، لەوانە یەکگرتوویی ناوخۆیی، بەشداریی دیپلۆماسی و پشتگیریی نێودەوڵەتی. پێشکەوتن لە دیپلۆماسی و هاوکاری لەگەڵ لایەنە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکانی دیکە دەکرێت پێگەی کورد بەهێز بکات. بەڵام دوژمنایەتییە مێژووییەکان دەکرێت بەردەوام بن لە دروستکردنی بەربەستی گەورە بۆ گفتوگۆی مانادار.
بەهێزکردنی گێڕانەوەی کورد: ڕێگایەک بۆ پێشەوە
بۆ خۆشکردنی ڕێگای باشترکردنی پەیوەندی لەگەڵ دراوسێکان و دانپێدانانی زیاتر لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، پێویستە لە ڕێگەی پەروەردە و دەربڕینی کولتوورییەوە گێڕانەوەی کورد بەهێز بکرێت. دەستپێشخەرییەکانی بەرەوپێشبردنی کولتوور و میراتی کورد، ڕەوایەتی و مافەکانی گەلی کورد بەهێز دەکەن و ڕێگایەک بۆ گفتوگۆ و تێگەیشتن دەڕەخسێنن. دەبێت چیرۆکی کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد فێر بکرێت و ڕێزی لێ بگیرێت تا نەوەکانی داهاتوو لە خەبات و ئاواتەکانیانەوە ئیلهام وەربگرن.
ئاسۆیەکی ڕوون: هیوا بۆ داهاتوو
ڕێڕەوی کوردەکان بە ڕێڕەوی دراوسێکانیانەوە بەستراوەتەوە؛ بۆیە پێویستە بەبێ سازشکردن لەسەر ناسنامە و مافەکانیان، هەوڵی پەیوەندییەکی ئاشتییانە بدەن. بەشداری لە گفتوگۆی دیپلۆماسی، پەرەپێدانی ئاڵوگۆڕی کولتووری و دروستکردنی هاوپەیمانێتی لەسەر بنەمای ڕێزی بەرامبەر، دەکرێت ببێتە هۆی داهاتوویەکی ڕوونتر بۆ گەلی کورد و دراوسێکانی. خۆڕاگری، مێژوو و کولتووری دەوڵەمەندی کورد بەبێ گومان بەردەوام دەبن لە ئیلهامبەخشین بە بزووتنەوەکان کە ڕێز لە ناسنامە و خواستی کەرامەتیان دەگرن.
کوردەکان بە ئامێزگرتنی گێڕانەوەی مێژوویی خۆیان و پەرەپێدانی پەیوەندییەکانیان لەسەر بنەمای تێگەیشتن، دەتوانن ڕێگای داهاتوویەکی پڕهیوا ڕوون بکەنەوە؛ داهاتوویەک کە تێیدا ئاواتی خۆبەڕێوەبردن و ڕێزلێگرتن دەبێتە واقیع و لە خەونێکی دوورەوە زیاتر دەبێت.
پرسیارە باوەکان
گرنگیی جوگرافیی کوردستان چییە؟
کوردستان ناوچەیەکە کە بەشەکانی تورکیا، عێراق، سووریا و ئێران دەگرێتەوە و بە کولتوور، نەریت و مێژووێکی دەوڵەمەند دەناسرێتەوە کە بەشدارن لە گرنگییەکەی لە دیمەنی جیۆسیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
کام ڕووداوە مێژووییەکان کاریگەرییان لەسەر خەباتی کورد بۆ خۆبەڕێوەبردن هەبووە؟
ڕووداوە مێژووییە سەرەکییەکان بریتین لە پەیماننامەی سیڤەری دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، کە سەرەتا بەڵێنی خۆبەڕێوەبردنی بە کوردەکان دا، و پەیماننامەی لۆزانی دواتر لە ساڵی 1923 کە ئەو بەڵێنانەی هەڵوەشاندەوە و بووە هۆی ڕاپەڕین و بزووتنەوەی جیاواز بۆ مافەکانی کورد.
کەسایەتییە گشتییەکانی کورد چۆن بەشدارییان لە دانپێدانانی مافەکانی کورددا کردووە؟
کەسایەتییە گشتییەکانی کورد وەک لەیلا زانا و ساڵح موسلیم ڕۆڵی گرنگیان گێڕاوە لە داواکاری بۆ مافەکانی کورد، پەرەپێدانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و ڕاکێشانی سەرنج بۆ پرسەکانی کورد لە ئاستی جیهانیدا.
کوردەکان لە هەوڵیان بۆ دانپێداناندا ڕووبەڕووی چ ئاستەنگێک دەبنەوە؟
کوردەکان ڕووبەڕووی ئاستەنگی وەک کەمینەبوون لە وڵاتەکانی خۆیان، سیاسەتی جیاکاری و دابەشبوونی ناوخۆیی لە نێوان لایەنە سیاسییە جیاوازەکانی کورددا دەبنەوە.
چ دەستپێشخەرییەک بۆ داهاتووی پەیوەندییەکانی کورد لەگەڵ دراوسێکانی باس دەکرێت؟
دەستپێشخەرییەکان بریتین لە بەهێزکردنی گێڕانەوەی کورد لە ڕێگەی پەروەردە و دەربڕینی کولتوورییەوە، پەرەپێدانی بەشداریی دیپلۆماسی و هاندانی ئاڵوگۆڕی کولتووری بۆ دروستکردنی پەیوەندیی ئاشتییانە لەگەڵ دەوڵەتە دراوسێکان.