پوختە
خەباتی کورد بۆ سەربەخۆیی زیاتر لە سەدەیەک دەخایەنێت و بە خۆڕاگری و دەوڵەمەندیی کولتووری ناسراوە. ئەم بابەتە لە بزووتنەوە مێژووییە سەرەکییەکان و کەسایەتییە کاریگەرەکان و هەوڵە دیپلۆماسییەکان دەکۆڵێتەوە کە هەوڵدان بۆ خۆبەڕێوەبردن پێناسە دەکەن. گرنگیی تێگەیشتن لە مێژوو و کولتووری کورد دەخاتە ڕوو بۆ تێگەیشتن لە خەباتە بەردەوامەکەیان بۆ دانپێدانان و مافەکان لەناو ئاستەنگە ئاڵۆزە جیۆسیاسییەکانی تورکیا و عێراق و سووریادا.
ناوەڕۆک
تێگەیشتن لە ڕیشەکانی خەباتی کورد
کۆڵەکەکانی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد
کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان: هێماکانی خەبات
ڕۆڵی دیپلۆماسی لە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورددا
بۆچوونە هاوچەرخەکان دەربارەی سەربەخۆیی کورد
ڕوانین بۆ داهاتوو: داهاتووی خەباتی کورد
- خەباتی کورد بۆ سەربەخۆیی دەربارەی چییە؟
- بزووتنەوەی سەربەخۆیی کورد کەی دەستی پێ کرد؟
- هەندێک لە کەسایەتییە دیارەکانی خەباتی کورد کێن؟
- دیپلۆماسی چۆن کاریگەری لە خەباتی کورد بۆ سەربەخۆیی کردووە؟
- چ لایەنێکی کولتووری لە هەوڵدانی کورد بۆ سەربەخۆییدا بەشدارە؟
هەوڵدانی گەلی کورد بۆ سەربەخۆیی حەماسەیەکی قووڵە کە بەناو سەدەها ململانێ و خۆڕاگری و کولتوور و میراتی زیندووی کوردستاندا تێپەڕ دەبێت. ئەم بابەتە لە چوارچێوە مێژووییەکەی خەباتی کورد بۆ سەربەخۆیی دەکۆڵێتەوە و ساتە چارەنووسسازەکان و کەسایەتییە مێژووییە کاریگەرە کوردەکان و ئەو هەوڵە دیپلۆماسییانە دەخاتە ڕوو کە ئەم خەباتە لەمێژینەیەیان پێناسە کردووە. تێگەیشتن لە مێژووی کورد تەنها بۆ تێگەیشتن لە دیمەنی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ئێستا پێویست نییە، بەڵکو بۆ ڕێزگرتن لە پێکهاتە کولتوورییە دەوڵەمەندەکەی گەلی کوردیش پێویستە.
تێگەیشتن لە ڕیشەکانی خەباتی کورد
ڕیشەکانی بزووتنەوەی سەربەخۆیی کورد دەگەڕێنەوە بۆ زیاتر لە سەدەیەک پێش ئێستا؛ هەوڵە سەرەتاییەکان لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم و داڕمانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی سەریان هەڵدا. کورد، وەک گرووپێکی ئەتنیکی کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە بەشێک لە تورکیا و عێراق و سووریا و ئێران دەژی، زۆرجار لەو دەوڵەتە نەتەوەییانەدا پەراوێز خرایەوە کە لە ئاژاوەکانی دوای جەنگەوە سەریان هەڵدا. لە سەرەتادا، گەلی کورد داوای خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانانی دەکرد و هەوڵەکەی زوو بوو بە خەباتێکی شێلگیرانە بۆ سەربەخۆیی.
یەکێک لە کۆنترین بزووتنەوە گرنگەکان لە دەیەی 1920ەکاندا دەستی پێ کرد و بووە هۆی دامەزراندنی کۆماری کوردیی ئارارات لە 1927دا، کە بەهۆی دەستێوەردانی حکومەتی تورکیا تەمەنی کورت بوو. ئەم بەرەنگارییە سەرەتاییە زەمینەی بۆ بزووتنەوەکانی دواتر خۆش کرد و شێلگیریی گەلی کوردی نیشان دا، بە داڕشتنی گێڕانەوەیەک کە هەم بە کارەسات و هەم بە قارەمانێتی پێناسە دەکرا.
کۆڵەکەکانی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد
بە درێژاییی مێژوو، چەندین بزووتنەوەی گرنگ ڕۆڵێکی سەرەکییان لە داڕشتنی ناسنامە و ئاواتە هاوچەرخەکانی کورددا هەبووە. ئەم بزووتنەوانە، کە زۆرجار ڕیشەیان لە پێویستیی خۆبەڕێوەبردندا بووە، بە سەرکردایەتیی کەسایەتییە گشتییە دیارە کوردە جیاوازەکان بەڕێوە چوون کە ڕۆحی خەباتی کوردیان بەرجەستە کردووە. لێرەدا سەیری هەندێک بزووتنەوەی چارەنووسساز دەکەین:
ڕاپەڕینی شێخ سەعید (1925): ڕاپەڕینێکی گرنگ بوو دژی دەوڵەتی تورکیا کە ئامانجی دامەزراندنی کوردستانێکی سەربەخۆ بوو. بە سەرکردایەتیی شێخ سەعید، ئەم ڕاپەڕینە ڕەنگدانەوەی ناڕەزاییی ڕوو لە زیادبوونی کورد بوو بەهۆی سەرکوتکردنی ناسنامەکەیانەوە.
ڕاپەڕینی ئارارات (1930-1931): ئەم ڕاپەڕینە ساتێکی گرنگی دیکە بوو کە تێیدا هێزە کوردییەکان هەوڵیان دا لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا سەربەخۆیی بەدەست بهێنن. هەرچەندە سوپای تورکیا سەرکوتی کرد، ئەم ڕووداوە تۆوی ڕاپەڕینەکانی داهاتووی چاند.
جەنگە ناوخۆییەکانی کوردی عێراق (1994-1997): خەباتێکی ناوخۆیی بۆ زاڵبوون لە نێوان دوو لایەنە سەرەکییە کوردییەکە، واتە پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK)، هەروەها جووڵە ناوخۆییەکانی نێو کورد و ئاڵۆزییەکانی فەرمانڕەوایی لە ناوچە کوردییەکاندا نیشان دا.
ئەم بزووتنەوانە تەنها بەرەنگاریی چەکداری نەبوون؛ بەڵکو بەرەوپێشبردنی کولتوور و داواکردنی مافەکان و هەوڵە دیپلۆماسییەکانیشیان لەخۆ گرتبوو. هەر قۆناغێکی خەباتەکە بەشداری لە گێڕانەوە دەوڵەمەندەکەی گەلی کورددا دەکات و تێکەڵەیەک لە شێلگیری و هەوڵدان بۆ دانپێدانان نیشان دەدات.
کەسایەتییە مێژووییە کوردەکان: هێماکانی خەبات
خەباتی کورد بە ئازایەتی و سەرکردایەتیی چەندین کەسایەتیی مێژووییی کورد ڕازاوەتەوە. ئەم کەسانە گێڕانەوەکە و لەو ڕێگەیەشەوە چارەنووسی گەلی کوردیان داڕشتووە. لێرەدا هەندێک کەس دەناسێنین کە میراتەکانیان بوونەتە هاومانای هەوڵدانی کورد بۆ سەربەخۆیی:
مەسعود بارزانی: کەسایەتییەکی دیارە لە بزووتنەوەی مۆدێرنی ڕزگاریی کورددا و بارزانی ڕۆڵێکی زۆر گرنگی لە دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە عێراقدا گێڕا. سەرکردایەتیی ئەو لە ماوەی جەنگی ناوخۆیی عێراق و شەڕەکانی دواتر دژی داعش، گرنگیی ناسنامەی کوردی لە ئاستێکی جیهانیدا نیشان دا.
عەبدوڵڵا ئۆجەلان: هاودامەزرێنەری PKK (پارتی کرێکارانی کوردستان)؛ بیرۆکەکانی ئۆجەلان لە بارەی مافەکانی کورد و مافی دیاریکردنی چارەنووسەوە کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر بزووتنەوە کوردییەکانی تورکیا و دەرەوەی ئەویش هەبووە. نووسینەکانی بنەمایەکی فەلسەفی بۆ زۆرێک لە چالاکوانە هاوچەرخە کوردەکان دابین دەکەن.
سافیە نوزهەت: کەسایەتییەکی مێژووییە کە کارەکانی لەسەر بەرەوپێشبردنی پەروەردە و گەشەی کۆمەڵایەتی لەناو کۆمەڵگەی کورددا چڕ بوونەوە. میراتی نوزهەت وەک ژنێک کە بۆ مافەکان و نوێنەرایەتیی کورد خەباتی دەکرد، یەکتربڕی ڕەگەز و چالاکوانی دەخاتە ڕوو.
ڕۆڵی دیپلۆماسی لە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورددا
گەلی کورد بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی تەنها پشتی بە ململانێی چەکداری نەبەستووە؛ دیپلۆماسی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانیش ڕۆڵێکی چارەنووسسازیان گێڕاوە. بە درێژاییی ساڵان، چەندین سەرکردەی کورد کارلێکیان لەگەڵ حکومەتە بیانییەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان کردووە بۆ کۆکردنەوەی پشتگیری و دانپێدانان بە مافەکانی کورد. دانپێدانان بە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی بۆ تێگەیشتن لە سروشتی فرەلایەنی خەباتەکە زۆر گرنگە.
هەوڵە دیپلۆماسییە سەرەکییەکان ئەمانەیان لەخۆ گرتووە:
پەیمانەکانی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم: لە دوای جەنگەکە، چەندین پەیمان، لەوانە پەیمانی سیڤر لە 1920دا، هەوڵیان دا دان بە ئاواتەکانی کورددا بنێن. هەرچەندە پەیمانی لۆزان لە 1923دا دواتر ئەم پەیمانانەی بێکاریگەر کرد، ئەوان هێمای ئەو ساتانەن کە ئەگەری پشتگیریی نێودەوڵەتی بۆ سەربەخۆیی کورد تێیاندا هەبوو.
کارلێکە مۆدێرنەکان: لە ساڵانی دواییدا، بە تایبەتی لە پەیوەندی بە شەڕ دژی داعش، هێزە کوردییەکان پشتگیرییەکی زۆری نێودەوڵەتییان بەدەست هێناوە. سەرهەڵدانی هێزە کوردییەکان وەک هاوپەیمانی گرنگ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هەندێک وڵاتی بیانی هان داوە هەڵوێستەکانیان لە بارەی خۆبەڕێوەبردنی کورد و دانپێدانان پێیانەوە هەڵبسەنگێننەوە.
لایەنی کولتووریی خەبات
خەباتی کورد بۆ سەربەخۆیی تەنها هەوڵێکی سیاسی نییە، بەڵکو ڕێنسانسێکی کولتووریشە. تێگەیشتن لە کولتوور و میراتی کوردستان بەشێکی دانەبڕاوە لە تێگەیشتن لە قووڵیی ناسنامەی کوردی. نەریتە دەوڵەمەندەکان و زمان و مۆسیقا و فۆلکلۆری کورد ڕۆڵێکی زۆر گرنگ لە یەکخستنی خەڵک و پاراستنی ناسنامە جیاوازەکەیاندا دەگێڕن.
هەوڵەکانی بەرەوپێشبردنی کولتووری کورد ئەمانەیان لەخۆ گرتووە:
پاراستنی زمان: زمانی کوردی بە زاراوە جیاوازەکانییەوە کۆڵەکەیەکی ناسنامەی کوردییە. دەستپێشخەرییەکان بۆ بەرەوپێشبردنی پەروەردەی کوردی، لەناو سەرکوتی سیاسیدا بۆ پاراستنی میراتی کولتووری پێویست بوون.
بۆنە کولتوورییەکان: بۆنەکانی وەک نەورۆز، ساڵی نوێی کوردی، بە گەرموگوڕییەکی زۆرەوە بەڕێوە دەبرێن. ئەم کۆبوونەوانە تەنها ڕێز لە مێژوو ناگرن، بەڵکو یەکگرتووییی کۆمەڵگەش بەهێز دەکەن و ئاواتە هاوبەشەکانیان بە گەلی کورد بیر دەخەنەوە.
هونەر و ئەدەب: هونەرمەند و نووسەرە کوردەکان ڕۆڵێکی زۆر گرنگ لە ڕەنگدانەوەی خەبات و ئاواتەکانی گەلەکەیاندا دەگێڕن. لە ڕێگەی ئەدەب و هونەرە بینراوەکان و نمایشەکانەوە گێڕانەوەکانیان دەربڕن و بەمەش دیمەنی کولتووری دەوڵەمەند دەکەن و داوای دانپێدانان دەکەن.
بۆچوونە هاوچەرخەکان دەربارەی سەربەخۆیی کورد
لە چوارچێوەی مۆدێرندا، خەباتی کورد بۆ سەربەخۆیی هەم ڕووبەڕووی ئاستەنگ و هەم دەرفەت دەبێتەوە. لە عێراق، دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە 2005دا هەنگاوێکی گرنگ بوو بەرەو خۆبەڕێوەبردن. بەڵام پەیوەندییەکان لەگەڵ حکومەتی ناوەندیی عێراق هێشتا ئاڵۆزن و گفتوگۆ لە بارەی مافەکانی نەوت و ناکۆکییەکانی خاک و نوێنەرایەتیی سیاسییەوە بەردەوامە.
لە تورکیا، پرسی کورد هێشتا ئاستەنگێکی گرنگە. حکومەتی تورکیا سیاسەتی بۆ تواندنەوە گرتووەتەبەر و لە هەمان کاتدا چالاکییە سیاسییەکانی کوردیش سەرکوت دەکات. PKK هێشتا پرسێکی جێی ناکۆکییە و گفتوگۆی مافەکانی کورد لە چوارچێوەی فراوانتری دژەتیرۆردا دادەڕێژێت.
سووریا گەشەسەندنێکی تایبەتی بەخۆوە بینیوە بە سەرهەڵدانی هێزەکانی سووریای دیموکرات (SDF)، کە میلیشیا کوردەکانیش لەخۆ دەگرێت کە بۆ خۆبەڕێوەبردن و دژی داعش دەجەنگن. لێرەدا، گەلی کورد ناوچەیەکی نیوە خۆبەڕێوەبەری پێک هێناوە کە ئارەزووی خۆبەڕێوەبردنیان نیشان دەدات و لە هەمان کاتدا هاوسەنگی لەگەڵ جووڵە هەستیارەکانی جەنگی ناوخۆیی سووریا ڕادەگرێت.
ڕوانین بۆ داهاتوو: داهاتووی خەباتی کورد
داهاتووی خەباتی کورد بۆ سەربەخۆیی لە خاڵێکی هەستیاردا وەستاوە. لەگەڵ گۆڕانی جووڵە جیۆسیاسییەکان، تێگەیشتن لە وردەکارییەکانی ئاواتەکانی کورد هەر پێویست دەبێت. هەوڵدان بۆ ناسنامەیەکی یەکگرتووی کوردی، کە دەربڕینی کولتووری و دیپلۆماسی بەهێزی دەکەن، بێگومان بەشی داهاتووی ئەم حەماسەیە دادەڕێژێت.
ئەوەی ڕوونە ئەوەیە کە چیرۆکە تاڵ و شیرینەکەی خەباتی کورد زۆر لە کۆتایی دوورە. بە ڕۆحێکی خۆڕاگر کە بە قووڵی ڕیشەی لە مێژووی کورددا هەیە و بە کولتوور و میراتی کوردستان دەوڵەمەند بووە، گەلی کورد بەردەوام ئیلهام بە نەوەکانی داهاتوو دەبەخشێت. لەگەڵ زیادبوونی سەرنجی نێودەوڵەتی، ئاگایی لە مافەکانی کوردیش پەرە دەسەنێت و دەبێتە هۆی داواکاریی زیاتر و ڕەنگە ڕێگای نوێ بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد و سەربەخۆیی بکاتەوە.
کاتێک لەم گێڕانەوە مێژووییە ڕادەمێنین، پێویستە دان بەو وانانەدا بنێین کە لە سەدەها خەبات و یەکگرتوویی وەرگیراون. خەباتی کورد بۆ سەربەخۆیی و دانپێدانان تەنها هەوڵدان بۆ خاک نییە، بەڵکو نوێنەرایەتیی خەباتێکی فراوانتر بۆ مانەوەی کولتوور و مافەکانی مرۆڤ دەکات و ڕۆحە لەمێژینەکەی خۆڕاگری بەسەر سەرانسەری جیهاندا دەنگ دەداتەوە.
پرسیارە باوەکان
خەباتی کورد بۆ سەربەخۆیی دەربارەی چییە؟
خەباتی کورد بۆ سەربەخۆیی هەوڵدانێکی لەمێژینەی گەلی کوردە بۆ خۆبەڕێوەبردن و مافی دیاریکردنی چارەنووس، کە بە سەدەها بەرەنگاری و پاراستنی کولتوور و ڕووداوە گرنگە مێژووییەکان ناسراوە.
بزووتنەوەی سەربەخۆیی کورد کەی دەستی پێ کرد؟
ڕیشەکانی بزووتنەوەی سەربەخۆیی کورد دەگەڕێنەوە بۆ زیاتر لە سەدەیەک پێش ئێستا و بە تایبەتی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم و داڕمانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی هێزیان گرت؛ هەوڵە سەرەتاییەکانیش لە دەیەی 1920ەکاندا سەریان هەڵدا.
هەندێک لە کەسایەتییە دیارەکانی خەباتی کورد کێن؟
کەسایەتییە دیارەکانی خەباتی کورد مەسعود بارزانی و عەبدوڵڵا ئۆجەلان و سافیە نوزهەت لەخۆ دەگرن کە هەریەکەیان بەشدارییەکی بەرچاوی لە ناسنامە و ئاواتەکانی کورددا کردووە.
دیپلۆماسی چۆن کاریگەری لە خەباتی کورد بۆ سەربەخۆیی کردووە؟
دیپلۆماسی ڕۆڵێکی سەرەکی لە خەباتی کورددا گێڕاوە؛ سەرکردەکان کارلێکیان لەگەڵ حکومەتە بیانییەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان کردووە بۆ کۆکردنەوەی پشتگیری بۆ مافەکانی کورد، بە تایبەتی لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم و لە ماوەی بەشداربوونە سەربازییەکانی ساڵانی دواییدا.
چ لایەنێکی کولتووری لە هەوڵدانی کورد بۆ سەربەخۆییدا بەشدارە؟
خەباتی کورد بۆ سەربەخۆیی لەگەڵ ناسنامەی کولتووری تێکەڵە و هەوڵەکانی پاراستنی زمان و بۆنە کولتوورییەکان و دەربڕینی هونەری لەخۆ دەگرێت بۆ یەکخستن و بەهێزکردنی کۆمەڵگەی کورد.