ئەو پرسەی کورد بە درێژایی مێژووی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی جێگەی بایەخی گرنگ بووە و تێکەڵەیەکی ئاڵۆزی ناسنامە نەتەوەییەکان، خەباتە سیاسییەکان و چیرۆکە کولتوورییەکان دەنوێنێت. تێگەیشتن لە مێژووی کورد بۆ تێگەیشتن لە لێکەوتە بەرفراوانترەکانی ئەم پەیوەندییە لە سەردەمی هاوچەرخدا پێویستە. ئەم وتارە بە وردی لە پرسی کورد لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا دەکۆڵێتەوە و کەسایەتییە مێژووییە سەرەکییەکانی کورد، بزووتنەوەکان و کولتوور و میراتی دەوڵەمەندی کوردستان دەخاتە ڕوو.
تێگەیشتن لە ناسنامەی کوردی
گەلی کورد گرووپێکی نەتەوەییە کە بەشێکی زۆری لە ناوچەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، باکووری سووریا، باکووری عێراق و ڕۆژئاوای ئێران دەژیت. کورد بە زمان و دابونەریتە کولتوورییەکان و پێوەرە کۆمەڵایەتییە تایبەتەکانی ناسراوە و ناسنامەی کوردی ڕۆڵی گرنگی لە شێوەدان بە بزووتنەوە مێژووییەکانی و ئەو دۆخە تایبەتانەدا هەبووە کە لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ڕووبەڕووی بووەتەوە.
سەرهەڵدانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و کاریگەریی لەسەر کورد
ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، کە لە کۆتایی سەدەی 13ەوە تا سەرەتای سەدەی 20 بەردەوام بوو، کیانێکی بەرفراوانی فرەکولتووری بوو و گرووپی نەتەوەیی زۆری لەخۆ گرتبوو، لەوانە کورد. لەگەڵ فراوانبوونی ئیمپراتۆریەتەکەدا، ناوچە کوردییەکانی هێواش هێواش خستە ناو چوارچێوە کارگێڕی و سیاسییەکەیەوە، کە زۆرجار بووە هۆی پەراوێزخستنی دەنگ و ناسنامەکانی کورد.
سەرەڕای ئاستەنگەکان، کورد توانی کولتوور و میراتە تایبەتەکەی بپارێزێت و زۆرجار فێرکارییەکانی ئیسلامی لەگەڵ نەریتە کۆنەکانی تێکەڵ دەکرد. لاناوەندگەراییی ئیمپراتۆریەتەکە هەروەها ڕێگەی بە سەرهەڵدانی کەسایەتییە دیارە زۆرەکانی کورد دا، کە ڕۆڵی گرنگیان لە حوکمڕانی و ڕابەرایەتیی ناوخۆییدا گێڕا.
کەسایەتییە مێژووییەکانی کورد: داکۆکیکەرانی ناسنامە
بە درێژایی سەردەمی عوسمانی، چەند کەسایەتییەکی مێژوویی کورد سەریان هەڵدا کە داکۆکییان لە ماف و ناسنامەی کورد کرد. ئەم کەسایەتییانە ڕۆڵی گرنگیان لە شێوەدان بە گێڕانەوەی پرسی کورددا هەبوو. با چەند ڕابەرێکی کاریگەر بناسین:
بەدرخان بەگ: ڕابەرێکی دیاری سەدەی 19 بوو و ڕۆڵی گرنگی لە داکۆکیکردن لە ماف و خۆبەڕێوەبردنی کورد لە چوارچێوەی عوسمانیدا گێڕا. هەوڵەکانی لە کاتی زیادبوونی گرژییەکانی نێوان ئیمپراتۆریەتەکە و گرووپە نەتەوەییە جیاوازەکاندا گرنگ بوون.
شێخ عوبەیدوڵڵا: کەسایەتییەکی دیاری دیکەی خەباتی کورد بوو؛ لە 1880دا ڕابەرایەتیی ڕاپەڕینێکی کرد کە ئامانجی دامەزراندنی ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەری کوردی بوو. دیدگاکەی ئەو ئارەزووە ڕەگداکوتاوەی بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان خستە ڕوو کە زۆر کورد لەو سەردەمەدا هەستیان پێ دەکرد.
سەلاحەدین بەدرخان (Selahattin Bedirxan): شاعیر و ڕۆژنامەنووسێکی سەرەتای سەدەی 20 بوو؛ سەلاحەدین تیشکی خستە سەر زیندووکردنەوەی کولتووری کورد و ناسنامە مێژووییەکەیان لە ڕێگەی ئەدەبەوە دەربڕی. نووسینەکانی بەشداریی بەرچاویان لە تێگەیشتن لە کولتوور و میراتی کورددا کردووە.
بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی
سەردەمی عوسمانی شاهیدی بزووتنەوەی جیاوازی کورد بوو کە ئامانجیان وەڵامدانەوە بە ئاواتە سیاسییەکانیان بوو. ئەم بزووتنەوانە زۆرجار بە ئارەزووی خۆبەڕێوەبردنی زیاتر و دانپێدانان بە ناسنامەی کوردی لە ناو ئیمپراتۆریەتەکەدا هان دەدران. ئەمانە هەندێک لە بزووتنەوە مێژووییە دیارەکانی کوردن:
ڕاپەڕینی کوردی 1880: ئەم بزووتنەوەیە ساتێکی گرنگی لە مێژووی کورددا نیشان دا، کاتێک عەشیرەتەکان لەژێر ڕابەرایەتیی شێخ عوبەیدوڵڵادا یەکیان گرت بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەو سیاسەتە چەوسێنەرانەی حکومەتی ناوەندیی عوسمانی دەیسەپاندن. هەرچەندە لە کۆتاییدا سەرکوت کرا، ڕاپەڕینەکە ئاواتەکانی گەلی کوردی ڕوون کردەوە.
بزووتنەوەی سیاسیی کورد لە سەرەتای سەدەی 20دا: لاوازبوونی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بووە هاندەری چالاکییەکی زۆری سیاسی لە نێو کورددا. کەسایەتییەکانی وەک سەلاحەدین بەدرخان داکۆکییان لە مافە سیاسییەکان و خۆبەڕێوەبردنی کولتووری کرد و بنەمایەکیان دانا کە شێوەی بە دۆخی سیاسیی داهاتووی کورد دەدا.
پێکهاتنی بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد: لەگەڵ هەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریەتەکە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد پەرەی سەند و هەوڵی بۆ دانپێدانان و سەربەخۆیی دا. ئەم سەردەمە شاهیدی دامەزراندنی چەند ڕێکخراوێکی کوردی بوو کە ئامانجیان یەکخستنی کورد لە ناوچە جیاوازەکاندا بوو.
کولتوور و میراتی کوردستان: ڕۆحی کۆڵنەدەری نەتەوەیەک
کولتوور و میراتی دەوڵەمەندی کوردستان سەدەها ئاڵۆزی و ئاستەنگی بەرگە گرتووە. مۆسیقا و هەڵپەڕکێ و پیشە دەستییە نەریتییەکان ئەزموونە قووڵە مێژووییەکانی کورد دەنوێنن. کورد بە ئاهەنگە سەرنجڕاکێشەکانی نەورۆز، سەری ساڵی کوردی، ناسراوە کە هێمای ئازادی و لەدایکبوونەوەیە.
چێشتە کوردییەکان لایەنێکی دیاری دیکەی میراتی کولتوورییانن و تێکەڵەیەک لە تام پێشکەش دەکەن کە دەوڵەمەندیی کشتوکاڵی ناوچەکە دەخاتە ڕوو. چێشتەکانی وەک دۆڵمە و کەباب و جۆرە جیاوازەکانی پلاو هەم چێژ بە دەم دەبەخشن و هەم تاکەکان بە ڕەگەکانیانەوە دەبەستنەوە و لە نێو ئاستەنگەکاندا هەستی پێکەوەبوون و ناسنامە بەهێز دەکەن.
میراتی سەردەمی عوسمانی لەسەر ناسنامەی نوێی کوردی
میراتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی کاریگەریی بەرچاوی لەسەر ناسنامەی هاوچەرخی کوردی هەیە. ئەزموونەکانی پەراوێزخستن و بەرخۆدان و خەباتی بەردەوام بۆ خۆبەڕێوەبردن هێشتا لە کۆمەڵگەی کوردیی ئەمڕۆدا دەنگ دەدەنەوە. کەسایەتی و بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد لە سەردەمی عوسمانیدا چوارچێوەیەک بۆ تێگەیشتن لە ئاواتە هاوچەرخەکانی کورد و دۆخی سیاسی پێشکەش دەکەن.
چیرۆکەکانی بەرخۆدان و خۆڕاگری بوونەتە بەشێکی دانەبڕاوی بیر و هەستی کورد و ئیلهام بە کەسایەتییە دیارە هاوچەرخەکان و چالاکوانانی کورد دەبەخشن کە ڕابەرایەتیی بزووتنەوەکانی ئەمڕۆ بۆ دانپێدانان و ماف و دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان دەکەن.
گرنگیی مێژووی کورد لە جیهانی ئەمڕۆدا
پرسی کورد هێشتا ئەمڕۆ گرنگە و لە سنوورە مێژووییەکان تێدەپەڕێت بۆ گفتوگۆ هاوچەرخەکانی دەربارەی ناسنامە نەتەوەییەکان و مافەکانی کەمینەکان. تێگەیشتنێکی دروست لە مێژووی کورد زانیاریی بەنرخ دەربارەی شەڕە بەردەوامەکان و هەوڵدان بۆ دادپەروەری لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەدات.
هەوڵە نوێیە دیپلۆماسییەکان زۆرجار دەنگدانەوەی ئاواتە مێژووییەکانی کوردن بۆ نوێنەرایەتیی زیاتر. لەگەڵ گۆڕانی بەردەوامی بزووتنەوەکانی کورد، کۆڵینەوە لە مێژووی ئەم بزووتنەوانە چوارچێوەیەکی پێویست بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئاستەنگەکانی ئەمڕۆ دابین دەکات.
دۆزینەوەی میراتی کورد: بانگەوازێک بۆ بەشداری
دەستپێکردنی گەشتێک بە ناو جیهانە دەوڵەمەندەکەی مێژوو و کولتووری کورددا، گرنگیی ناسینی وردەکارییەکانی پرسی کورد لە چوارچێوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و دەرەوەی ئەویش دەخاتە ڕوو. ناسین و کۆڵینەوە لە کەسایەتی و بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد هەم تێگەیشتنمان لە خەبات و دەستکەوتەکانیان دەوڵەمەند دەکات و هەم هەموومان هان دەدات قووڵایی ئەزموون و ناسنامەی مرۆڤ بەرز بنرخێنین.
لە کاتی بەردەوامبوونمان لە کۆڵینەوە و بەرزنرخاندنی کولتوور و میراتی کوردستاندا، با داکۆکی لەو دانپێدانان و مافانە بکەین کە گەلی کورد شایستەیانە. بە پەرەپێدانی گفتوگۆ و تێگەیشتن، دەتوانین بەشداری لە جیهانێکدا بکەین کە دان بە جۆراوجۆریدا دەنێت و میراتی هەموو ناسنامە نەتەوەییەکان بەرز دەنرخێنێت.
پرسیارە باوەکان
لە چوارچێوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا پرسی کورد چییە؟
پرسی کورد ئاماژە بە پرسە ئاڵۆزەکانی دەوروبەری ناسنامەی نەتەوەیی گەلی کورد و خەباتە سیاسی و چیرۆکە کولتوورییەکانی لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا دەکات، کە لە سەردەمی هاوچەرخیشدا لێکەوتەیان هەیە.
هەندێک لە کەسایەتییە مێژووییە سەرەکییەکانی کورد لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا کێ بوون؟
لە کەسایەتییە دیارەکانی کورد بەدرخان بەگ، شێخ عوبەیدوڵڵا و سەلاحەدین بەدرخان (Selahattin Bedirxan) هەبوون، کە هەریەکەیان ڕۆڵی گرنگیان لە داکۆکیکردن لە ماف و ناسنامەی کورددا گێڕا.
هەندێک لە بزووتنەوە گرنگەکانی کورد لە سەردەمی عوسمانیدا چی بوون؟
لە بزووتنەوە گرنگەکانی کورد ڕاپەڕینی کوردی 1880، بزووتنەوەی سیاسیی کورد لە سەرەتای سەدەی 20دا و پێکهاتنی بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد هەبوون.
میراتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی چۆن کاریگەریی لەسەر ناسنامەی نوێی کوردی داناوە؟
میراتی عوسمانی لە ڕێگەی ئەزموونەکانی پەراوێزخستن و بەرخۆدانەوە کاریگەریی لەسەر ناسنامەی هاوچەرخی کوردی داناوە و شێوەی بە ئاواتە نوێیەکانی کورد بۆ دانپێدانان و دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان داوە.
بۆچی تێگەیشتن لە مێژووی کورد ئەمڕۆ گرنگە؟
تێگەیشتن لە مێژووی کورد بۆ ناسینی شەڕە بەردەوامەکان و ناسنامە نەتەوەییەکان و مافەکانی کەمینەکان گرنگە و چوارچێوەیەک بۆ بزووتنەوە و ئاواتە هاوچەرخەکانی کورد پێشکەش دەکات.