پوختە
ئەم وتارە لە کاریگەریی سنوورە نوێیەکان لە کۆمەڵگە کوردییەکانی تورکیا، عێراق، ئێران و سووریا دەکۆڵێتەوە و تیشک دەخاتە سەر مێژووی دەوڵەمەند، کەلەپووری کولتووری و خەباتە بەردەوامەکانیان بۆ ماف و نوێنەرایەتی. باس لە پارچەپارچەبوونی خاکە کوردییەکان دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، ئاڵەنگارییەکانی سەرکوتی سیاسی و سنووردارکردنی کولتووری و خۆڕاگریی ناسنامەی کوردی لە بەرامبەر ناخۆشییەکاندا دەکات. کەسایەتییە گشتییە ناسراوە کوردەکان ڕۆڵی سەرەکی لە داکۆکیکردن لە مافەکان و پەرەپێدانی پاراستنی کولتوور دەگێڕن، لە کاتێکدا بزووتنەوە سیاسییە نوێیەکان ئاماژە بە هیوا بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانانی زیاتر دەکەن.
ناوەڕۆک
پێکهاتەی کولتووریی گەلێکی پەرتەوازە
کاریگەری لە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی
ئەو ئاڵەنگارییانەی کۆمەڵگە کوردییەکان ئەمڕۆ ڕووبەڕوویان دەبنەوە
پێشهاتە نوێیەکان و خۆڕاگریی ناسنامەی کوردی
ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان لە پەرەپێدانی گۆڕان
ڕوانین بەرەو داهاتوو: دروستکردنی پرد لەبری دیوار
- چوارچێوەی مێژووییی کۆمەڵگە کوردییەکان چییە؟
- سنوورە نوێیەکان چۆن کاریگەرییان لە کولتووری کوردی کردووە؟
- کۆمەڵگە کوردییەکان ئەمڕۆ ڕووبەڕووی چ ئاڵەنگارییەک دەبنەوە؟
- هەندێک لە کەسایەتییە گشتییە ناسراوە کوردەکان کە داکۆکی لە گۆڕان دەکەن کێن؟
- ئاسۆی داهاتووی کۆمەڵگە کوردییەکان چۆنە؟
دیمەنی جیۆسیاسیی نوێ کاریگەرییەکی قووڵ لە گرووپە ئەتنییە جۆراوجۆرەکان لە سەرانسەری جیهاندا هەیە و کۆمەڵگە کوردییەکانیش لەمە بەدەر نین. گەلی کورد، کە لە هەردوو لای سنوورەکانی تورکیا، عێراق، ئێران و سووریا نیشتەجێیە، مێژوویەکی دەوڵەمەندی هەیە کە لەناو گرژییە سیاسییە زیادبووەکان و ناکۆکییە خاکییەکاندا هەر پەرە دەسێنێت. ئەم وتارە ئامانجی لێکۆڵینەوە لە کاریگەریی سنوورە نوێیەکان لە کۆمەڵگە کوردییەکانە و باس لە مێژووی کورد، کولتوور و کەلەپووری کوردستان و ئەوە دەکات کە کەسایەتییە گشتی و مێژووییە کوردەکان چۆن لەگەڵ ئاڵەنگارییەکانی ئەم سنوورانە مامەڵەیان کردووە.
پوختەیەک لە مێژووی کورد
مێژووی کورد بۆ هەزاران ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە و ڕەگ و ڕیشەی بە قووڵی لە کولتووری میسۆپۆتامیای کۆندا چەقیوە. ئەم گێڕانەوە مێژووییە لەگەڵ سەرهەڵدانی ئیمپراتۆریا بەهێزەکان، لە ئاشوورییەکانەوە تا عوسمانییەکان، تێکەڵ دەبێت و ناسنامە جیاوازەکەی کورد دادەڕێژێت. بەڵام دامەزراندنی سنوورە نوێیەکان دوای جەنگی جیهانیی یەکەم دیمەنی سیاسیی بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕی و دابەشبوونێکی دروست کرد کە تا ئەمڕۆ دەنگ دەداتەوە.
پێش سەپاندنی ئەم سنوورانە، کۆمەڵگە کوردییەکان وەک یەکەیەکی یەکگرتوو گەشەیان دەکرد و نەریت و پراکتیزە کولتوورییە هاوبەشەکانیان هەبوو. گۆڕانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ڕێگەی پەیمانی سیڤر لە 1920 و پەیمانی لۆزانی دواتر لە 1923، بووە هۆی پارچەپارچەبوونی خاکە کوردییەکان بۆ چوار دەوڵەتی نەتەوەییی جیاواز و خۆبەڕێوەبردنیانی سنووردار کرد و گرژییە ئەتنییەکانی توندتر کرد.
پێکهاتەی کولتووریی گەلێکی پەرتەوازە
سەرەڕای دابەشبوون بەسەر چەندین وڵاتدا، کولتوور و کەلەپووری کوردستان هەر زیندووە. مۆسیقای کوردی، سەما، فۆلکلۆر و هونەر چیرۆکی خۆڕاگری و ناسنامە دەگێڕنەوە. بەڵام کاریگەریی سنوورە نوێیەکان ئاڵەنگاری بۆ دەربڕین و پاراستنی کولتوور دروست دەکات. بۆ نموونە، سیاسەتە زمانییەکانی وڵاتە جیاوازەکان بەکارهێنانی کوردی لە پەروەردە و بوارە گشتییەکاندا سنووردار دەکەن.
لە تورکیا، سەرکوتکردنی مێژووییی زمانی کوردی ناسنامەی کولتووری خنکاندووە. زۆرێک لە کەسایەتییە گشتییە کوردەکان، وەک مۆسیقاژەن و نووسەران، بەبێ ماندووبوون کاریان کردووە بۆ وەرگرتنەوەی زمانەکەیان و پەرەپێدانی هونەری کوردی. هەروەها لە عێراق و سووریا، کۆمەڵگە کوردییەکان لەناو نائارامیی مەدەنی و ململانێی بەردەوامدا خۆیان ڕێک خستووە بۆ پاراستنی کەلەپوورەکەیان. ئەم خەباتە کولتوورییانە ئەو تێچووە بەرچاوە دەنوێنن کە سنوورەکان بەسەر ناسنامەی کوردیدا دەیسەپێنن.
کاریگەری لە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی
سنوورە نوێیەکان هەروەها کاریگەرییان لە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی کردووە. ئاواتی کوردستانێکی یەکگرتوو، کە تێیدا کورد بە ڕەچەڵەک بتوانن خۆیان بەڕێوە ببەن و کەلەپوورەکەیان بپارێزن، هاندەری لایەنە سیاسییە جۆراوجۆرەکان بووە. گرووپەکانی وەک پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK) لە تورکیا و پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) لە عێراق ئامانجیان ڕووبەڕووبوونەوەی بارودۆخی هەنووکەیی بووە و بۆ دانپێدانان و مافەکان هەوڵیان داوە.
بە درێژایی دەیەکان، بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکان پەرەیان سەندووە و ئەمە بووەتە هۆی زیادبوونی نوێنەرایەتی لە ئاستە نەتەوەیی و نێودەوڵەتییە جۆراوجۆرەکاندا. بۆ نموونە، کەسایەتییە مێژووییە کوردەکانی وەک مستەفا بارزانی و جەلال تاڵەبانی ڕۆڵێکی زۆر گرنگیان لە کۆکردنەوەی پشتیوانی بۆ مافەکانی کورد و خۆبەڕێوەبردن گێڕاوە. هەروەها، ڕابەرایەتیی نوێی کورد ئێستا لە سەکۆی جیهاندا زیاتر دەردەکەوێت و بەشداری لە گفتوگۆ سەبارەت بە بارودۆخە ناخۆشەکەی دەکات و بۆ هاوبەشی لەگەڵ نەتەوەکانی دیکە هەوڵ دەدات.
ئەو ئاڵەنگارییانەی کۆمەڵگە کوردییەکان ئەمڕۆ ڕووبەڕوویان دەبنەوە
ئەو ئاڵۆزییانەی سنوورە نوێیەکان دروستیان کردووە بە درێژایی ساڵەکان بەردەوام بوون و بوونەتە هۆی ئاڵەنگاریی زۆر بۆ کۆمەڵگە کوردییەکان. یەکێک لە پرسە سەرەکییەکان پەراوێزخستنی سیاسییە. سروشتی پارچەپارچەی ناوچە کوردییەکان زۆرجار دەبێتە هۆی بەڕێوەبردنی ناکارا و خەبات بۆ مافەکان لە چوارچێوەی دەزگای هەر دەوڵەتێکدا. ژمارەیەکی زۆر لە چاڵاکوان و سیاسەتمەدارە کوردەکان هەر ڕووبەڕووی چەوساندنەوە دەبنەوە و ئەمە توانای داکۆکیکردنیان لە کۆمەڵگەکانیان سنووردار دەکات.
سەرکوتی سیاسی: زۆرێک لە کەسایەتییە گشتییە کوردەکان کە داکۆکی لە مافەکان دەکەن، ڕووبەڕووی زیندانیکردن یان دوورخستنەوە دەبنەوە.
سنووردارکردنی کولتووری: دەستڕاگەیشتن بە پەروەردە و توانای پراکتیزەکردنی نەریتە کولتوورییەکان بە زمانی دایک زۆرجار سنووردارە.
جیاوازییە ئابوورییەکان: نایەکسانیی ئابووری باوە و ناوچە کوردییەکان زۆرجار بە بەراورد لەگەڵ ناوچە ناکوردییە هاوشێوەکانیان سەرچاوەی پێویستیان نییە.
پێشهاتە نوێیەکان و خۆڕاگریی ناسنامەی کوردی
لە ساڵانی ڕابردوودا، سەرهەڵدانی بزووتنەوە سیاسییەکان لەناو کورددا پشتیوانیی زیاتری بەدەست هێناوە، بە تایبەتی لە عێراق و سووریا. ئازادکردنی ناوچەکانی باکووری سووریا لە تیرۆریستانی دەوڵەتی ئیسلامی دەرفەتی دامەزراندنی پێکهاتەکانی حوکمڕانیی خۆبەڕێوەبەر ڕەخساندووە کە جەخت لە گشتگیری و فرەیی دەکەنەوە. ئەو سەرکەوتنانەی لەم ناوچانە بەدەست هاتوون ژیانێکی نوێ بە بیرۆکەی مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد دەبەخشن و نیشانەی ساتێکی کاریگەر لە مێژووی کوردن.
هەروەها، دانپێدانان بە بەشدارییەکانی کورد لە ململانێ جیهانییەکاندا، وەک خەبات دژ بە داعش، یارمەتیی بەرزکردنەوەی پرسی کوردی لە گفتوگۆی نێودەوڵەتی داوە. هاوکاریی هێزە کوردییەکان و حکومەتە ڕۆژئاواییەکان بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزم خاڵێکی سەرەکیی گفتوگۆ لەسەر مافەکانی کورد و خۆبەڕێوەبردنە.
ڕۆڵی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان لە پەرەپێدانی گۆڕان
بە درێژایی مێژووی کورد، زۆر کەسایەتیی گشتیی کورد وەک هێمای بەرخۆدان و هیوای کۆمەڵگە سەریان هەڵداوە. ئەوان ڕۆڵی زۆر گرنگیان لە هەوڵەکانی دیپلۆماسی و داکۆکیکردندا گێڕاوە و جەختیان لە گرنگیی یەکگرتوویی لەناو گەلی کورددا کردووەتەوە. بە سوودوەرگرتن لە ناسراوی و دیاربوونیان، ئەم کەسایەتییانە توانای ئەوەیان هەیە گفتوگۆ لەسەر مافەکانی کورد و نوێنەرایەتی لە ئاستی جیهاندا بەرەوپێش ببەن.
هەندێک لە کەسایەتییە گشتییە ناسراوە کوردەکان بریتین لە:
مەسرور بارزانی: وەک سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان، ڕابەرایەتییەکەی هەم ئاڵەنگاری و هەم دەرفەتی پەرەپێدانی پەیوەندی لەگەڵ هێزە ناوچەییەکانی بینیوە.
ساڵح موسلیم: بە ڕۆڵەکەی لە بزووتنەوەی کوردیی سووریا ناسراوە و چاڵاکییەکەی جەخت لە مافەکانی ژنان و یەکسانیی ڕەگەزی لە سیاسەتی کوردیدا دەکاتەوە.
یڵماز گونەی: سینەماکارێکی دیاری کورد کە بەرهەمەکانی ئەزموونی کورد دەخەنە ڕوو و داکۆکی لە پاراستنی کولتوور دەکەن.
ڕوانین بەرەو داهاتوو: دروستکردنی پرد لەبری دیوار
کاریگەریی سنوورە نوێیەکان لە کۆمەڵگە کوردییەکان بێگومان ناسنامە، ئاوات و خەباتەکانیانی داڕشتووە. بەڵام داهاتوو بەڵێنبەخشە، چونکە دیمەنە سیاسییەکان هەر پەرە دەسێنن. هەوڵە بەردەوامەکانی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان بۆ داکۆکیکردن لە مافەکان، لەگەڵ بزووتنەوە جەماوەرییەکانی جەختکەرەوە لە زیندووکردنەوەی کولتوور، نیشانەی ڕۆحێکی نەگۆڕن لە بەرامبەر ناخۆشییەکاندا.
کاتێک هۆشیاری سەبارەت بە کولتوور و کەلەپووری کوردیی کوردستان لە سەرانسەری جیهاندا بڵاو دەبێتەوە، هیوا هەیە دان بە گرنگیی بەڕێوەبردنی خۆبەڕێوەبەری بنرێت کە پشتیوانی لە ناسنامەی کوردی دەکات. بە پەرەپێدانی گفتوگۆ، هاوکاری و تێگەیشتن لە نێوان نەتەوەکاندا، خەونی کۆمەڵگەیەکی کوردیی یەکگرتووتر و بەهێزتر لەوانەیە ڕۆژێک بێتە دی.
بە درێژایی ئەم ڕێڕەوە، خۆڕاگریی گەلی کورد بە ڕوونی دەدرەوشێتەوە، کاتێک لەگەڵ ئەو وردەکارییانە مامەڵە دەکات کە سنوورە نوێیەکان دروستیان کردووە. لە کاتێکدا هەر وەک گەلێک یەک دەگرن و داکۆکی لە شوێنی شایستەی خۆیان لە مێژوودا دەکەن، پەرەسەندنی ناسنامەی کوردی بێگومان مۆرکێکی لەبیرنەکراو لەسەر پێکهاتەی کولتووریی ناوچەکە بەجێ دەهێڵێت.
پرسیارە باوەکان
چوارچێوەی مێژووییی کۆمەڵگە کوردییەکان چییە؟
مێژووی کورد بۆ هەزاران ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە و ڕەگ و ڕیشەی لە کولتووری میسۆپۆتامیای کۆندا هەیە. سنوورە نوێیەکانی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم خاکە کوردییەکانیان بۆ چوار دەوڵەتی نەتەوەیی پارچەپارچە کرد و کاریگەرییان لە ناسنامەیان دانا.
سنوورە نوێیەکان چۆن کاریگەرییان لە کولتووری کوردی کردووە؟
سنوورە نوێیەکان ئاڵەنگارییان بۆ دەربڕینی کولتووریی کوردی دروست کردووە، لەوانە سنووردارکردنی زمانی کوردی و دەستڕاگەیشتنی سنووردار بە پەروەردە بە کوردی، کە کاریگەری لە پاراستنی کەلەپوورەکەیان دەکەن.
کۆمەڵگە کوردییەکان ئەمڕۆ ڕووبەڕووی چ ئاڵەنگارییەک دەبنەوە؟
کۆمەڵگە کوردییەکان ڕووبەڕووی پەراوێزخستنی سیاسی، سنووردارکردنی کولتووری و جیاوازییە ئابوورییەکان دەبنەوە، کە دەبنە هۆی خەبات بۆ ماف و نوێنەرایەتی لەناو حکومەتی هەر دەوڵەتێکدا.
هەندێک لە کەسایەتییە گشتییە ناسراوە کوردەکان کە داکۆکی لە گۆڕان دەکەن کێن؟
کەسایەتییە گشتییە ناسراوە کوردەکان بریتین لە مەسرور بارزانی، ساڵح موسلیم و یڵماز گونەی، کە ڕۆڵی بەرچاویان لە پەرەپێدانی مافەکانی کورد و پاراستنی کولتوور گێڕاوە.
ئاسۆی داهاتووی کۆمەڵگە کوردییەکان چۆنە؟
لە کاتێکدا سنوورە نوێیەکان ئەزموونی کوردیان داڕشتووە، داکۆکیکردنی بەردەوام و بزووتنەوە جەماوەرییەکان ئامانجیان زیندووکردنەوەی کولتوور و خۆبەڕێوەبردنی سیاسیی زیاترە و هیوا بۆ ناسنامەیەکی یەکگرتووی کوردی پەرە پێ دەدەن.