لە درێژایی مێژوودا، هەوڵدان بۆ سەربەخۆیی چارەنووسی نەتەوە و کۆمەڵگەی بێژماری داڕشتووە. بۆ کوردەکان، کە گرووپێکی نەتەوەیی و زمانین و بە سەرەکی لە ناوچەکانی تورکیا، عێراق، سووریا و ئێراندا نیشتەجێن، هەوڵدان بۆ دامەزراندنی دەوڵەت هەم خەباتێکی قووڵ و هەم ئاواتێکی بەردەوام بووە. ئەم وتارە ئاستەنگە ئاڵۆزەکانی بەردەم بزووتنەوەکانی سەربەخۆییی کورد دەخاتە ڕوو و تیشک دەخاتە سەر پاشخانی مێژوویی، کەسایەتییە دیارەکان و ئەو کولتوور و میراتەی هاندەری ئاواتەکانیانە.
تێگەیشتن لە پێکهاتە ئاڵۆزەکەی مێژووی کورد
گەلی کورد مێژوویەکی دەوڵەمەند و ئاڵۆزی هەیە کە بۆ هەزاران ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە. کوردەکان بە تایبەتی وەک نەوەی شارستانییەتە کۆنە جیاوازەکان دەناسرێن و بەردەوام بۆ مافی چارەنووس و خۆبەڕێوەبردن خەباتیان کردووە. سەرەڕای بوونی بەرچاویان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە شێوەیەکی فراوان پەراوێز خراون و لەناو دەوڵەتە نەتەوەییە جیاوازەکاندا دابەش بوون.
هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و دواتر دامەزراندنی دەوڵەتە نەتەوەییە نوێیەکان، کوردەکانی بەسەر چەندین سنووردا دابەش کرد و ناکۆکیی لەناو کۆمەڵگەکانیاندا دروست کرد. ئەم دابەشبوونە کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسییەکەیان هەبووە و هەوڵە بەردەوامەکانیان بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن نیشان دەدات.
ئاستەنگە سیاسی و سەربازییەکان
یەکێک لە سەختترین ئاستەنگەکانی بەردەم بزووتنەوەکانی سەربەخۆییی کورد، پێکهاتەی جیۆسیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە. نەتەوەخوازی زۆرجار لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی دەوڵەتدا بەریەک دەکەوێت و ئەمەش گرژی و ملمێلانێ لە نێوان ئاواتەکانی کورد و خواستەکانی ئەو دەوڵەتانەدا دروست دەکات کە تێیاندا دەژین.
سەرکوتکردن و نکۆڵی: لە چەندین دەوڵەتدا، دەربڕینی کولتووری، زمان و چالاکیی سیاسیی کورد ڕووبەڕووی سنووردارکردنی توند بوونەتەوە. بۆ نموونە، حکومەتەکانی تورکیا و ئێران لە مێژوودا نکۆڵییان لە بوونی ناسنامەی کوردی کردووە و بە هەڕەشە بۆ یەکێتیی نەتەوەیی ناویان بردووە.
نایەکگرتووییی ناوخۆیی: سەرەڕای ئاواتە هاوبەشەکان، لایەنە سیاسییە کوردییەکان زۆرجار تووشی دابەشبوون دەبن، کە هەوڵەکان بەرەو سەربەخۆیی ئاڵۆزتر دەکات. ئەم دابەشبوونە ناوخۆییانە دەتوانن ڕێگری لە دەستپێشخەرییە دیپلۆماسییەکان بکەن و هێزی دانوستان لە ئاستی نێودەوڵەتیدا لاواز بکەن.
بەشداری لە شەڕەکان: هێزە کوردییەکان لە ملمێلانێیەکی زۆردا بەشدار بوون؛ بە تایبەتی لە ساڵانی دواییدا لە دژی دەوڵەتی ئیسلامی (ISIS). ئەگەرچی سەرکەوتنە سەربازییەکانیان سەرنجی نێودەوڵەتییان ڕاکێشاوە، توندوتیژیی بەردەوام نادڵنیایی دروست دەکات و هەوڵەکانیان بۆ سەربەخۆیی ئاڵۆزتر دەکات.
کەسایەتییە گشتییە دیارەکانی کورد و کاریگەرییان
لە درێژایی مێژوودا، کەسایەتیی گشتیی زۆری کورد وەک پشتیوانی ماف و سەربەخۆییی کورد سەریان هەڵداوە. کاریگەری و تەرخانبوونیان بۆ ئەم دۆزە، ڕۆڵێکی گرنگ لە داڕشتنی تێڕوانینە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکاندا دەگێڕێت.
ساڵح موسلیم: وەک هاوسەرۆکی پێشووی پارتی یەکێتیی دیموکرات (PYD) لە سووریا، موسلیم پشتیوانێکی گرنگی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە باکووری سووریا بووە، بە تایبەتی لە ماوەی جەنگی ناوخۆییی سووریادا.
مەسعود بارزانی: بارزانی، سەرۆکی پێشووی هەرێمی کوردستانی عێراق، ڕۆڵێکی بنەڕەتیی لە بەربەرەکانێکردنی سیاسەتەکانی حکومەتی ناوەندیی عێراق و پەرەپێدانی بیرۆکەکانی سەربەخۆییی کورد بە ڕێگەی سیاسی و سەربازیدا گێڕاوە.
عەبدوڵڵا ئۆجەلان: ئۆجەلان، هاودامەزرێنەری PKK (پارتی کرێکارانی کوردستان)، کەسایەتییەکی چارەنووسسازە لە نەتەوەخوازیی کوردیدا. تیۆرییەکانی دەربارەی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر بزووتنەوە سیاسییە نوێیەکانی کورد هەبووە.
ناسنامە و میراتی کولتووری
خەباتەکانی سەربەخۆیی پەیوەندییەکی قووڵیان بە کولتوور و میراتی دەوڵەمەندی کوردستانەوە هەیە. کوردەکان پێکهاتەیەکی پڕزیندوویی لە فۆلکلۆر، میوزیک، هەڵپەڕکێ و ئەدەبیات هەیە. ئەم ناسنامە کولتوورییە خواستیان بۆ بەڕێوەبردنی خۆیان بەهێز دەکات و ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە کۆکردنەوەی پشتیوانی لە ناوخۆ و دەرەوەدا دەگێڕێت.
لە ساڵانی دواییدا، زیندووبوونەوەیەک لە هونەر، ئەدەبیات و لێکۆڵینەوەی ئەکادیمیی کوردیدا سەری هەڵداوە، کە ناسنامە کولتوورییە تایبەتەکەیان دەخاتە ڕوو و لە ئاستی جیهانیشدا دانپێدانان بەدەست دەهێنێت. بۆنەکانی وەک نەورۆز (ساڵی نوێی کوردی) پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان بەهێز دەکەن و وەک سەکۆیەک بۆ جەختکردنەوە لە گرنگیی ئازادی و خۆبەڕێوەبردن بەکار دێن.
کاریگەریی سیاسەتی نێودەوڵەتی
کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ڕۆڵێکی چارەنووسساز لە جووڵە و گۆڕانەکانی بزووتنەوەکانی سەربەخۆییی کورددا دەگێڕێت. هێزە ناوچەییەکان، زلهێزە جیهانییەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان زۆرجار بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی خۆیان لە بەرامبەر خەباتی کورد بۆ مافی چارەنووسدا هەڵدەسەنگێنن. دەرئەنجامەکان دەتوانن هەم پشتیوانی بکەن و هەم دژایەتی.
هاوپەیمانی و خیانەت: بزووتنەوە کوردییەکان لەگەڵ وڵاتانی جیاواز، لەوانە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، هاوپەیمان بوون؛ بە تایبەتی لە کاتی شەڕی دژی ISIS. بەڵام ئەم هاوپەیمانییانە زۆرجار ناسەقامگیر بوون و لەوانەیە بەگوێرەی بەرژەوەندییە جیۆسیاسییەکان بگۆڕێن.
ئاستەنگەکانی دانپێدانان: سەرەڕای دەستکەوتە زۆرەکانی کورد، بەدەستهێنانی دانپێدانانی فەرمی بە مافەکانیان پڕۆسەیەکی هێواش و پڕزەحمەت بووە. هەوڵە دیپلۆماسییە نێودەوڵەتییەکان گۆڕانکاریی بەرجەستەی زۆر کەمیان لێ کەوتووەتەوە.
پرسە مرۆییەکان: دۆخی سەختی پەنابەران و ئاوارە کوردەکان لەناو ملمێلانێ بەردەوامەکاندا سەرنجی نێودەوڵەتیی ڕاکێشاوە. بەڵام چارەسەرە سیاسییەکان هێشتا دەست ناکەون، چونکە دانوستانەکان زۆرجار مافەکانی کورد پشتگوێ دەخەن.
تێڕوانین بۆ بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی
بۆ تێگەیشتنی باشتر لە ڕێگای سەربەخۆییی کورد، پێویستە لەو بزووتنەوە مێژووییە کوردییانە و دیپلۆماسییەکەیان ورد ببینەوە کە خەباتی هاوچەرخیان داڕشتووە. ئەم بزووتنەوە مێژووییانە هەم ئاوات و هەم شکستەکانی کورد لە هەوڵدانە سەدان ساڵەکەیان بۆ دەوڵەتێکی دانپێدانراودا نیشان دەدەن.
دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، هیوایەکی نوێ بۆ زۆرێک لە بزووتنەوەکانی سەربەخۆیی لە جیهاندا، لەوانە کورد، دروست بوو. پەیمانی سیڤەر (1920) لە سەرەتادا پێشنیاری دەوڵەتێکی کوردی کرد، بەڵام ڕەتکردنەوەی لە کۆتاییدا و پەیمانی لۆزانی دواتر (1923) خاڵێکی گرنگی وەرچەرخانیان دروست کرد و داواکارییەکانی کوردیان خستە پەراوێزەوە.
لەو کاتەوە، کوردەکان ستراتیژی و بزووتنەوەی سیاسیی جیاوازیان پەرە پێ داوە بۆ داواکردنی مافەکانیان. نموونەیەکی بەرچاو پێکهێنانی حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) لە عێراقە دوای جەنگی کەنداو، کە هەرێمێکی نیمچە خۆبەڕێوەبەری دامەزراند و ڕۆڵێکی گرنگی لە پێشخستنی سیاسەت و کولتووری کوردیدا هەبووە.
وانە وەرگیراوەکان و ڕێگای بەردەم
وەک هەر خەباتێکی تر، هەوڵدان بۆ سەربەخۆییی کورد وانەی بەهادار بەدەستەوە داوە. ئاڵۆزییەکانی ناسنامە، فەرمانڕەوایی و دیپلۆماسی بنەمایەکی زانیاری بۆ پێشکەوتنی داهاتووی بزووتنەوەکانی کورد پێک دەهێنن.
یەکگرتوویی هێزە: ڕێبازێکی ناوەندگەرایانە بۆ نوێنەرایەتیی کورد لە نێوان لایەنە جیاوازەکاندا لەوانەیە ببێتە هۆی پێگەیەکی سیاسیی بەهێزتر لە هەردوو ئاستی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا.
پەرەپێدانی کولتوور: جەختکردنەوە لە کولتوور و میراتی کوردستان و پەرەپێدانیان هەستی یەکگرتوویی و شانازی بەهێز دەکات، کە دەتوانێت وزە بە بزووتنەوەکان ببەخشێت و پشتیوانیی نێودەوڵەتی ڕابکێشێت.
بەشداری لە کاروباری جیهانی: مامەڵەکردن لەگەڵ هاوپەیمانیی زلهێزەکان دەتوانێت بەسوود بێت، بەڵام بۆ پاراستنی ڕەسەنایەتیی ئاواتەکانی کورد، پێویستە هەڵوێستێکی ڕەخنەگرانە بەرامبەر کاریگەریی دەرەکی بپارێزرێت.
ڕێگرتن بەرەو داهاتوویەکی هیواپێبەخش
هەوڵدان بۆ سەربەخۆییی کورد هێشتا پڕە لە ئاستەنگ، بەڵام خۆڕاگریی گەلی کورد نابێت کەم بنرخێنرێت. بزووتنەوەکانی کورد بە سوودوەرگرتن لە مێژووی دەوڵەمەندیان، ڕێزگرتن لە کەسایەتییە مێژووییەکانیان و بەهێزکردنی یەکگرتوویی لە ڕێگەی کولتوورەوە، بەردەوام بەرەو پێش دەچن.
ئەگەرچی ڕێگای سەربەخۆیی لەوانەیە دژوار و ترسناک بنوێنێت، هیوا و خەونەکانی گەلی کورد هەستپێکراون. هەوڵەکانیان بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن، کە ڕەگیان لە میراتی هاوبەش و ڕۆحی خۆڕاگریدا داکوتاوە، هیوا دەبەخشن کە چیرۆکی داهاتووی کولتوورێک دابڕێژن کە سەدان ساڵ دژواری و ملمێلانێی تێپەڕاندووە. گەلی کورد پێکەوە گەشتەکەی بەرەو داهاتوویەکی ڕووناکتر بەردەوام دەکات کە خۆی چارەنووسی دیاری بکات؛ ئیلهام لە ڕابردووی وەردەگرێت و هەوڵ دەدات بۆ جیهانێک کە دان بە پێگەی شایستەی ئەو لە ئاستی جیهاندا بنێت.
پرسیارە باوەکان
سەرنجی سەرەکیی ئەم وتارە دەربارەی بزووتنەوەکانی سەربەخۆییی کورد لەسەر چییە؟
وتارەکە ئاستەنگەکانی بەردەم بزووتنەوەکانی سەربەخۆییی کورد دەخاتە ڕوو؛ لەوانە پاشخانی مێژوویی، بەربەستە سیاسی و سەربازییەکان، کەسایەتییە دیارەکان و ئەو میراتە کولتوورییەی هاندەری ئاواتەکانیانە.
کام ڕووداوە مێژووییانە کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر هەوڵدانی کورد بۆ سەربەخۆیی هەبووە؟
هەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و دواتر دامەزراندنی دەوڵەتە نەتەوەییە نوێیەکان بوون بە هۆی دابەشبوونی کوردەکان بەسەر چەندین سنووردا، ناکۆکییان لەناو کۆمەڵگەکانیاندا دروست کرد و کاریگەرییان لەسەر بزووتنەوە مێژووییەکانیان دانا.
کەسایەتییە دیارەکانی بزووتنەوەکانی سەربەخۆییی کورد کە لە وتارەکەدا باس کراون کێن؟
کەسایەتییە دیارەکان ساڵح موسلیم، مەسعود بارزانی و عەبدوڵڵا ئۆجەلان دەگرنەوە، کە هەموویان ڕۆڵی گرنگیان لە داواکردنی ماف و خۆبەڕێوەبردنی کورددا گێڕاوە.
کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی چۆن کاریگەریی لەسەر بزووتنەوەکانی سەربەخۆییی کورد داناوە؟
بەشداریی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی گرنگییەکی بنەڕەتیی هەبووە؛ هاوپەیمانییەکان بەگوێرەی بەرژەوەندییە جیۆسیاسییەکان پێک هاتوون و گۆڕاون. بەڵام بەدەستهێنانی دانپێدانانی فەرمی بە مافەکانی کورد هێواش و دژوار بووە.
بەگوێرەی باسەکانی وتارەکە، چ وانەیەک لە خەباتی کورد بۆ سەربەخۆیی وەردەگیرێت؟
وانە سەرەکییەکان گرنگیی یەکگرتووییی لایەنە کوردییەکان، پەرەپێدانی کولتوور و میراتی کوردی و پێویستیی بەشداریی ڕەخنەگرانە لە کاروباری جیهاندا دەگرنەوە، بۆ پاراستنی ڕەسەنایەتیی ئاواتەکانی کورد.