پوختەیەک دەربارەی فەتوحاتی عەرەب
فەتوحاتە عەرەبییەکانی سەدەی 7 بە شێوەیەکی بەرچاو ناسنامە و کولتووری کوردیان داڕشت. بوونە هۆی تێکەڵبوونی نەریتەکان و سەرهەڵدانی ناسنامەیەکی یەکگرتووی کوردی. ئەم فەتوحاتانە پەیوەندی و هاوکێشەی سیاسیی نوێیان هێنا، کاریگەرییان لە کردە ئایینییەکان کرد و هەم بەرخۆدان و هەم دیپلۆماسییان لە نێوان هۆزە کوردییەکاندا پەرە پێ دا. کاریگەرییەکە هێشتا ئەمڕۆ لە خەباتە بەردەوامەکان بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردندا هەست پێ دەکرێت. تێگەیشتن لەم پاشخانە مێژووییە بۆ نەتەوەخوازیی کوردی و دەربڕینی کولتووریی هاوچەرخ زۆر گرنگە.
ناوەڕۆک
پێشینەی فەتوحاتەکان
- دیمەنی سیاسی
تێکەڵبوونی کولتووری
- ڕۆڵی ئایین
- زانستی ئیسلامی و بەشدارییەکان
گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان و ململانێکان
- بەرخۆدان و دیپلۆماسیی کوردی
گۆڕانی ناسنامەی کوردی
- زمان و ئەدەب
- ئەدەبی کاریگەری کوردی
ڕەنگدانەوە نوێیەکانی ململانێ کۆنەکان
- نەتەوەخوازیی کوردی
دووبارە سەرنجدان لە گێڕانەوە مێژووییەکان
- میراتی پێکەوەژیان
- داهاتووی ناسنامەی کوردی
هەڵکۆڵینی مێژوو بۆ نەوەی سبەی
پرسیارە زۆر دووبارەکراوەکان
- فەتوحاتە عەرەبییەکان چی بوون و چ کاریگەرییەکیان لە خاکی کورد کرد؟
- چۆن هۆزە کوردییەکان وەڵامی گەیشتنی سوپا عەرەبییەکانیان دایەوە؟
- ئیسلام چ ڕۆڵێکی لە گۆڕینی کۆمەڵگەی کوردیدا هەبوو؟
- فەتوحاتە عەرەبییەکان چۆن کاریگەرییان لە ناسنامەی کوردی کرد؟
- نەتەوەخوازیی کوردی ئەمڕۆ چ گرنگییەکی هەیە؟
فەتوحاتە عەرەبییەکان، کە لە سەدەی 7 بەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بڵاو بوونەوە، کاریگەریی قووڵ و بەردەوامیان هەبوو، بە تایبەتی لەسەر ئەو ناوچەیەی ئەمڕۆ خاکی کورد دەگرێتەوە. تێگەیشتن لەم قۆناغە مێژووییە بۆ دەرککردنی ئاڵۆزییەکانی مێژووی کورد و هەروەها ناسینی توێژە زۆرەکانی کولتوور و میراتی کورد زۆر گرنگە. ئەم وتارە لە لێکەوتە فرەڕەهەندەکانی ئەم فەتوحاتانە لەسەر ناسنامە، سیاسەت و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانی کورد دەکۆڵێتەوە، هەروەها لەوەی چۆن دیمەنی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسییان داڕشت.
پێشینەی فەتوحاتەکان
پێش فەتوحاتە عەرەبییەکان، کوردەکان بە سەرەکی لە هۆز و گرووپی جۆراوجۆر پێک هاتبوون کە لە ناوچەکانی عێراق، تورکیا، ئێران و سووریای ئەمڕۆدا بڵاو بوونەوە. پێکهاتە دەوڵەمەندەکەی کولتوور و میراتی کورد لە کاریگەریی جۆراوجۆر چنرابوو، لەوانە توخمە فارسی، ڕۆمانی و بیزەنتییەکان.
دیمەنی سیاسی
لە کاتی فەتوحاتە عەرەبییەکاندا، هۆزەکان لە کوردستان نیشتەجێ بوون و حوکمڕانیی ناوخۆیی، دابونەریت و نەریتی تایبەت بە خۆیان هەبوو. بە شێوەیەکی تا ڕادەیەک سەربەخۆ دەژیان. گەیشتنی سوپا عەرەبییەکان بە ڕابەرایەتیی خالید کوڕی وەلید چوارچێوەیەکی سیاسیی نوێی هێنا کە هاوکێشەکانی دەسەڵات و کاریگەریی لە ناوچەکەدا بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕی.
بڵاوبوونەوەی ئیسلام و زمانی عەرەبی کاریگەریی بەرچاوی لە دیمەنی کولتووری و ئایینی کرد.
زۆرێک لە ڕابەرە هۆزایەتییە کوردەکان لە سەرەتادا لەگەڵ عەرەبەکان هاوپەیمان بوون، بە هیوای بەدەستهێنانی هێزی کاریگەریی سیاسی.
ململانێ و هاوکاری نیشانە دیارەکانی پەیوەندیی نێوان هۆزە کوردییەکان و فەرمانڕەوا تازە عەرەبەکان بوون.
تێکەڵبوونی کولتووری
یەکێک لە بەرچاوترین کاریگەرییەکانی فەتوحاتە عەرەبییەکان ئەو گۆڕانە کولتوورییە بوو کە بە درێژایی خاکی کورد ڕوویدا. دابونەریت، ئایین و حوکمڕانیی عەرەبی لەگەڵ نەریتە کوردییە پێشتر هەبووەکان تێکەڵ و یەکگیر بوون. ئەنجامەکە تێکەڵەیەکی تایبەت بوو کە ئەمڕۆ نیشانەی دیاری کولتوور و میراتی کوردە.
ڕۆڵی ئایین
ئیسلام وەک هێزێکی یەکخەر گۆڕانکاریی گرنگی هێنایە پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگەی کوردی. زۆر کورد ئیسلامیان وەرگرت، لە هەمان کاتدا ناسنامە جیاوازەکان و کردە کولتوورییەکانی خۆیان پاراست. ئەمە بووە هۆی سەرهەڵدانی کەسایەتییە گشتییە دیارەکانی کورد کە لە جیهانێکی ئاڵۆزدا مامەڵەیان لەگەڵ دووانەی کوردبوون و ئیسلامیبووندا دەکرد.
زانستی ئیسلامی و بەشدارییەکان
ئەم قۆناغە سەرهەڵدانی چەند کەسایەتییەکی مێژوویی کوردی بینی کە بەشدارییان لە زانستی ئیسلامی، زانست و فەلسەفەدا کرد، وەک:
ئەحمەدی غەزالی: زانایەکی بەناوبانگی کەلام کە بەرهەمەکانی کاریگەرییان لە بیرکردنەوەی ئیسلامی کرد.
جەلالەدینی ڕوومی: هەرچەندە بە سەرەکی پەیوەستە بە نەریتی فارسی، کاریگەریی ڕوومی هێشتا لە ناو کولتووری کوردیدا بەرچاوە.
سەلاحەدینی ئەییووبی: ئەو کەسایەتییە ئەفسانەییەی هێزە موسڵمانەکانی دژ بە خاچپەرستان یەک خست، کە شانازیی ڕابەرایەتیی کوردی لە مێژووی ئیسلامدا بەرجەستە دەکات.
گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان و ململانێکان
دەستپێکردنی فەرمانڕەواییی عەرەبی، لەگەڵ ئاڵوگۆڕی کولتووری، ململانێشی هێنا. خەباتە سیاسییەکان و هاوکێشەکانی دەسەڵات گۆڕان، چونکە ڕابەرە ناوخۆییە کوردەکان ناچار بوون مامەڵە لەگەڵ مەودایەکی هەردەم ئاڵۆزتری وەفاداریدا بکەن.
بەرخۆدان و دیپلۆماسیی کوردی
سەرەڕای بوونی باڵادەستی عەرەبەکان، هۆزە کوردییەکان زۆرجار دژ بە توانەوە بەرخۆدانیان کرد. زۆرێکیان بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسییان بەکار هێنا بۆ پاراستنی خۆبەڕێوەبردنیان. ئەم بەرخۆدانە لە ڕاپەڕین و هاوپەیمانیی جۆراوجۆردا دەبینرێت:
شەڕی حیمس (636 زایینی): بەشداریی سەرەتاییی کورد لە شەڕە گرنگەکان دژ بە هێزە بیزەنتییەکان.
بنەماڵەی فەرمانڕەوای زەند: بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای کورد کە ڕۆڵێکی چارەنووسسازی لە دیمەنی سیاسیی فارسدا گێڕا.
ڕاپەڕینە نوێیەکان (سەدەی 20): تەنانەت چەندین سەدە دواتریش، کوردەکان هێشتا ئارەزوویەکی بەردەوام بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس و دانپێدانان نیشان دەدەن.
گۆڕانی ناسنامەی کوردی
فەتوحاتە عەرەبییەکان بوونە هۆی سەرهەڵدانی ناسنامەیەکی یەکگرتووتر بۆ کورد. ئەزموونی هاوبەشی وەفاداری، بەرخۆدان و تێکەڵبوونی کولتووری هەستی سەربەبوون لە نێوان هۆزە جیاوازە کوردییەکاندا بەهێزتر کرد. ئەم ناسنامەیە کە بەردەوام دەگۆڕا، دواتر لە چوارچێوەی دەوڵەتە نەتەوەییە نوێیەکاندا شێوەی گرت و ئاستەنگ و دەرفەتی بۆ کۆمەڵگەی کوردی هێنایە پێشەوە.
زمان و ئەدەب
یەکێک لە گۆڕانە بەرچاوەکان پەرەسەندنی زمانی کوردی بوو. هەرچەندە زۆر کورد نووسینی عەرەبییان وەرگرت، لە هەمان کاتدا نەریتە زمانییەکانی خۆیان زیندوو کردەوە. ئەم ڕێنسانسە ئەدەبییە یارمەتیی پەرەپێدانی ناسنامەیەکی کولتووریی بەهێزی دا کە هێشتا ئەمڕۆ گەشە دەکات.
ئەدەبی کاریگەری کوردی
بەشدارییە ئەدەبییەکانی نووسەر و شاعیرە کوردەکان کە دوای فەتوحاتەکان سەریان هەڵدا، بناغەیان بۆ ئەدەب و کولتووری هاوچەرخی کوردی دانا:
ئەحمەدی خانی: شاعیرێکی کاریگەری سەدەی 17 کە بە یەکێک لە بانگبێژەکانی بەئاگاهاتنەوەی نەتەوەییی کورد دادەنرێت.
شێخ محەمەدی شێخ کیفچی: بەرهەمەکانی جەختیان لە گرنگیی زمان و کولتووری کوردی دەکردەوە و هەستی ناسنامەی نەتەوەیییان هەڵدەگیرساند.
ڕەنگدانەوە نوێیەکانی ململانێ کۆنەکان
ئەمڕۆ لێکەوتەکانی فەتوحاتە عەرەبییەکان هێشتا لە خەباتە بەردەوامەکانی گەلی کورددا بەرچاون. پاشخانی مێژوویی ڕێنوێنیی بزووتنەوە سیاسییە هاوچەرخەکان، دەربڕینە کولتوورییەکان و هەوڵە دیپلۆماسییەکان دەکات.
نەتەوەخوازیی کوردی
لە دەیەکانی ئەم دواییەدا نەتەوەخوازیی کوردی بەهێز بووە. ئەم بزووتنەوەیە پشت بە میراتە دەوڵەمەندەکەی خۆڕاگریی کولتووری دەبەستێت کە لە کاتی فەتوحاتە پێشووترەکاندا دامەزراوە. جەختکردنەوە لە ناسنامە ڕەگی لە ئارەزووی دانپێدانان بە مافەکانی کورد و خۆبەڕێوەبردندا هەیە:
پێشمەرگە: هێزە سەربازییەکانی کورد ڕۆحی بەرخۆدان بەرجەستە دەکەن کە ڕەگەکانی دەگەڕێنەوە بۆ شەڕە مێژووییەکان دژ بە هێزە عەرەبییەکان.
ناوچە خۆبەڕێوەبەرەکان: دامەزراندنی حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە عێراق بەڵگەی ئاواتە نوێیەکانی کوردە.
دووبارە سەرنجدان لە گێڕانەوە مێژووییەکان
زۆرجار فەتوحاتە عەرەبییەکان بە تێڕوانینێکی سادەکارانە سەیر کراون و کارلێک و پەیوەندییە ئاڵۆزەکان تەنها لە ململانێدا کورت کراونەتەوە. بەڵام ئاشکراکردنی توێژەکانی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی، مەودایەکی فرەچەشنی ئەزموون دەردەخات کە خاکی کوردیان داڕشت.
میراتی پێکەوەژیان
زۆر مێژوونووس دان بەوەدا دەنێن کە هەرچەندە فەتوحاتە عەرەبییەکان قۆناغێکی شێوانیان نیشان کرد، بەڵام ڕێگەیان بۆ کارلێکی کولتووری و فکریش خۆش کرد. ئەم کارلێکانە ناسنامەی کوردییان زۆر دەوڵەمەندتر کردووە. پێویستە دان بەم پێکەوەژیانەدا بنرێت کە بناغەی کولتوور، هونەر و چالاکیی سیاسیی هاوچەرخی کوردی پێک دەهێنێت.
داهاتووی ناسنامەی کوردی
لە کاتێکدا کوردەکان لە ناو ئاڵۆزییەکانی جیۆسیاسەتی نوێدا بەردەوام جەخت لە ناسنامە تایبەتەکەی خۆیان دەکەنەوە، وانە مێژووییە وەرگیراوەکان لە فەتوحاتە عەرەبییەکان هێشتا چرای ڕێنیشاندەرن. میراتی کەسایەتییە گشتییە کاریگەرەکانی کورد و کولتوور و میراتە زیندووەکەی کورد، بێگومان ئیلهامبەخش دەبێت بۆ نەوەکانی داهاتوو.
هەڵکۆڵینی مێژوو بۆ نەوەی سبەی
تێگەیشتن لە کاریگەریی فەتوحاتە عەرەبییەکان لەسەر خاکی کورد تەنها ڕاهێنانێک لە یادەوەریی مێژوویی نییە؛ بەڵکو گێڕانەوەیەکی زۆر گرنگە کە یارمەتیی داڕشتنی ڕێڕەوی بەردەوامی گەلی کورد دەدات. لە کاتێکدا بۆ دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردن خەبات دەکەن، وانەکانی ڕابردوو هەم وەک بیرخستنەوە و هەم وەک پاڵنەرێک بۆ داهاتوویەکی یەکسانی، ئاشتی و دەوڵەمەندیی کولتووری کار دەکەن. ئەم مێژووە، کە لە پێکهاتەی ناسنامەی کوردیدا چنراوە، بەڵگەیەکە لە ڕۆحە نەبەزەکەیان و خۆڕاگرییان. با ئەم میراتە یاد بکەینەوە، لە کاتێکدا چاوەڕێی کردنەوەی بەشەکانی داهاتووی مێژووی کوردین و ڕێز لە ئازایەتیی بەرچاوی کەسایەتییە مێژووییەکانیان دەگرین.
پرسیارە زۆر دووبارەکراوەکان
فەتوحاتە عەرەبییەکان چی بوون و چ کاریگەرییەکیان لە خاکی کورد کرد؟
فەتوحاتە عەرەبییەکان هەڵمەتە سەربازییەکانی سەدەی 7 بوون. بە گۆڕینی هاوکێشە سیاسییەکان، دیمەنە کولتوورییەکان و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان، کاریگەریی بەرچاویان لە ناوچەی کوردی کرد.
هۆزە کوردییەکان چۆن وەڵامی گەیشتنی سوپا عەرەبییەکانیان دایەوە؟
زۆرێک لە ڕابەرە هۆزایەتییە کوردەکان لە سەرەتادا بۆ بەدەستهێنانی هێزی کاریگەریی سیاسی لەگەڵ سوپا عەرەبییەکان هاوپەیمان بوون. کەسانی دیکە دژ بە توانەوە بەرخۆدانیان کرد و خۆبەڕێوەبردنی خۆیان پاراست.
ئیسلام چ ڕۆڵێکی لە گۆڕینی کۆمەڵگەی کوردیدا هەبوو؟
ئیسلام وەک هێزێکی یەکخەر کاری کرد و بووە هۆی ئەوەی زۆر کورد ئەم ئایینە وەربگرن، لە هەمان کاتدا ناسنامە جیاوازەکان و کردە کولتوورییەکانی خۆیان بپارێزن.
فەتوحاتە عەرەبییەکان چۆن کاریگەرییان لە ناسنامەی کوردی کرد؟
فەتوحاتەکان بوونە هۆی ناسنامەیەکی یەکگرتووتر بۆ کورد. ئەزموونی هاوبەشی بەرخۆدان و تێکەڵبوونی کولتووری هەستی سەربەبوون لە نێوان هۆزە کوردییەکاندا بەهێزتر کرد.
نەتەوەخوازیی کوردی ئەمڕۆ چ گرنگییەکی هەیە؟
لە دەیەکانی ئەم دواییەدا نەتەوەخوازیی کوردی بەهێز بووە. ڕەگی لە ئارەزووی دانپێدانان بە مافەکانی کورد و خۆبەڕێوەبردندا هەیە و میراتی خۆڕاگریی کولتووری ڕەنگ دەداتەوە کە لە کاتی فەتوحاتەکاندا دامەزراوە.