مقدمه
در 6 مارس 1975، صدام حسین و شاه محمدرضا پهلوی با میانجیگری هواری بومدین، رئیس‌جمهور الجزایر، در شهر الجزیره دست دادند. آن‌ها تازه توافق الجزایر را امضا کرده بودند؛ توافقی که اختلاف مرزی عراق و ایران بر سر آبراه شط‌العرب را حل کرد. عراق حاکمیت بر نیمی از آبراه را به ایران واگذار کرد. در مقابل، ایران پذیرفت فوراً همهٔ حمایت‌های خود از شورش کردها در عراق را متوقف کند. توافق امضا شد، از دست‌دادن عکس گرفتند و مردم کرد یک‌شبه رها شدند.
توافق الجزایر ویرانگرترین خیانت در تاریخ معاصر کرد است. ایران، که بنا بر برآوردها سالانه $40 میلیون کمک در قالب سلاح، مهمات و پناهگاه مرزی در اختیار پیشمرگه‌های بارزانی می‌گذاشت، ظرف چند ساعت همهٔ حمایت‌های خود را قطع کرد. ایالات متحده، که به دستور هنری کیسینجر از طریق سازمان اطلاعات مرکزی مخفیانه سلاح و بودجه فراهم کرده بود، بی‌هیچ حرفی کنار کشید. ارتش عراق فردای امضای توافق، عملیات همه‌جانبهٔ جست‌وجو و نابودی را آغاز کرد. بیش از 100,000 پناه‌جوی کرد از مرزها گریختند. حدود 1,400 روستا با خاک یکسان شد. مصطفی بارزانی به تبعید گریخت و در 1979 در ایالات متحده، شکسته و نومید، درگذشت.
فهرست مطالب
توافق الجزایر چه بود؟
توافق الجزایر (که با نام پیمان الجزایر نیز شناخته می‌شود) در 6 مارس 1975 میان عراق و ایران با میانجیگری هواری بومدین، رئیس‌جمهور الجزایر، امضا شد. این توافق با تعیین تالوگ (خط میانی آبراه) به‌عنوان مرز بین‌المللی، اختلاف مرزی دیرینه بر سر آبراه شط‌العرب (اروندرود) را حل کرد؛ امتیاز سرزمینی مهمی از سوی عراق که پیش‌تر بر اساس پیمان 1937، حاکمیت بر کل آبراه را ادعا می‌کرد.
ایران در برابر این امتیاز سرزمینی پذیرفت فوراً همهٔ حمایت‌های خود از شورش کردها در عراق را قطع کند. شاه مرز را به روی مبارزان کرد بست، ارسال سلاح را متوقف کرد و مشاوران نظامی ایرانی را بیرون کشید. این توافق از طریق پیمان‌های دوجانبه‌ای که در 13 ژوئن و 26 دسامبر 1975 امضا شدند، رسمیت یافت. برای عراق، هدف اصلی توافق آبراه نبود؛ پایان‌دادن به شورش کردها بود که تسلط رژیم بعث بر قدرت را تهدید می‌کرد.
نکات کلیدی
• ایران در برابر امتیازهای سرزمینی در شط‌العرب، یک‌شبه شورش کردها را رها کرد و سالانه $40 میلیون حمایت تسلیحاتی و پناهگاه مرزی را قطع کرد.
• ایالات متحده، که از طریق سازمان اطلاعات مرکزی مخفیانه کردها را مسلح کرده بود، بدون هشدار کنار کشید؛ برنت اسکوکرافت، دستیار کیسینجر، بعدها آن را با عبارت «فقط چیزی کم‌اهمیت» بی‌ارزش شمرد.
• عراق فردای آن روز عملیات نظامی همه‌جانبه‌ای آغاز کرد، حدود 1,400 روستای کرد را با خاک یکسان کرد و بیش از 100,000 پناه‌جوی کرد را از مرزها به ایران و ترکیه راند.
• توافق الجزایر ثابت کرد که آرمان‌های کردها در دیپلماسی قدرت‌های بزرگ قربانی‌شدنی است؛ درسی که مردم کرد از سِور تا مهاباد و تا امروز بارها ناچار به آموختن آن شده‌اند.
اطلاعات کوتاه
توافق: توافق الجزایر (پیمان الجزایر) تاریخ: 6 مارس 1975 طرف‌ها: عراق (معاون رئیس‌جمهور، صدام حسین) و ایران (شاه محمدرضا پهلوی) میانجی: هواری بومدین، رئیس‌جمهور الجزایر نوع: توافق مرزی و امنیتی مفاد اصلی: عراق مرز تالوگ در شط‌العرب را می‌پذیرد؛ ایران همهٔ حمایت‌های خود از شورش کردها را متوقف می‌کند حمایت ایران از کردها (پیش از توافق): حدود $40 میلیون در سال در قالب سلاح، مهمات، پناهگاه مرزی و مشاوران نظامی حمایت مخفیانهٔ آمریکا: سازمان اطلاعات مرکزی از طریق ایران 900,000 پوند سلاح و $1 میلیون بودجه فراهم کرد پیامدها: ارتش عراق حدود 1,400 روستای کرد را ویران می‌کند؛ 100,000+ پناه‌جوی کرد؛ شورش کردها فرو می‌پاشد بارزانی: به تبعید گریخت؛ در ایالات متحده در 1979 درگذشت لغو: عراق در 17 سپتامبر 1980 توافق را لغو کرد و جنگ ایران و عراق را به راه انداخت
زمینهٔ تاریخی: نیروهای نیابتی و مهره‌ها
تا 1974، دومین جنگ عراق و کردها با تمام شدت در جریان بود. پیشمرگه‌های بارزانی، با پشتیبانی ایران و حمایت مخفیانهٔ سازمان اطلاعات مرکزی، خسارت‌های جدی به ارتش عراق وارد می‌کردند. شاه ایران بخش عمدهٔ حمایت، شامل سلاح، مهمات، توپخانه و پناهگاه مرزی، را فراهم می‌کرد؛ نه به‌سبب اهمیت‌دادن به حق تعیین سرنوشت کردها، بلکه برای تضعیف عراق و گرفتن امتیازهای سرزمینی در آبراه شط‌العرب.
ایالات متحده پس از سفر نیکسون به تهران، در 1972 و به اصرار شاه به عملیات مخفیانه پیوسته بود. سازمان اطلاعات مرکزی سلاح و بودجهٔ تکمیلی فراهم می‌کرد، اما برای رساندن آن‌ها کاملاً به تدارکات ایران وابسته بود. هدف کیسینجر آزادی کردها نبود، بلکه مهار عراقِ متحد شوروی بود. کمیتهٔ پایک در کنگره بعدها نگاه بدبینانه و منفعت‌طلبانهٔ این عملیات را آشکار کرد: آمریکا هرگز قصد نداشت کردها پیروز شوند؛ فقط می‌خواست عراق را آن‌قدر بی‌ثبات کند که سرگرم بماند.
خیانت: «فقط چیزی کم‌اهمیت»
به‌محض امضای توافق الجزایر، حمایت ایران ناپدید شد. شاه مرز را بست. ارسال سلاح متوقف شد. مشاوران نظامی بیرون کشیده شدند. به مبارزان کرد که از خاک ایران فعالیت می‌کردند گفته شد آنجا را ترک کنند. بارزانی با نومیدی برای کیسینجر پیام فرستاد و التماس کرد که آمریکا کمک کند. کیسینجر پاسخ نداد.
ارتش عراق، با آگاهی از قطع کمک‌ها، فوراً تهاجمی همه‌جانبه آغاز کرد. حدود 1,400 روستای کرد با خاک یکسان شد. بیش از 100,000 پناه‌جوی کرد به ایران و ترکیه گریختند. شورش کردها، که بیش از یک دهه دوام آورده بود، ظرف چند هفته فروپاشید. بارزانی، شکسته و خیانت‌دیده، به تبعید گریخت. بنا بر گزارش‌ها، به روزنامه‌نگاری گفت: «ما نمی‌خواهیم مهرهٔ هیچ‌کس باشیم. ما مردمی کهن هستیم. خودمختاری‌مان را می‌خواهیم. سربستی می‌خواهیم؛ آزادی». او در 1979 در بیمارستانی در واشینگتن درگذشت.
سال‌ها بعد، هنگامی که دربارهٔ رهاکردن کردها به‌دست آمریکا پرسیدند، برنت اسکوکرافت، دستیار کیسینجر، کل شورش کردها را با عبارت «فقط چیزی کم‌اهمیت» بی‌ارزش شمرد. گزارش کمیتهٔ پایک نتیجه گرفت که آمریکا از کردها به‌عنوان «ابزاری با کارایی منحصربه‌فرد» استفاده کرده بود؛ نیروهای نیابتیِ دورریختنی که رنجشان هزینه‌ای پذیرفتنی برای راهبرد جنگ سرد شمرده می‌شد.
گاه‌شمار رویدادهای اصلی
1972 — نیکسون به تهران سفر می‌کند؛ شاه آمریکا را متقاعد می‌کند از طریق سازمان اطلاعات مرکزی مخفیانه از شورش کردها حمایت کند.
مارس 1974 — عراق خودمختاری محدودشده‌ای تحمیل می‌کند؛ دومین جنگ عراق و کردها آغاز می‌شود.
1974–1975 — ایران حدود $40 میلیون سلاح در سال به پیشمرگه‌های کرد می‌دهد؛ سازمان اطلاعات مرکزی سلاح و بودجه فراهم می‌کند.
6 مارس 1975 — توافق الجزایر امضا می‌شود؛ ایران همهٔ حمایت‌های خود از کردها را متوقف می‌کند؛ آمریکا کنار می‌کشد.
مارس–آوریل 1975 — ارتش عراق حدود 1,400 روستای کرد را ویران می‌کند؛ 100,000+ پناه‌جو می‌گریزند.
1979 — مصطفی بارزانی در تبعید در ایالات متحده درمی‌گذرد.
17 سپتامبر 1980 — عراق توافق الجزایر را لغو می‌کند؛ جنگ ایران و عراق آغاز می‌شود.
میراث و اهمیت برای تاریخ کرد
توافق الجزایر خیانتی است که تاریخ کرد را تعریف می‌کند. این توافق در یک دست‌دادن، تراژدی اصلی تجربهٔ کردها را خلاصه می‌کند: قدرت‌های بزرگ از کردها به‌عنوان ابزار فشار راهبردی استفاده خواهند کرد و به‌محض آنکه توافق بهتری در دسترس باشد، آن‌ها را کنار خواهند گذاشت. این الگو، یعنی حمایت از کردها برای تضعیف رقیب و سپس رهاکردنشان پس از حل رقابت، آن‌قدر تکرار شده که به درون‌مایهٔ تعیین‌کنندهٔ زندگی سیاسی کردها تبدیل شده است.
پیامدهای بلندمدت توافق بسیار فراتر از 1975 فاجعه‌بار بود. لغو توافق به‌دست عراق در 1980 جنگ هشت‌سالهٔ ایران و عراق را به راه انداخت؛ جنگی که در جریان آن صدام حسین نسل‌کشی انفال و حملهٔ شیمیایی حلبچه را علیه همان جمعیت کردی انجام داد که در 1975 به اطاعت واداشته بود. ویرانی‌ای که توافق الجزایر ممکن ساخت، یعنی تخریب روستاها، کوچ اجباری و تثبیت کنترل بعث بر سرزمین کردها، زمینهٔ فجایع دههٔ 1980 را فراهم کرد.
اما توافق الجزایر به کردها درسی نیز داد که هرگز فراموش نمی‌کردند: برای بقا هرگز به قدرت‌های خارجی تکیه نکنید. هنگامی که خودمختاری کردها سرانجام در 2005 به دست آمد، دلیلش اعطای آن از سوی قدرتی بزرگ نبود؛ مردم کرد خودشان با دهه‌ها مقاومت، فداکاری و پافشاری سیاسی، دیگران را ناگزیر به پذیرش آن کرده بودند. پیشمرگه‌هایی که در 2014 با داعش جنگیدند، خاطرهٔ 1975 را در وجودشان حمل می‌کردند. گفتهٔ کردیِ «جز کوه‌ها دوستی نداریم» در آتش الجزیره شکل گرفت.
پرسش‌های متداول
توافق الجزایر چه بود؟
توافقی مرزی که در 6 مارس 1975 میان عراق و ایران با میانجیگری الجزایر امضا شد. عراق حاکمیت بر نیمی از آبراه شط‌العرب را به ایران واگذار کرد؛ در مقابل، ایران فوراً همهٔ حمایت‌های خود از شورش کردها در عراق را متوقف کرد. توافق به فروپاشی شورش کردها و آوارگی بیش از 100,000 پناه‌جوی کرد انجامید.
چرا آمریکا در 1975 کردها را رها کرد؟
آمریکا از طریق سازمان اطلاعات مرکزی مخفیانه از کردها حمایت می‌کرد؛ نه از سر تعهد به حق تعیین سرنوشت کردها، بلکه برای بی‌ثبات‌کردن عراقِ متحد شوروی و پشتیبانی از شاه ایران. هنگامی که شاه در الجزیره با عراق توافق کرد، آمریکا منفعت مستقلی در ادامهٔ حمایت از کردها نداشت. برنت اسکوکرافت، دستیار کیسینجر، کل این رویداد را با عبارت «فقط چیزی کم‌اهمیت» بی‌ارزش شمرد.
سرنوشت توافق الجزایر چه شد؟
عراق در 17 سپتامبر 1980، اندکی پس از آنکه انقلاب ایران شاه را سرنگون کرد، توافق الجزایر را لغو کرد. صدام ادعا کرد ایران به مفاد توافق پایبند نبوده است. لغو توافق جنگ ایران و عراق (1980–1988) را به راه انداخت؛ طولانی‌ترین جنگ و یکی از خونین‌ترین جنگ‌ها در تاریخ خاورمیانه.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
ویکی‌پدیا — توافق الجزایر 1975
فارن افرز — اتحاد گاه برقرار و گاه گسسته: روابط آمریکا و کردها
مؤسسهٔ پژوهش سیاست خارجی — مبارزهٔ کردها برای خودمختاری
مک‌داول، د.، تاریخ معاصر کردها، آی. بی. توریس، 2004.