Giriş
6 Mart 1975’te Saddam Hüseyin ile Şah Muhammed Rıza Pehlevi, Cezayir Cumhurbaşkanı Huari Bumedyen’in arabuluculuğunda Cezayir’de el sıkıştı. Şattülarap su yolu üzerindeki Irak-İran sınır anlaşmazlığını çözen Cezayir Anlaşması’nı az önce imzalamışlardı. Irak, su yolunun yarısı üzerindeki egemenliği İran’a bıraktı. Karşılığında İran, Irak’taki Kürt ayaklanmasına verdiği tüm desteği derhâl kesmeyi kabul etti. Anlaşma imzalandı, el sıkışma fotoğraflandı ve Kürt halkı bir gecede terk edildi.
Cezayir Anlaşması, modern Kürt tarihindeki en yıkıcı tek ihanet eylemidir. Barzani’nin Peşmergelerine yılda tahminen 40 milyon dolar değerinde silah, mühimmat ve sınır sığınağı sağlayan İran, tüm desteğini saatler içinde kesti. Henry Kissinger’ın talimatıyla CIA üzerinden gizlice silah ve finansman sağlayan Amerika Birleşik Devletleri, tek söz etmeden çekildi. Irak ordusu, anlaşmanın imzalanmasından sonraki gün topyekûn bir bul ve yok et harekâtı başlattı. 100.000’den fazla Kürt mülteci sınırların ötesine kaçtı. Yaklaşık 1.400 köy yerle bir edildi. Mustafa Barzani sürgüne kaçtı ve 1979’da Amerika Birleşik Devletleri’nde yıkılmış bir insan olarak öldü.
İçindekiler
Cezayir Anlaşması Neydi?
Cezayir Anlaşması (Cezayir Mutabakatı olarak da bilinir), Cezayir Cumhurbaşkanı Huari Bumedyen’in arabuluculuğunda Irak ile İran arasında 6 Mart 1975’te imzalandı. Talveg hattını (akarsu yatağının orta hattı) uluslararası sınır olarak belirleyerek Şattülarap (Arvand Rud) su yolu üzerindeki uzun süren sınır anlaşmazlığını çözdü. Bu, daha önce 1937 antlaşması uyarınca su yolunun tamamı üzerinde egemenlik iddiasında bulunan Irak’ın verdiği önemli bir toprak taviziydi.
Bu toprak tavizi karşılığında İran, Irak’taki Kürt ayaklanmasına verdiği tüm desteği derhâl kesmeyi kabul etti. Şah, sınırı Kürt savaşçılara kapattı, silah sevkiyatlarını durdurdu ve İranlı askerî danışmanları geri çekti. Anlaşma, 13 Haziran ve 26 Aralık 1975’te imzalanan ikili antlaşmalarla resmîleştirildi. Irak açısından anlaşmanın asıl amacı su yolu değildi; Baas rejiminin iktidar üzerindeki hâkimiyetini tehdit eden Kürt ayaklanmasını sona erdirmekti.
Öne Çıkan Noktalar
• İran, Şattülarap üzerindeki toprak tavizleri karşılığında Kürt ayaklanmasını bir gecede terk etti; yılda 40 milyon dolarlık silah yardımını ve sınır sığınağını kesti.
• CIA aracılığıyla Kürtleri gizlice silahlandıran Amerika Birleşik Devletleri, önceden haber vermeden çekildi; Kissinger’ın yardımcısı Brent Scowcroft daha sonra bunu “yalnızca önemsiz bir mesele” diye geçiştirdi.
• Irak, ertesi gün topyekûn bir askerî harekât başlattı; yaklaşık 1.400 Kürt köyünü yerle bir etti ve 100.000’den fazla Kürt mülteciyi sınırların ötesine, İran’a ve Türkiye’ye sürdü.
• Cezayir Anlaşması, büyük güçler diplomasisinde Kürtlerin özlemlerinin gözden çıkarılabilir olduğunu kanıtladı; Kürt halkının Sevr’den Mahabad’a ve günümüze kadar tekrar tekrar öğrenmek zorunda bırakıldığı bir ders.
Kısa Bilgiler
Anlaşma: Cezayir Anlaşması (Cezayir Mutabakatı) Tarih: 6 Mart 1975 Taraflar: Irak (Cumhurbaşkanı Yardımcısı Saddam Hüseyin) ve İran (Şah Muhammed Rıza Pehlevi) Arabulucu: Cezayir Cumhurbaşkanı Huari Bumedyen Tür: Sınır ve güvenlik anlaşması Temel Hükümler: Irak, Şattülarap üzerindeki talveg sınırını kabul eder; İran, Kürt ayaklanmasına verdiği tüm desteği keser İran’ın Kürtlere Desteği (anlaşma öncesi): Silah, mühimmat, sınır sığınağı ve askerî danışman olarak yılda yaklaşık 40 milyon dolar ABD’nin Gizli Desteği: CIA, İran üzerinden 900.000 libre silah ve 1 milyon dolar finansman sağladı Sonuçlar: Irak ordusu yaklaşık 1.400 Kürt köyünü yok eder; 100.000’den fazla Kürt mülteci; Kürt ayaklanması çöker Barzani: Sürgüne kaçtı; 1979’da Amerika Birleşik Devletleri’nde öldü Fesih: Irak, 17 Eylül 1980’de anlaşmayı iptal ederek İran-Irak Savaşı’nı tetikledi
Tarihsel Bağlam: Vekiller ve Piyonlar
1974’e gelindiğinde İkinci Irak-Kürt Savaşı tüm şiddetiyle sürüyordu. İran’ın desteklediği ve CIA’nın gizlice yardım ettiği Barzani’nin Peşmergeleri, Irak ordusuna ciddi zarar veriyordu. İran Şahı desteğin büyük bölümünü — silah, mühimmat, topçu ve sınır sığınağı — sağlıyordu; Kürtlerin kendi kaderini belirlemesini önemsediği için değil, Irak’ı zayıflatmak ve Şattülarap su yolu üzerinde toprak tavizleri koparmak istediği için.
Amerika Birleşik Devletleri, Nixon’ın Tahran ziyaretinin ardından Şah’ın ısrarıyla 1972’de gizli operasyona katılmıştı. CIA ek silah ve finansman sağlıyor, ancak teslimat için tamamen İran’ın lojistiğine dayanıyordu. Kissinger’ın hedefi Kürt özgürlüğü değil, Sovyetlerin müttefiki Irak’ı çevrelemekti. Kongre’nin Pike Komitesi daha sonra operasyonun çıkarcılığını açığa çıkardı: ABD, Kürtlerin kazanmasını hiçbir zaman amaçlamamıştı; yalnızca Irak’ı meşgul tutacak kadar istikrarsızlaştırmalarını istiyordu.
İhanet: “Yalnızca Önemsiz Bir Mesele”
Cezayir Anlaşması imzalandığı anda İran’ın desteği buharlaştı. Şah sınırı kapattı. Silah sevkiyatları durdu. Askerî danışmanlar geri çekildi. İran topraklarından hareket eden Kürt savaşçılara ayrılmaları söylendi. Barzani, Amerikan yardımı için yalvararak Kissinger’a çaresiz mesajlar gönderdi. Kissinger yanıt vermedi.
Yardımın kesildiğini bilen Irak ordusu, derhâl topyekûn bir saldırı başlattı. Yaklaşık 1.400 Kürt köyü yerle bir edildi. 100.000’den fazla Kürt mülteci İran’a ve Türkiye’ye kaçtı. On yılı aşkın süredir ayakta kalan Kürt ayaklanması, haftalar içinde çöktü. Yıkılmış ve ihanete uğramış Barzani sürgüne kaçtı. Bir gazeteciye şöyle dediği aktarılır: “Kimsenin piyonu olmak istemiyoruz. Biz kadim bir halkız. Özerkliğimizi istiyoruz. Sarbastî — özgürlük istiyoruz.” 1979’da Washington’daki bir hastanede öldü.
Yıllar sonra Amerika’nın Kürtleri terk etmesi sorulduğunda, Kissinger’ın yardımcısı Brent Scowcroft bütün Kürt ayaklanmasını “yalnızca önemsiz bir mesele” diye geçiştirdi. Pike Komitesi raporu, ABD’nin Kürtleri “benzersiz ölçüde kullanışlı bir araç” olarak kullandığı sonucuna vardı: çektiği acılar Soğuk Savaş stratejisinin kabul edilebilir bedeli sayılan, gözden çıkarılabilir vekiller.
Önemli Olayların Zaman Çizelgesi
1972 — Nixon Tahran’ı ziyaret eder; Şah, ABD’yi CIA üzerinden Kürt ayaklanmasını gizlice desteklemeye ikna eder.
Mart 1974 — Irak, içi boşaltılmış bir özerklik dayatır; İkinci Irak-Kürt Savaşı başlar.
1974–1975 — İran, Kürt Peşmergelere yılda yaklaşık 40 milyon dolarlık silah sağlar; CIA silah ve finansman verir.
6 Mart 1975 — Cezayir Anlaşması imzalanır; İran Kürtlere verdiği tüm desteği keser; ABD çekilir.
Mart–Nisan 1975 — Irak ordusu yaklaşık 1.400 Kürt köyünü yok eder; 100.000’den fazla mülteci kaçar.
1979 — Mustafa Barzani, Amerika Birleşik Devletleri’nde sürgünde ölür.
17 Eylül 1980 — Irak, Cezayir Anlaşması’nı fesheder; İran-Irak Savaşı başlar.
Kürt Tarihi İçin Mirası ve Önemi
Cezayir Anlaşması, Kürt tarihine damga vuran ihanettir. Kürt deneyiminin temel trajedisini tek bir el sıkışmada özetler: büyük güçler Kürtleri stratejik baskı araçları olarak kullanır, ardından daha iyi bir anlaşma mümkün olduğu anda onları gözden çıkarır. Rakibi zayıflatmak için Kürtleri desteklemek, rekabet çözülünce onları terk etmek şeklindeki örüntü o kadar sık tekrarlanmıştır ki Kürt siyasi yaşamının belirleyici motifine dönüşmüştür.
Anlaşmanın uzun vadeli sonuçları, 1975’in çok ötesine uzanan bir felaketti. Irak’ın 1980’de anlaşmayı feshetmesi, sekiz yıllık İran-Irak Savaşı’nı tetikledi. Bu savaş sırasında Saddam Hüseyin, 1975’te boyun eğdirdiği aynı Kürt nüfusuna karşı Enfal soykırımını ve Halepçe kimyasal saldırısını başlattı. Cezayir Anlaşması’nın mümkün kıldığı yıkım — köylerin yerle bir edilmesi, zorla yerinden etme, Kürt topraklarında Baas hâkimiyetinin pekişmesi — 1980’lerin dehşetinin zeminini hazırladı.
Ancak Cezayir Anlaşması, Kürtlere asla unutmayacakları bir ders de verdi: hayatta kalmak için dış güçlere asla bel bağlama. Kürt özerkliği nihayet 2005’te elde edildiğinde, bu büyük bir gücün onu bahşetmesi sayesinde olmadı; Kürt halkı, onlarca yıllık direniş, fedakârlık ve siyasi ısrarla meseleyi kendi eliyle dayattığı için oldu. 2014’te IŞİD’e karşı savaşan Peşmergeler, 1975’in hatırasını iliklerinde taşıyordu. Kürtlerin “dağlardan başka dostumuz yok” sözü, Cezayir’in ateşinde dövüldü.
Sık Sorulan Sorular
Cezayir Anlaşması neydi?
Irak ile İran arasında, Cezayir’in arabuluculuğunda 6 Mart 1975’te imzalanan bir sınır anlaşmasıydı. Irak, Şattülarap su yolunun yarısı üzerindeki egemenliği İran’a bıraktı; karşılığında İran, Irak’taki Kürt ayaklanmasına verdiği tüm desteği derhâl kesti. Anlaşma, Kürt ayaklanmasının çökmesine ve 100.000’den fazla Kürt mültecinin yerinden edilmesine yol açtı.
ABD, 1975’te Kürtleri neden terk etti?
ABD, Kürtlerin kendi kaderini belirlemesine bağlılığından değil, Sovyetlerin müttefiki Irak’ı istikrarsızlaştırmak ve İran Şahı’nı desteklemek için CIA üzerinden Kürtlere gizlice yardım ediyordu. Şah, Cezayir’de Irak’la bir anlaşmaya vardığında, ABD’nin Kürtlere desteği sürdürmekte bağımsız bir çıkarı yoktu. Kissinger’ın yardımcısı Brent Scowcroft, bütün bu yaşananları “yalnızca önemsiz bir mesele” diye geçiştirdi.
Cezayir Anlaşması’na ne oldu?
Irak, İran Devrimi’nin Şah’ı devirmesinden kısa süre sonra, 17 Eylül 1980’de Cezayir Anlaşması’nı feshetti. Saddam, İran’ın anlaşmanın hükümlerine uymadığını iddia etti. Fesih, Orta Doğu tarihinin en uzun ve en kanlı savaşlarından biri olan İran-Irak Savaşı’nı (1980–1988) tetikledi.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Vikipedi — 1975 Cezayir Anlaşması
Foreign Affairs — Yeniden Kurulup Bozulan İttifak: ABD-Kürt İlişkileri
Foreign Policy Research Institute — Kürtlerin Özerklik Mücadelesi
McDowall, D., Kürtlerin Modern Tarihi, I.B. Tauris, 2004.