مقدمه
در سپاهیانی که در سراسرِ خاور نزدیکِ هلنیستی می‌جنگیدند، از لشکرکشی‌های بزرگِ سلوکی تا میدان‌های نخستین رویاروییِ روم با قدرت‌های شرقی، گروهی از جنگجویانِ کوهستانی پیوسته در اسناد پدیدار می‌شوند: کورتیان. این جنگاورانِ بلندی‌های زاگرس که در یونانی کورتیوی و در لاتین کورتیی نامیده می‌شدند، فلاخن‌اندازانی متخصص و ارزشمند بودند و هر قدرتِ بزرگِ آن عصر به خدمتشان می‌گرفت. هم برای ساتراپ‌های شورشی جنگیدند و هم برای پادشاهانی که آن‌ها را سرکوب کردند. برای امپراتوریِ سلوکی و سپس خودِ روم جنگیدند. برخی پژوهشگران نامشان را با واژهٔ «کرد» پیوند داده‌اند و قلمروشان در کوه‌های زاگرس با بخش‌هایی از کردستانِ امروزی هم‌پوشانی دارد.
اهمیتِ کورتیان برای مطالعهٔ تاریخِ نظامیِ کردها از پیوندِ نیاکانیِ اثبات‌شده نمی‌آید؛ پژوهشِ معاصر پیوندِ ریشه‌شناختیِ کورتی و کرد را بعید می‌داند. اهمیتشان در نشان‌دادنِ الگویی است که در سراسرِ تاریخِ بلندی‌های زاگرس جاری است: مردمانِ کوهستانی‌ای که مهارت‌های نظامی‌شان آنان را برای امپراتوری‌های پیرامون ضروری می‌کرد، درحالی‌که همان امپراتوری‌ها با تحقیر توصیفشان می‌کردند. جغرافی‌دانانِ یونانیِ ثبت‌کنندهٔ حضورِ کورتیان، آنان را راهزن و غارتگر می‌خواندند. اما همان سربازانی هم بودند که هر سرداری می‌خواست در جبههٔ خود داشته باشد.
فهرست مطالب
شورشِ مولون (220 پیش از میلاد)
از خدمتِ سلوکی تا میدان‌های نبردِ روم
هنرِ فلاخن: جنگِ کوهستانی در جهانِ باستان
کورتیان و پیشینهٔ تاریخیِ کردی
کورتیان که بودند؟
کورتیان قبیله‌ای ایرانی‌زبان بودند که در کوه‌های آتروپاتن، مادِ آتروپاتن، در رشته‌کوهِ شمالیِ زاگرس می‌زیستند. استرابون، جغرافی‌دانِ یونانی، آنان را کنارِ دیگر مردمانِ کوهستانیِ منطقه، کادوسیان، آماردیان و تپوریان، از قبایلِ ساکنِ بلندی‌ها نام برد. قلمروشان مناطقی از استان‌های کردستان، لرستان و کرمانشاهِ امروزیِ ایران را دربرمی‌گرفت.
استرابون کورتیان را «کوچندگان و راهزنانِ غارتگر» توصیف کرد؛ توصیفی که بیش از خودِ کورتیان، نگرشِ یونانیان به مردمانِ کوهستانی را نشان می‌دهد. نویسندگانِ کلاسیک معمولاً چنین برچسب‌هایی را به جمعیت‌های کوهستانی می‌زدند که اقتصادِ دامداری و غارتشان با تصورِ یونانی از زندگیِ متمدن و یکجانشین سازگار نبود. آنچه استرابون پشتِ زبانِ تحقیرآمیزش واقعاً ثبت کرد، جمعیتی متحرک و ماهر در جنگ بود که ضمنِ حفظِ استقلال در کوهستان، نیروهای زبده در اختیارِ قدرت‌های دشت می‌گذاشت.
استرابون کورتیان را از قبایلِ پارسی نیز شمرد؛ یعنی آنان را مردمانی ایرانی‌زبان در حوزهٔ فرهنگیِ گسترده‌ترِ پارسی می‌شناختند. دانشنامهٔ ایرانیکا در بررسیِ مردمانِ ایرانیِ پیش از اسلام، کورتیان را نیاکانِ فرضیِ کردها و لرها معرفی می‌کند و یادآور می‌شود در گروهِ ایرانی‌زبان قرار داشتند و ممکن است در سراسرِ زاگرس از پارس تا ماد پراکنده بوده باشند.
شورشِ مولون (220 پیش از میلاد)
مهم‌ترین درگیریِ نظامیِ ثبت‌شدهٔ کورتیان در شورشِ مولون در 222–220 پیش از میلاد بود. مولون ساتراپِ ماد زیرِ فرمانِ آنتیوخوسِ سوم، پادشاهِ سلوکی، بود. از هگمتانه استان‌های پهناورِ شرقیِ امپراتوریِ سلوکی را اداره می‌کرد، اما نفرتش از هرمیاس، وزیرِ ارشد، او را به شورش کشاند. سپاهی فراهم کرد، از دجله گذشت و سلوکیه، از بزرگ‌ترین شهرهای خاور نزدیک، را گرفت.
فلاخن‌اندازانِ کورتی از نیروهایی بودند که مولون برای سپاهِ شورشی به خدمت گرفت. پولیبیوس، مورخِ یونانی که گزارشش مفصل‌ترین منبعِ باقی‌ماندهٔ شورش است، مشخصاً کورتیان را بخشی از نیروهای مولون می‌نامد. حضورشان چند چیز را نشان می‌دهد: کورتیان متخصصانِ گونه‌ای مشخص از نبرد شناخته می‌شدند؛ زادبومِ کوهستانی‌شان در قلمروِ تحتِ فرمانِ مولون، ساتراپِ ماد، بود؛ و برای هر دارندهٔ قدرت در منطقهٔ زاگرس، در مقامِ متحدِ نظامی در دسترس بودند.
شورش سرانجام شکست خورد. آنتیوخوسِ سوم شخصاً سپاهی علیهِ مولون رهبری کرد و در 220 پیش از میلاد، ساتراپِ شورشی در نبرد شکست خورد. مولون به جایِ گرفتارشدن خودکشی کرد. اما کورتیان از سقوطِ کارفرمایشان جان به در بردند؛ مردمانِ کوهستانی این مزیت را داشتند که وقتی سیاستِ دشت به زیانشان می‌چرخید، به بلندی‌های خود بازگردند.
از خدمتِ سلوکی تا میدان‌های نبردِ روم
سی سال پس از شورشِ مولون، فلاخن‌اندازانِ کورتی دوباره پدیدار شدند؛ این بار برای خودِ آنتیوخوسِ سوم می‌جنگیدند. در نبردِ ماگنزیا در 190 پیش از میلاد که امپراتوریِ سلوکی در یکی از درگیری‌های تعیین‌کنندهٔ عصرِ هلنیستی با روم روبه‌رو شد، فوندیتورس‌های کورتی، یعنی فلاخن‌اندازان، در سپاهِ سلوکی خدمت می‌کردند. لیوی، مورخِ رومی، مشخصاً حضورشان را ثبت کرد. با وجودِ شکستِ آنتیوخوس، کورتیان ارزششان را نشان داده بودند: از آن نیروهای متخصصی بودند که هر سپاهِ باستانی می‌خواست در آرایشِ رزمی‌اش داشته باشد.
شگفت‌تر اینکه تا 171 پیش از میلاد، جنگاورانِ کورتی به جبههٔ مقابل پیوسته بودند. در سومین جنگِ مقدونی، نیروهای کورتی در مقامِ نیروهای کمکیِ سپاهِ متحدِ روم به فرماندهیِ ائومنسِ دومِ پرگامون، در نبردِ کالینیکوس علیهِ پرسئوس، پادشاهِ مقدونیه، خدمت کردند. یعنی طیِ پنجاه سال، جنگجویانِ کورتی برای ساتراپی شورشی علیهِ پادشاه، برای همان پادشاه علیهِ روم و سپس برای روم علیهِ مقدونیه جنگیده بودند. به هیچ امپراتوری وفادار نبودند؛ جنگاورانی حرفه‌ای از کوهستان بودند که مهارتشان را به هر قدرتِ پیشنهاددهندهٔ بهترین شروط می‌فروختند.
هنرِ فلاخن: جنگِ کوهستانی در جهانِ باستان
فلاخن از مؤثرترین سلاح‌های دوربُردِ جهانِ باستان بود. در دستِ فردی ماهر می‌توانست پرتابه‌های سربی یا سنگی را با نیروی کافی برای کشتنِ سربازی زره‌پوش، از فاصله‌ای بیش از صد متر، پرتاب کند و از بُردِ بیشترِ کمان‌ها فراتر رود. اما تسلط بر آن بسیار دشوار بود. برخلافِ کمان که یادگیریِ ابتدایی‌اش نسبتاً سریع بود، کاربردِ مؤثرِ فلاخن سال‌ها تمرین می‌خواست. ازاین‌رو، فلاخن‌اندازانِ جوامعی که از کودکی آن را می‌آموختند، مانندِ فلاخن‌اندازانِ نامدارِ بالئاری در غربِ مدیترانه، متخصصانی نظامی و بسیار ارزشمند بودند.
کورتیان دقیقاً همین جایگاهِ تخصصی را در جهانِ نظامیِ شرقِ مدیترانه داشتند. زادبومِ کوهستانی‌شان میدانِ تمرینِ مناسبی بود: زمینِ سنگلاخی که فلاخن در آن سلاحِ طبیعیِ شکار و دفاع بود. تقاضای چندین سپاه در چندین جنگ طیِ بیش از پنجاه سال برای فلاخن‌اندازانِ کورتی نشان می‌دهد به سطحی از مهارتِ تخصصیِ نظامی رسیده بودند که هیچ امپراتوری نمی‌توانست با نیروهای خود بازتولید کند. کوه‌های زاگرس جنگاورانی پروراند که توانایی‌هایشان از میان‌رودان تا یونان شناخته می‌شد.
کورتیان و پیشینهٔ تاریخیِ کردی
برخی پژوهشگران پیشنهاد کرده‌اند نامِ کورتی، کورتیوی، با نامِ قومیِ «کرد» پیوند دارد. اما پژوهشِ کنونی این پیوندِ ریشه‌شناختی را بعید می‌داند. گارنیک آساتریان، زبان‌شناس، در تحلیلِ مفصلِ منتشرشده در 2009 نتیجه گرفت بعید است کورتیانِ منابعِ کلاسیک، نیاکانِ مستقیمِ کردهای معاصر باشند. رودیگر اشمیت نیز در دانشنامهٔ ایرانیکا یادآور شد کورتیان با کاردوخی‌ها، کاردوخوی، که شمال‌غرب‌تر در بلندی‌های بالادستِ دجله می‌زیستند، پیوند نداشتند.
بااین‌حال، کورتیان با پیشینهٔ تاریخیِ گسترده‌ترِ هویتِ کردی مرتبط‌اند. بررسیِ دانشنامهٔ ایرانیکا دربارهٔ مردمانِ ایرانیِ پیش از اسلام، آنان را نیاکانِ احتمالیِ کردها و لرها می‌شمارد و یادآور می‌شود ایرانی‌زبان بودند و شاید در سراسرِ زاگرس از پارس تا ماد پراکنده بودند. چه نیاکانِ مستقیم باشند و چه نباشند، مردمی کوهستانی و ایرانی‌زبان در بلندی‌های زاگرس بودند و الگوی نظامی‌شان، تأمینِ نیروهای متخصص برای امپراتوری‌های دشت با حفظِ استقلالِ خود، از ویژگی‌های تعریف‌کنندهٔ مردمانی است که بعدها کرد نامیده شدند.
میراث
کورتیان الگویی را روشن می‌کنند که در سراسرِ تاریخِ نظامیِ کردی بازتاب دارد: جنگجوی کوهستانی در مقامِ متخصصی ارزشمند که فرهنگ‌های امپراتوری هم‌زمان تحقیرش می‌کنند و سپاهیانشان به او نیاز دارند. استرابون آنان را راهزن خواند؛ آنتیوخوسِ سوم در ماگنزیا در خطِ نبردش قرارشان داد. امپراتوری‌ها همواره این نگرشِ متناقض را به مردمانِ زاگرس داشته‌اند؛ بربر می‌خواندندشان و هم‌زمان به مهارت‌های نظامی‌شان وابسته بودند.
کورتیان همچنین نشان می‌دهند بلندی‌های زاگرس هرگز حاشیه‌ای منفعل نبوده است. متخصصانِ زبدهٔ نظامی پرورش می‌داد که مهارتشان در سراسرِ جهانِ مدیترانهٔ باستان خواهان داشت. از شورشِ مولون تا میدان‌های ماگنزیا و کالینیکوس، فلاخن‌اندازانِ کورتی با جزیره‌نشینانِ بالئاری و کماندارانِ کرت برای عنوانِ بهترین پیاده‌نظامِ سبکِ جهانِ باستان رقابت می‌کردند. ظهورِ چنین سطحی از حرفه‌ای‌گریِ نظامی در کوه‌های کردستانِ امروزی، واقعیتی شایستهٔ یادآوری است.
رویدادهای مهم و خط زمانی
222 پیش از میلاد ـ مولون، ساتراپِ ماد، علیهِ آنتیوخوسِ سوم، پادشاهِ سلوکی، شورید
220 پیش از میلاد ـ فلاخن‌اندازانِ کورتی در مقامِ نیروهای زبده در سپاهِ شورشیِ مولون جنگیدند؛ مولون به دستِ آنتیوخوسِ سوم شکست خورد و کشته شد
190 پیش از میلاد ـ فلاخن‌اندازانِ کورتی برای آنتیوخوسِ سوم در نبردِ ماگنزیا علیهِ روم جنگیدند؛ شکستِ سلوکی
189 پیش از میلاد ـ پیمانِ آپامئا: امپراتوریِ سلوکی قلمروِ غربِ توروس را از دست داد؛ اهمیتِ راهبردیِ مردمانِ کوهستانیِ زاگرس بیشتر شد
171 پیش از میلاد ـ نیروهای کمکیِ کورتی زیرِ فرمانِ ائومنسِ دومِ پرگامون، در کنارِ نیروهای رومی، در نبردِ کالینیکوس علیهِ پرسئوسِ مقدونی خدمت کردند
پرسش‌های متداول
کورتیان که بودند؟
کورتیان قبیله‌ای کوهستانی و ایرانی‌زبان از بلندی‌های زاگرس بودند که عمدتاً در آتروپاتنِ شمالِ زاگرس می‌زیستند. به فلاخن‌اندازیِ تخصصی شهرت داشتند و میانِ سده‌های سوم و دومِ پیش از میلاد، در چندین سپاهِ هلنیستی، از جمله نیروهای امپراتوریِ سلوکی و روم، پیاده‌نظامِ سبکِ زبده بودند.
آیا کورتیان نیاکانِ کردها بودند؟
نامِ کورتی به‌عنوان سرچشمهٔ احتمالیِ نامِ قومیِ «کرد» پیشنهاد شده، اما پژوهشِ معاصر این را بعید می‌داند. بااین‌حال، دانشنامهٔ ایرانیکا کورتیان را نیاکانِ احتمالیِ کردها و لرها می‌شمارد، زیرا مردمی ایرانی‌زبان در زاگرس بودند. از کاردوخوی که شمال‌غرب‌تر می‌زیستند، متمایز بودند.
شورشِ مولون چه بود؟
شورشِ مولون (222–220 پیش از میلاد) قیامِ مولون، ساتراپِ ماد، علیهِ آنتیوخوسِ سوم، پادشاهِ سلوکی، بود. مولون سپاهی بزرگ، شاملِ فلاخن‌اندازانِ کورتیِ کوه‌های زاگرس، فراهم کرد. پیش از شکست و کشته‌شدن به دستِ آنتیوخوس در 220 پیش از میلاد، سلوکیهٔ کنارِ دجله را گرفت.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
ر. اشمیت ـ کورتیان، دانشنامهٔ ایرانیکا، 1993
پولیبیوس ـ تاریخ‌ها، کتابِ پنجم؛ شورشِ مولون و فلاخن‌اندازانِ کورتی
لیوی ـ از بنیادِ شهر، کتاب‌های سی‌وهفتم و چهل‌ودوم؛ کورتیان در ماگنزیا و کالینیکوس
استرابون ـ جغرافیا، کتاب‌های یازدهم و پانزدهم؛ توصیفِ کورتیان به‌عنوان قبایلِ کوهستانیِ پارسی
گ. آساتریان ـ درآمدی بر مطالعهٔ کردها، نشریهٔ ایران و قفقاز، 2009
دانشنامهٔ ایرانیکا ـ ایران، بخشِ پنجم: مردمانِ ایرانِ پیش از اسلام