مله پریشان (با نام اصلی محمد ابوالقاسم، حدود 1356–1431) شاعری کرد بود که به گویش گورانی می‌نوشت و کهن‌ترین شاعر گورانی‌سرایی است که اثرش در نسخهٔ خطی بر جای مانده است. اثر اصلی او، پریشان‌نامه، کهن‌ترین متن موجود به گورانی، یکی از زبان‌های ادبی تاریخی کردها، دانسته می‌شود. او چهره‌ای بنیادین در تاریخ ادبیات کردی است و در سرآغاز سنت نوشتاری گورانی جای دارد.
فهرست مطالب
زندگی و خاستگاه
از زندگی مله پریشان تقریباً هیچ چیز به‌قطع معلوم نیست. بر پایهٔ شواهد درونی شعرش، محتمل دانسته می‌شود که در دینور یا نزدیکی آن زاده شده باشد؛ شهری در منطقهٔ کرمانشاه در غرب ایران که پیشینه‌ای دیرینه در فرهنگ کردی دارد. همچنین احتمال می‌رود از ایل غیاثوند بوده باشد. هیچ‌یک از این دو نکته مستنداتی قطعی ندارد؛ این‌ها استنباط‌های پژوهشگران‌اند، نه واقعیت‌های اثبات‌شده.
تاریخ زندگی او را حدود 1356 تا 1431 ذکر می‌کنند؛ عمری نزدیک به هفتادوپنج سال که اواخر دورهٔ ایلخانی و سدهٔ پرآشوب پس از آن را در بر می‌گیرد. به نظر می‌رسد بیشتر عمرش را در ناحیهٔ دینور گذرانده باشد. شعرش نشان می‌دهد که افزون بر کردی، بر عربی، فارسی و ترکی نیز مسلط بوده است؛ گستره‌ای از توانایی زبانی که در میان ادیبان دانش‌آموختهٔ شرق جهان اسلام در قرون وسطی معمول بود.
حروفیه و زمینهٔ دینی
مله پریشان مسلمانی شیعه بود و، نکتهٔ مهم آنکه، از پیروان حروفیه به شمار می‌رفت؛ جنبشی باطنی که در ایران سدهٔ چهاردهم پدید آمد و حروف الفباهای عربی و فارسی را دربردارندهٔ اسرار الهی می‌دانست. حروفیه در میان جوامع متأثر از تصوف در سراسر جهان کردی و فارسی‌زبان گسترش یافت و بر مضامین و واژگان شعر او تأثیری ژرف گذاشت. ستایش او از رابعهٔ بصری، عارف صوفی سدهٔ هشتم که به الهیات عشق الهی شهرت دارد، نیز در شعرش آشکار است.
پریشان‌نامه
پریشان‌نامه، به معنای «کتاب پریشان‌حالان» یا «کتاب پراکندگان»، اثر اصلی مله پریشان و مهم‌ترین اثر او از نظر تاریخی است. پژوهشگران آن را کهن‌ترین نسخهٔ خطی بازمانده به گویش گورانیِ کردی می‌دانند و از این رو سندی شاخص در تاریخ نوشتار کردی به شمار می‌رود. گویش گورانی، که هورامی نیز نامیده می‌شود، سده‌ها پیش از آنکه کرمانجی و سورانی برجستگی بیشتری بیابند، زبان ادبی غالب برای شعر کردی جنوبی و متون دینی بود.
این منظومه آکنده از اندیشه‌های حروفی است و معنای عرفانی حروف و امر الهی نهفته در زبان را می‌کاود. نسخه‌های خطی پریشان‌نامه در کتابخانه‌هایی در ایران و آلمان نگهداری می‌شوند و بدین ترتیب در دسترس پژوهشگران امروز قرار دارند. این اثر همچنان منبعی دست‌اول برای مطالعهٔ گورانی آغازین و تاریخ حروفیه در کردستان است.
آثار دیگر
مله پریشان افزون بر پریشان‌نامه، ترانه‌های باده‌نوشی نیز به کردی سروده است؛ اشعاری پرنشاط با زبانی عامه‌پسند که در سنت شفاهی و نوشتاری میان کردها و ایرانیان رواج گسترده یافته‌اند. زبان این اشعار با عرفان جدی اثر اصلی او تفاوت دارد و از شاعری حکایت می‌کند که هم با شیوهٔ قدسی و هم با شیوهٔ حرمت‌شکنانهٔ سنت کلاسیک مأنوس بوده است.
میراث و جایگاه در ادبیات کردی
مله پریشان در سرآغاز ادبیات نوشتاری گورانی جای دارد. شاعرانی که در سنت گورانی پس از او آمدند، از جمله یوسف یاسکه (1592–1636) و مصطفی بیسارانی (1642–1701)، قالبی ادبی را پروراندند که او از نخستین کسانی بود که آن را بر کاغذ آورد. پریشان‌نامهٔ او یکی از کهن‌ترین دریچه‌ها به جهان نوشتاری کردی است.
اهمیت او مشخصاً تاریخی است و جایگاهی فراگیر در مجموعهٔ آثار معیار ادبی ندارد؛ امروزه بیرون از محافل پژوهشی و ادبی خوانندگان گسترده‌ای ندارد، اما برجای‌ماندن اثرش در نسخهٔ خطی بدان معناست که تاریخ مکتوب ادبیات گورانی کردی با او آغاز می‌شود. در تاریخ ادبیات کردی، پریشان‌نامه همان است که توصیفش می‌گوید: کهن‌ترین اثری که در اختیار داریم.
پرسش‌های متداول
چرا مله پریشان اهمیت دارد؟
اهمیت او در این است که پریشان‌نامه‌اش کهن‌ترین نسخهٔ خطی بازمانده به گویش گورانی کردی دانسته می‌شود. بنابراین او کهن‌ترین شاعر گورانی‌سرایی است که واقعاً می‌توانیم اثرش را بخوانیم و در سرآغاز این سنت ادبی جای دارد.
مله پریشان در چه دوره‌ای زندگی می‌کرد؟
باور بر این است که از حدود 1356 تا 1431، یعنی نزدیک به هفتادوپنج سال، زندگی کرده است. به نظر می‌رسد بیشتر عمرش را در ناحیهٔ دینور در غرب ایران گذرانده باشد، هرچند جزئیات زندگی‌نامه‌اش نامطمئن است.
حروفیه چه بود؟
حروفیه جنبشی دینی و باطنی بود که فضل‌الله استرآبادی در ایران سدهٔ چهاردهم بنیان گذاشت. این جنبش حروف الفباهای عربی و فارسی را حاوی حقایق پنهان الهی می‌دانست و بر شماری از شاعران و اندیشمندان متمایل به تصوف در جهان کردی و فارسی، از جمله مله پریشان، تأثیر گذاشت.
منابع
د. ن. مکنزی، «خاستگاه‌های کردی»، نشریهٔ انجمن زبان‌شناسی، 1961؛ پژوهشی بنیادین دربارهٔ گورانی به‌عنوان صورتی از زبان ادبی کردی.
دانشنامهٔ ایرانیکا، مدخل «گورانی».
ب. چمن‌آرا و سی. امیری، «گورانی: زبان کاربردی یا گونهٔ ادبی کردی؟»، دانشگاه کردستان، سنندج؛ دربارهٔ پریشان‌نامه به‌عنوان کهن‌ترین نسخهٔ خطی گورانی موجود بحث می‌کند.
ویکی‌پدیا، «مله پریشان»، با استناد به زارابوزو و منابع دیگر دربارهٔ زندگی‌نامه و آثار او.