مقدمه
حسن‌کیف، که کردها آن را هسکیف و مردمان جهان قرون وسطی آن را حصن کیفا می‌شناختند، یکی از کهن‌ترین سکونتگاه‌های دارای سکونت پیوسته در زمین بود؛ شهری با غارهای کنده‌شده در صخره‌ها، پلی بزرگ از روزگار قرون وسطی و ارگی بلند بر کرانهٔ دجله، در جایی که امروز استان باتمان است. این شهر هزاران سال از گذرگاهی حیاتی بر رود پاسداری می‌کرد. در 2020 بیشتر آن زیر آب مخزن سد ایلیسو ناپدید شد.
این دومین مطلب از مجموعهٔ جغرافیایی ما دربارهٔ کردستان بزرگ و یکی از دردناک‌ترین آن‌هاست. اهمیت حسن‌کیف در تاریخ کردها هم به جایگاه پیشین آن، یعنی واپسین پناهگاه دودمان کرد ایوبی، بازمی‌گردد و هم به معنایی که زیر آب رفتنش در جنوب شرقی کردنشینِ دوران معاصر پیدا کرد.
اطلاعات کوتاه
نام رایج: حسن‌کیف
نام کردی: هسکیف
نام‌های تاریخی: حصن کیفا (عربی)؛ کفا / کیفاس / سفا (رومی–بیزانسی)؛ حسنو دکیفو (سریانی)؛ هارسنکو (ارمنی)
معنا: تقریباً «دژِ صخره»
منطقه: باکور (کردستان شمالی)
استان: استان باتمان، ترکیه
رود: دجله
قدمت سکونتگاه: اغلب تا 12,000 سال توصیف می‌شود؛ محل زندگی بیش از 20 فرهنگ
وضعیت کنونی: از 2020 عمدتاً زیر آب مخزن سد ایلیسو؛ ساکنان به حسن‌کیف نو منتقل شدند
شهرت: غارهای باستانی، پل قدیمی دجله، ارگ صخره‌ای، واپسین دودمان ایوبی و زیر آب رفتن شهر
فهرست مطالب
واپسین ایوبیان: آخرین پناهگاه یک دودمان کرد
آق‌قویونلو، زینل‌بیگ و عثمانیان
سد ایلیسو و زیر آب رفتن حسن‌کیف
خاستگاه‌ها و غارهای باستانی
قدمت حسن‌کیف را اغلب تا دوازده هزار سال ذکر می‌کنند و هرچند تاریخ‌گذاری دقیق دشوار است، تردیدی نیست که یکی از کهن‌ترین سکونتگاه‌های دارای سکونت پیوسته در جهان است. نخستین ساکنان آن خانه‌هایشان را مستقیماً در صخره‌های نرم آهکیِ مشرف به دجله می‌کندند و مردم تا روزگار معاصر نیز در برخی از آن غارها زندگی می‌کردند. گفته می‌شود این مکان در تاریخ طولانی خود محل زندگی بیش از بیست فرهنگ متمایز بوده است.
موقعیت شهر علت ماندگاری آن را روشن می‌کند. حسن‌کیف بر گذرگاهی طبیعی از دجله، در مسیر میان دیاربکر (آمیدای باستانی) و جزیره در جنوب و بر راه‌های بازرگانیِ پیونددهندهٔ دریاچهٔ وان به فرات قرار داشت. هرکس صخره را در اختیار داشت، بر رود مسلط بود.
کفای رومی و بیزانسی
در روزگار روم این مکان کفا یا کیفاس نام داشت و پایگاهی استوار برای لژیونرها در مرز ایران ساسانی بود؛ پیدایش شهرِ دارای استحکامات را عموماً به حدود سدهٔ 4 میلادی نسبت می‌دهند. در دورهٔ بیزانس نیز دژی راهبردی و مقر اسقف باقی ماند؛ یکی از بسیار شهرهای دژمانندی که در امتداد مرزِ مورد مناقشهٔ روم و ایران پراکنده بودند. نام سریانیِ حسنو دکیفو، به معنای «دژِ صخره»، این هویت باستانی را حفظ کرده و ریشهٔ نام عربیِ متأخرِ حصن کیفا است.
حصن کیفا: عصر طلایی ارتقیان
سپاهیان عرب حدود 640 شهر را گرفتند و نام آن حصن کیفا شد؛ شهری که تا اوایل سدهٔ 10 به مرکزی منطقه‌ای مهم بدل شده بود. بزرگ‌ترین شکوفایی آن در قرون وسطی زیر فرمان ارتقیان رخ داد؛ دودمانی ترکمان که از حدود 1102 حصن کیفا را پایتخت امارت جنوب شرقی خود کردند. ارتقیان با کنترل گذرگاه دجله در راه دیاربکر–موصل از بازرگانی ثروتمند شدند و شهر را به یکی از منزلگاه‌های جادهٔ ابریشم تبدیل کردند.
مشهورترین بنای آنان پل قدیمی دجله بود که در میانهٔ سدهٔ 12، تقریباً میان 1147 و 1167، ساخته شد. طاق مرکزی آن در زمان خود، اگر بزرگ‌ترین طاق جهان نبود، در شمار بزرگ‌ترین‌ها قرار داشت. پل سرانجام، احتمالاً در سدهٔ 17، فروریخت، اما پایه‌های سنگی عظیمش تا دوران معاصر همچنان از رود سر برمی‌آوردند؛ تصویری ماندگار از حسن‌کیف.
واپسین ایوبیان: آخرین پناهگاه یک دودمان کرد
در 1232 سلطان ایوبی، الکامل محمد، از برادرزادگان یا خواهرزادگان صلاح‌الدین، حصن کیفا را از ارتقیان گرفت و به امپراتوری ایوبی پیوست. آنچه پس از آن رخ داد یکی از شگفت‌انگیزترین فصل‌های کمترشناخته‌شدهٔ تاریخ کردهاست. ایوبیان دودمانی کرد بودند و پس از سقوط سلطنت‌های بزرگ ایوبی در مصر و سوریه، شاخهٔ کوچک فرمانروا در حسن‌کیف باقی ماند. این شاخهٔ فرعی از 1232 تا اوایل سدهٔ 16، که معمولاً حدود 1524 دانسته می‌شود، دوام آورد و به آخرین دودمان ایوبی بدل شد که از میان رفت؛ بیش از دو سده و نیم پس از دیگر شاخه‌ها.
پس این صخره بر دجله نزدیک به سیصد سال واپسین مقر خاندانی بود که صلاح‌الدین بنیان نهاد. این داستان را در مقالهٔ همراهِ این مطلب، دربارهٔ ایوبیان حسن‌کیف، به‌تفصیل بررسی می‌کنیم.
آق‌قویونلو، زینل‌بیگ و عثمانیان
در اواخر سدهٔ 15 منطقه به آق‌قویونلو، اتحادیهٔ ترکمانِ «گوسفندان سفید»، رسید. آرامگاه زینل‌بیگ یادگار این دوره است؛ بنایی چشمگیر و استوانه‌ای، آراسته به کاشی‌های لعاب‌دار فیروزه‌ای و آبی، که حدود 1475 برای زینل‌بیگ، پسرِ اوزون‌حسن فرمانروای آق‌قویونلو، پس از کشته‌شدن زینل‌بیگ در نبرد ساخته شد. صفویان مدتی کوتاه منطقه را در اختیار داشتند، تا آنکه عثمانیان در 1516 حسن‌کیف را ضمیمه کردند؛ پس از آن، شهر به‌تدریج از پایتختی منطقه‌ای به شهری آرام در ایالت تنزل یافت.
بناهای تاریخی حسن‌کیف
حسن‌کیف حتی در دوران افول نیز تراکمی خارق‌العاده از آثار تاریخی را حفظ کرد: ارگ صخره‌ای که هزاران غار دست‌کند آن را چون کندوی عسل مشبک کرده بودند؛ پایه‌های ویران و طاق باقی‌ماندهٔ پل قدیمی دجله؛ مسجد الرزقِ ساخته‌شده در 1409 که منارهٔ تقریباً 30 متری آن مدت‌ها بلندترین سازهٔ شهر بود؛ کاخ بزرگ و کاخ کوچک ارتقیان؛ و آرامگاه جواهرمانند زینل‌بیگ. ترکیه در 1981 منطقه را محدودهٔ حفاظت طبیعی اعلام کرد و در 2008 آن را در فهرست دیده‌بانی بناهای تاریخی جهان قرار دادند.
سد ایلیسو و زیر آب رفتن حسن‌کیف
پیشنهاد نخستین سد ایلیسو در 1954 مطرح شد، اما ساخت آن تا 2006 آغاز نشد. طرح با مخالفت پیوستهٔ بین‌المللی روبه‌رو بود و در اواخر دههٔ 2000 سرمایه‌گذاران خارجی به‌دلیل نگرانی‌های مربوط به میراث و حقوق بشر از آن کنار کشیدند. کنشگران، در قالب «ابتکار زنده نگه داشتن حسن‌کیف»، سال‌ها با سد مخالفت کردند و پرونده‌ای به دادگاه اروپایی حقوق بشر رسید. کوشش‌های مکرر برای کسب حمایت میراث جهانی یونسکو ناکام ماند؛ از جمله به این دلیل که دولت ترکیه، یعنی نهادی که باید درخواست می‌داد، از این کار خودداری کرد.
سرانجام سد ساخته شد. شمار اندکی از بناها، حدود هشت اثر شامل آرامگاه 1,100 تنی زینل‌بیگ (منتقل‌شده در 2017)، بخش‌هایی از دروازه‌ای متعلق به دوران روم، حمامی ارتقی و اجزایی از مسجد الرزق، بر سکوهای چرخ‌دار غول‌آسا به «پارک فرهنگی» تازه‌ای در حدود دو کیلومتری منتقل شدند؛ کنار شهرِ از نو ساخته‌شدهٔ حسن‌کیف نو (ینی حسن‌کیف). آبگیری مخزن در 2019 آغاز شد و تا 1 آوریل 2020 آب به ارتفاع حدود 498 متر رسید و شهر قدیمی را به زیر برد. تنها ارگ بالایی همچنان از دریاچه سر برمی‌آورد. حدود 2,500 تن از ساکنان و شمار بسیار بیشتری از روستاهای اطراف جابه‌جا و اسکان داده شدند؛ کنشگران و ساکنان پیشین این فقدان را پاک‌شدن میراث مشترک انسانی توصیف کردند، نه صرفاً میراثی کردی.
گاه‌شمار رویدادهای مهم
حدود 10,000 پیش از میلاد — کنده‌شدن غارها در صخره‌های آهکی؛ از کهن‌ترین سکونتگاه‌های جهان.
حدود سدهٔ 4 میلادی — دژ رومی/بیزانسی کفا در مرز ایران.
حدود 640 — فتح به‌دست اعراب؛ شهر حصن کیفا نام می‌گیرد.
حدود 1102–1232 — پایتخت ارتقیان؛ عصر طلایی و پل قدیمی دجله.
1232 — ایوبیان کرد حصن کیفا را می‌گیرند.
حدود 1475 — ساخت آرامگاه زینل‌بیگِ آق‌قویونلو.
1516 — فتح به‌دست عثمانیان.
حدود 1524 — سقوط ایوبیان حسن‌کیف؛ آخرین دودمان ایوبی که از میان می‌رود.
1981 — اعلام منطقه به‌عنوان محدودهٔ حفاظت طبیعی.
2006 — آغاز ساخت سد ایلیسو.
2017 — انتقال آرامگاه زینل‌بیگ به زمینی مرتفع‌تر.
1 آوریل 2020 — مخزن سد شهر قدیمی حسن‌کیف را زیر آب می‌برد.
بحث‌ها و مناقشه‌ها
مناقشهٔ اصلی خود سد ایلیسو است. ترکیه آن را برای تولید برق‌آبی و توسعهٔ منطقه حیاتی معرفی می‌کرد؛ مخالفان استدلال می‌کردند که سد بی‌دلیل چشم‌اندازی باستان‌شناختی و جایگزین‌ناپذیر را ویران می‌کند، جوامعی با سکونت دیرینه را جابه‌جا می‌سازد و به جریان آب پایین‌دست به‌سوی عراق و سوریه آسیب می‌رساند. موضوع دوم، که کمتر مطرح می‌شود، به هویت مربوط است. حسن‌کیف از نظر تاریخی شهری عمدتاً عرب‌نشین با جوامع چشمگیر مسیحیِ ارمنی و آشوری بود، درحالی‌که کردها به‌طور سنتی در روستاهای اطراف زندگی می‌کردند. پس از نسل‌کشی ارمنیان و آشوریان و دهه‌ها مهاجرت بعدی، مرکز شهر اکثریتی کرد پیدا کرد و جایگاه آن به‌روشنی در جنوب شرقیِ دارای اکثریت کردِ ترکیه است. بااین‌حال، ژرف‌ترین پیوند کردی آن دودمانی است: این شهر واپسین پایتخت ایوبیان کرد بود. تاریخ‌نگاری صادقانه این لایه‌ها را کنار هم نگه می‌دارد و شهر را به یک قوم فرو نمی‌کاهد.
میراث و اهمیت
حسن‌کیف به نمادی بدل شده است: نماد قدمتی خارق‌العاده، هزینهٔ طرح‌های بزرگ زیربنایی و آسیب‌پذیری میراث کردی و منطقه‌ای در برابر تصمیم‌هایی که در دوردست گرفته می‌شوند. بناهایش اکنون، به‌طرزی غریب از جای خود جداافتاده، در پارک فرهنگی کنار جاده ایستاده‌اند، حال‌آنکه شهری که به آن‌ها معنا می‌داد زیر آب است. برای بسیاری از کردها و مدافعان میراث در سراسر جهان، حسن‌کیف بیشتر جایی است که آگاهانه از آن چشم پوشیدند تا مکانی که تصادفاً از دست رفت.
مکان‌ها و موضوعات مرتبط
ایوبیان حسن‌کیف؛ واپسین دودمان ایوبی. باتمان؛ شهر امروزیِ مرکز استان. جزیره و امارت بوتان، در پایین‌دست دجله. سیلوان (میافارقین) و دیاربکر (آمد)، شهرهای بزرگ بالادست. صلاح‌الدین و تاریخ گسترده‌تر ایوبیان. رود دجله در جغرافیای کردی.
پرسش‌های متداول
حسن‌کیف کجاست؟
حسن‌کیف (هسکیف) بر رود دجله در استان باتمان، در جنوب شرقیِ دارای اکثریت کردِ ترکیه قرار دارد؛ منطقه‌ای که کردها آن را باکور یا کردستان شمالی می‌نامند.
چرا حسن‌کیف زیر آب رفت؟
این شهر زیر آب مخزن سد ایلیسو، طرحی بزرگ برای تولید برق‌آبی، فرو رفت. با وجود سال‌ها اعتراض محلی و بین‌المللی، شهر قدیمی در 2020 زیر آب رفت؛ ساکنان به حسن‌کیف نوی تازه‌ساخته در نزدیکی آن منتقل شدند.
چرا حسن‌کیف برای تاریخ کردها اهمیت دارد؟
این شهر واپسین پایتخت دودمان کرد ایوبی بود که تا اوایل سدهٔ 16، مدت‌ها پس از سقوط ایوبیان مصر و سوریه، در آنجا دوام آورد. امروز در جنوب شرقیِ دارای اکثریت کرد قرار دارد و از دست رفتنش به نمادی نیرومند از میراث در معرض تهدید بدل شده است.
آیا چیزی از حسن‌کیف باقی مانده است؟
بله. ارگ بالایی همچنان از آب سر برمی‌آورد و پیش از زیر آب رفتن شهر، حدود هشت بنای تاریخی، از جمله آرامگاه زینل‌بیگ، به پارکی فرهنگی در زمینی مرتفع‌تر منتقل شدند. بااین‌حال، بیشتر شهر قدیمی زیر آب است.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
ایوبیان حسن‌کیف — تاریخ کرد (Kurdish-History.com)
تاریخی که به‌آرامی زیر آب می‌رود — رصدخانهٔ زمین ناسا
انتقال آرامگاه قرون وسطایی برای رهایی از آبگیری سد ایلیسو — نشنال جئوگرافیک