حسنویه که بود؟
حسنویه بن حسین (درگذشتهٔ 979 میلادی) — که به ابوالفوارس یا در کردی به میر حسنه‌وی نیز شناخته می‌شود — بنیان‌گذار دودمان کردِ حسنویه بود که آن را در حدود 961 میلادی تأسیس کرد و تا هنگام مرگش در 979 بر آن فرمان راند. او از ایل کردِ برزیکانی بود و امارت خود را در گستره‌ای پهناور از کوه‌های زاگرس مرکزی بنا کرد؛ در اوج قدرت، لرستان، دینور، نهاوند، داقوق، شهرزور و همدان را در اختیار داشت. نفوذش حتی به آذربایجان می‌رسید. حسنویه چنان زیرک بود که رقابت آل‌بویه و سامانیان را به سود خود به کار گرفت؛ از آل‌بویه پشتیبانی کرد و بدین‌سان به چنان خودمختاری‌ای دست یافت که آل‌بویه با وجود چیرگی خود، از تعرض مستقیم به او پرهیز کرد.
از نگاه تاریخ‌نگاران کرد، حسنویه از پدران بنیان‌گذار نوزایی سیاسی کردها در سدهٔ 10 است. دودمان او یکی از چندین امارت کردی بود که هم‌زمان در میانهٔ سدهٔ 10 پدیدار شدند؛ دورانی که گسست سیاسیِ قلمرو عباسی سرانجام به رهبران ایلیِ کرد مجال داد تا حاکمیت کامل سیاسی خود را برقرار کنند. دودمان حسنویه، دودمانی کرد و شیعهٔ دوازده‌امامی بود و از این حیث در جهان سیاسی گسترده‌تر کردها جایگاهی متمایز داشت. آنان پایتخت خود را در دینور بنا کردند؛ شهری که یک سده پیش‌تر، پایگاه فکری ابوحنیفهٔ دینوری بود.
نکات کلیدی
حسنویه (درگذشتهٔ 979 میلادی)، دودمان حسنویه را در حدود 961 میلادی در کوه‌های زاگرس مرکزی بنیان گذاشت.
او از ایل کردِ برزیکانی بود و در اوج قدرت، لرستان، دینور، نهاوند، شهرزور و همدان را در اختیار داشت.
دودمان حسنویه، دودمانی کرد و شیعهٔ دوازده‌امامی بود؛ یکی از نخستین خاندان‌های بزرگ فرمانروای کردِ شیعه.
پایتخت او دینور بود؛ همان شهر کردی که ابوحنیفهٔ دینوری، بنیان‌گذار گیاه‌شناسی عربی، از آن برخاسته بود.
حسنویه با مهارت در رقابت آل‌بویه و سامانیان راه خود را پیش برد و با هم‌پیمانی با آل‌بویه، خودمختاری‌اش را حفظ کرد.
دانستنی‌های کوتاه
فهرست مطالب
خاستگاه
حسنویه پسر مردی به نام حسین از ایل کردِ برزیکانی بود. برزیکانی‌ها یکی از گروه‌های ایلی کرد در زاگرس مرکزی بودند؛ همان کوه‌هایی که هزاران سال زادبوم مردمان نیاکانیِ کردها بود. تا 961 میلادی، حسنویه توانسته بود چندین دژ منطقه را تصرف کند و آن‌ها را پایگاه امارت حسنویه قرار دهد. تصرف دژها — استحکامات کوهستانی‌ای که کلید قدرت سیاسی در زاگرس بودند — نخستین اقدام اساسی در زندگی سیاسی او بود.
نام کردی او، «میر حسنه‌وی» (که در عربی حسنویه نوشته می‌شود)، بازتاب هویت فرهنگی دوگانهٔ فرمانروایان کرد در این دوره است؛ آنان هم در جهان ایلی کرد، با نام‌ها و رسم‌های کردی، فعالیت می‌کردند و هم در جهان سیاسی گسترده‌تر اسلامی، با نام‌ها و لقب‌های عربی برای امور رسمی. این هویت سیاسی دوزبانه از ویژگی‌های سنت دودمانی کردها بود.
زمینهٔ تاریخی
حسنویه دودمان خود را در 961 میلادی بنیان گذاشت؛ همان دهه‌ای که شدادیان (تأسیس در حدود 951 میلادی) و روادیان (حدود 955 میلادی) نیز پدیدار شدند. پیدایش هم‌زمان چندین امارت کردی تصادفی نبود. خلافت عباسی از 945 میلادی به نهادی نمادین زیر کنترل فرماندهان آل‌بویه فروکاسته شده بود. خودِ آل‌بویه مسلمانان شیعهٔ دیلمی بودند و اولویت‌هایی متفاوت از جهان ایلیِ سنیِ کردها داشتند؛ کنترل آنان بر بغداد نیز به حکومت مؤثر بر کوهستان‌های دوردست کردها منجر نمی‌شد. رهبران ایلیِ کرد این خلأ سیاسی را پُر کردند.
رابطهٔ حسنویه با آل‌بویه پیچیده و زیرکانه بود. او در برابر دشمنان سامانیِ آل‌بویه از آنان پشتیبانی کرد و از این راه پوشش سیاسی کافی یافت تا در حوزهٔ نفوذشان خودمختارانه عمل کند. در 970 میلادی، با جانشین وزیر آل‌بویه به سازشی رسمی رسید که در برابر خراج 50,000 دیناری، خودمختاری‌اش را تضمین می‌کرد؛ توافقی که حاکمیت عملی او را تأیید می‌کرد و در عین حال صورت اسمیِ حاکمیت برتر آل‌بویه را نگه می‌داشت.
بنیان‌گذاری امارت حسنویه
قلمرو و اداره
حسنویه امارت خود را در بخش پهناوری از زاگرس مرکزی بنا کرد و لرستان، دینور، نهاوند، داقوق، شهرزور و همدان را در اختیار گرفت. پایتختش، دینور، یکی از شهرهای بزرگ کردی در قرون وسطا بود؛ همان شهری که پایگاه فکری ابوحنیفهٔ دینوری به شمار می‌رفت. امارت حسنویه در اوج قدرت تا آذربایجان امتداد می‌یافت و از بزرگ‌ترین موجودیت‌های سیاسی کردیِ روزگار خود بود.
قدرت نظامی و خودمختاری
کلید موفقیت حسنویه، پایگاه نظامی او در دژهای کوهستانی زاگرس و پشتیبانی قابل اتکای ایلات کرد بود. حتی هنگامی که آل‌بویه نیروهایی علیه او فرستاد — مانند زمانی که سهلان بن مسافر، حاکم همدان از سوی آل‌بویه، با او درافتاد — حسنویه با موفقیت مقاومت کرد. پیروزی او بر این نیروهای خلافت، روحیهٔ پیروانش را بالا برد و امکان دوام دولت حسنویه را تأیید کرد. او در دژ مستحکم خود در سرماج، جنوب بیستون، در 979 میلادی درگذشت.
گاه‌شمار رویدادهای کلیدی
میراث و تأثیر فرهنگی
میراث حسنویه، دودمانی است که بنا کرد. فرمانروایان کرد و شیعهٔ دوازده‌امامیِ حسنویه در زاگرس مرکزی، یکی از مهم‌ترین امارت‌های کردیِ سدهٔ 10 را در اختیار داشتند و از دینور، با شبکه‌ای از دژهای کوهستانی و اتحادهای ایلی، فرمان می‌راندند. پایتخت او، دینور، از مراکز فکری و فرهنگی جهان کرد بود. جانشینش، بدر بن حسنویه، بعدها به یکی از نام‌آورترین فرمانروایان کرد در قرون وسطا تبدیل می‌شد.
پرسش‌های متداول
حسنویه که بود؟
حسنویه (درگذشتهٔ 979 میلادی)، بنیان‌گذار دودمان کردِ حسنویه بود که در حدود 961 میلادی در کوه‌های زاگرس مرکزی تأسیس شد. او از ایل برزیکانی بود، لرستان، دینور، نهاوند، همدان و شهرزور را در اختیار داشت و در رقابت آل‌بویه و سامانیان چنان عمل کرد که خودمختاری کردها را حفظ کند. دودمان او تا 1015 میلادی دوام آورد.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
حسنویه — ویکی‌پدیا (en.wikipedia.org/wiki/Hasanwayh).
حسنویان — ویکی‌پدیا (en.wikipedia.org/wiki/Hasanwayhids)؛ بریتانیکا (britannica.com/topic/Hasanwayhid-dynasty).