کارپوز: هندوانهٔ آمد و باغ‌های دجله که آن را می‌پرورانند

هر سپتامبر در آمد، شهر کاری می‌کند که از 1960 انجام داده است: هندوانه‌ها را بارِ شترها می‌کند و آن‌ها را از خیابانِ اکینجیلر به میدانِ داغ‌کاپی می‌برد و جشنوارهٔ هندوانه و فرهنگِ دیاربکر آغاز می‌شود. این جشنواره در شهرِ کردنشینِ کرانهٔ دجله، نامدارترین محصولِ تابستانِ آمد را گرامی می‌دارد: هندوانه‌ای چنان بزرگ، شیرین و ویژهٔ خاستگاهش که گواهیِ نشانِ جغرافیایی، آوازهٔ بین‌المللی و نامی معتبر در بازارهای میوهٔ اروپا و خاورمیانه دارد. هندوانهٔ دیاربکر، که در کردی کارپوز نامیده می‌شود، در باغ‌های هوسل می‌روید؛ باغ‌های تولیدِ محصول برای بازار که در فهرستِ میراثِ جهانیِ یونسکو ثبت شده‌اند و در خمِ رودِ دجله، درست زیرِ دیوارهای کهنِ بازالتِ سیاهِ شهرِ قدیمی، قرار دارند. این باغ‌ها از دورهٔ نوسنگی زیرِ کشت بوده‌اند. امروز خاکِ گل‌آلودِ آبرفتی‌شان هنوز همان هندوانه‌ها را می‌پروراند: بیرونِ سبز و سفید، درونِ سرخ چون لعل، تا پنجاه کیلوگرم وزن و، به وصفِ یکی از برندگانِ مسابقه، شیرین «مانندِ شکر و راحت‌الحلقوم». ترکیه حدودِ بیست درصدِ هندوانهٔ جهان را تولید می‌کند و دیاربکر مرکزِ این تولید است. هندوانهٔ آمد نشانِ تجاریِ کردی در عرصهٔ بین‌المللی است؛ در شمالِ کردستان کشت می‌شود، در سراسرِ ترکیه و فراتر از آن صادر می‌شود و جشنواره‌ای سالانه با بیش از شصت سال سابقه آن را گرامی می‌دارد. ویژگیِ خاصِ هندوانهٔ دیاربکر، اندازه و شیرینیِ استثنایی‌اش، از پیوندِ خاکِ آبرفتیِ دجله، غنی از رسوباتِ معدنیِ آمده از کوه‌های کردی، گرمای تابستانِ آمد، همان گرمای خشک‌کنندهٔ ففیل سالچاسی بر بام، و فصلِ بلندِ رشد در باغ‌های کنارِ رود زیرِ دیوارهای شهر می‌آید. محصولی وابسته به خاستگاه است، به‌اندازهٔ فلفلِ ایزوت یا پنیرِ وان، و هیچ جای دیگر همتایی ندارد. این صد و چهل و هشتمین مقالهٔ مجموعه است. پس از خورش‌های زمستانی، رب‌های نگهداری‌شدنی، نانِ تنورِ گِلی و گوشتِ برهٔ پخته در گودال، آخرین نوشتهٔ دالا به چیزی می‌پردازد که آمد در تابستان می‌پروراند: میوه‌ای که شهری را سیر و نامدار می‌کند.

نکته‌های کلیدی

• هندوانهٔ آمد، دیاربکر، در باغ‌های هوسلِ کنارِ دجله می‌روید و تا 50 کیلوگرم وزن می‌گیرد

• نشانِ تجاریِ کردی در عرصهٔ بین‌المللی؛ از 1960 در جشنواره‌ای سالانه در آمد گرامی داشته می‌شود و گواهیِ نشانِ جغرافیایی دارد

• ترکیه 20% هندوانهٔ جهان را تولید می‌کند؛ استانِ دیاربکر مرکزِ تولید است

• باغ‌های هوسل، میراثِ جهانیِ یونسکو، از دورهٔ نوسنگی زیرِ دیوارهای بازالتیِ شهر زیرِ کشت بوده‌اند

دانستنی‌های کوتاه

نامِ کردی: کارپوز / کارپوزا آمده، هندوانهٔ آمد؛ نامِ جشنواره: ژینهٔ کارپوزه، عروسِ هندوانه

محلِ کشت: باغ‌های هوسل در امتدادِ رودِ دجله، دیاربکر، آمد؛ محوطهٔ میراثِ جهانیِ یونسکو، زیرِ کشت از دورهٔ نوسنگی

وزن: گونه‌های معمول 10–20 کیلوگرم؛ گونهٔ بزرگِ نامدارِ کرانهٔ دجله تا 50 کیلوگرم؛ در سپتامبر می‌رسد

اعتبار: گواهیِ نشانِ جغرافیایی؛ جشنوارهٔ سالانه در آمد از 1960؛ نامدارترین هندوانهٔ منطقه‌ایِ ترکیه

باغ‌های هوسل و خاکِ دجله

باغ‌های هوسل در نوارِ باریکِ زمین میانِ پایِ دیوارهای بازالتیِ کهنِ آمد و رودِ دجله قرار دارند. این باغ‌ها هزاران سال بی‌وقفه زیرِ کشت بوده‌اند؛ یونسکو آن‌ها را «پیوندی میانِ شهر و آب که از دورهٔ نوسنگی غذای شهر را فراهم کرده است» توصیف می‌کند. همان خاکِ آبرفتی که دجله هر سال در این خمِ رود می‌گذارد، سرشار از موادِ معدنیِ آمده از ارتفاعاتِ کوهستانیِ کردی، ریشه‌های هندوانه‌هایی را تغذیه می‌کند که به اندازه‌ای خارق‌العاده می‌رسند. ویژگیِ محیطِ کشت تکرارشدنی نیست: ترکیبِ خاکِ آبرفتیِ دجله، گرمای بازتابیده از دیوارهای بازالتِ سیاهِ بالادست که آفتابِ تابستانِ آمد را جذب و بازتاب می‌دهند، کودِ کبوتر، کوغا، که در گذشته برای باروریِ باغ‌ها به کار می‌رفت، و تابستانِ بلند، گرم و خشکِ دیاربکر هندوانه‌ای می‌سازد که هیچ جای دیگر با همان نتیجه نمی‌توان پروراند. گونهٔ بزرگِ نامدار، که تنها در پهنه‌های گل‌آلودِ کنارِ کرانهٔ رود کشت و در سپتامبر برداشت می‌شود، زمانی که بقیهٔ محصولِ هندوانه مدت‌ها در بازار بوده است، می‌تواند پنجاه کیلوگرم وزن بگیرد. یک میوه. پنجاه کیلوگرم. مشترک میانِ هر کس که بر سرِ سفره است. هندوانه بر سرِ سفره شکافته می‌شود، چاقو با صدای شکستن از درونِ سرخش می‌گذرد و شیرینی‌ای آشکار می‌شود که پرورش‌دهندگانِ هندوانه در سراسرِ ترکیه و فراتر از آن می‌پذیرند نمی‌توانند با آن برابری کنند. برندهٔ مسابقهٔ هندوانه‌خوریِ آمد در 2021 گفت: «مانندِ شکر و راحت‌الحلقوم. طعمش بسیار خوشایند بود. مثلِ شکر و راحت‌الحلقوم بود.»

نشانِ تجاریِ کردی: جشنواره و آوازه

جشنوارهٔ هندوانه و فرهنگِ دیاربکر از 1960 هر سال برگزار شده است. با رژه‌ای آغاز می‌شود: شترهای حاملِ هندوانه‌های عظیم از خیابانِ اکینجیلر به میدانِ داغ‌کاپی می‌روند و موسیقی و رقصِ مردمیِ کردی همراهشان است. سنگین‌ترین هندوانه‌ها وزن می‌شوند و نامِ پرورش‌دهندگانشان اعلام می‌شود. مسابقهٔ خوردن برگزار می‌شود. جشنواره هم جشنی شهری و هم نمایشگاهِ کشاورزی است و مشخصاً محصولی کردی را در شهری کردی گرامی می‌دارد. هر سال حدودِ 27,000 دونم زمین در استانِ آمد به کشتِ هندوانه اختصاص می‌یابد. محصول هم بازارِ محلی و هم شهرهای سراسرِ شمالِ کردستان، ترکیه و بازارهای صادراتی را تأمین می‌کند. هندوانهٔ دیاربکر محصولی دارای گواهیِ نشانِ جغرافیایی است؛ یعنی تنها هندوانه‌های کشت‌شده در محدودهٔ تعیین‌شدهٔ استانِ دیاربکر با شرایطِ خاص را می‌توان به این نام فروخت. به وصفِ یکی از نشریه‌های خوراکِ کردی، «نشانِ تجاریِ کردی در عرصهٔ بین‌المللی» است. ترکیه حدودِ بیست درصدِ هندوانهٔ جهان را تولید می‌کند. استانِ دیاربکر مرکزِ ملیِ این تولید است. مجموعه به مفتونهٔ آمد، بوریان، تنورِ گِلی، فلفلِ تیرهٔ ایزوت، ربِ فلفلِ قرمز و گندمِ سبزِ برشته بر آتش پرداخته است. اکنون به هدیهٔ تابستانیِ شهر می‌پردازد: میوه‌ای که در سپتامبر از باغ‌های دجله می‌آید، پنجاه کیلوگرم شیرینیِ تابستان که بر سرِ سفره شکافته و میانِ هر کس که حاضر است تقسیم می‌شود. میوان‌پروری: مقاله استدلال می‌کرد که سفرهٔ کردی برای سهیم‌شدن وجود دارد. هندوانهٔ آمد پنجاه کیلوگرم شاهدِ آن است.

پرسش‌های رایج

چرا هندوانهٔ دیاربکر چنین نامدار است؟

هندوانهٔ دیاربکر، آمد، به سه چیز نامدار است: اندازهٔ استثنایی، تا 50 کیلوگرم برای گونهٔ کنارِ رودِ دجله؛ شیرینیِ استثنایی از خاکِ آبرفتیِ غنی از موادِ معدنی و گرمای شدیدِ تابستان؛ و محیطِ خاصِ رشد در باغ‌های هوسل، باغ‌های ثبت‌شده در میراثِ جهانیِ یونسکو در امتدادِ دجله و زیرِ دیوارهای بازالتیِ کهنِ شهر. ترکیبِ خاک، گرما، رود و تاریخ در جای دیگر تکرارشدنی نیست و گواهیِ نشانِ جغرافیایی و هویتی بین‌المللی به‌عنوانِ محصولی کردی به هندوانه داده است.

باغ‌های هوسل چه هستند؟

باغ‌های هوسل باغ‌های تاریخیِ تولیدِ محصول برای بازارِ آمد، دیاربکر، هستند که در خمِ رودِ دجله زیرِ دیوارهای بازالتیِ ثبت‌شده در میراثِ جهانیِ یونسکو قرار دارند. یونسکو آن‌ها را «پیوندی میانِ شهر و آب که از دورهٔ نوسنگی غذای شهر را فراهم کرده است» توصیف می‌کند؛ باغ‌ها بخشی از محوطهٔ میراثِ جهانیِ دژِ دیاربکر و باغ‌های هوسل هستند که در 2015 ثبت شد. هزاران سال پیوسته زیرِ کشت بوده‌اند و از خاکِ آبرفتیِ غنیِ رسوب‌کردهٔ دجله استفاده کرده‌اند؛ در گذشته نیز با کوغا، کودِ کبوتر، بارور می‌شدند. هندوانه‌های آمد اینجا می‌رویند.

جشنوارهٔ هندوانهٔ دیاربکر چه زمانی است؟

جشنوارهٔ هندوانه و فرهنگِ دیاربکر در سپتامبر، هم‌زمان با برداشتِ گونهٔ بزرگِ نامدارِ کنارِ دجله، برگزار می‌شود. از 1960 هر سال در آمد برگزار شده و رویدادی شهری و مهم برای این شهرِ کردی است: با رژهٔ شترهای حاملِ هندوانه در خیابان‌های تاریخی آغاز می‌شود، موسیقی و رقصِ سنتیِ کردی دارد، مسابقهٔ هندوانه‌خوری برگزار می‌کند و پرورش‌دهندگانِ سنگین‌ترین میوهٔ فصل را معرفی می‌کند.

نتیجه‌گیری

کارپوز صد و چهل و هشتمین مقالهٔ مجموعه و آخرین نوشتهٔ دالا است. او به هر فصلِ آشپزخانهٔ باکور پرداخته است: کله‌دوشِ زمستانی، منقلِ بهاری، مفتونه و ففیل سالچاسیِ تابستانی، پستیل و سماقِ پاییزی. اکنون، در سپتامبر، به آخرین محصولِ تابستان پیش از آمدنِ سرما می‌پردازد: هندوانهٔ آمد، پنجاه کیلوگرم شیرینیِ دجله که زیرِ دیوارهای بازالتی، در باغ‌هایی که از دورهٔ نوسنگی غذا پرورانده‌اند، شکافته می‌شود. دیاربکر گندم و فلفل و عدس و بادمجان و گوشتِ برهٔ پخته در گودال و گنبدِ برنجِ پُرشده و سبزی‌های خشک‌شده بر بام است. در سپتامبر این است: میوه‌ای چنان بزرگ که دو نفر باید حملش کنند و چنان شیرین که مزهٔ شکر و راحت‌الحلقوم می‌دهد؛ از 1960 برای رژهٔ جشنواره بارِ شترها می‌شود. با صد و چهل و هشت مقاله، آشپزخانهٔ آمد کامل شده است.