کورت تاتلیسی؛ شیرینی کردی که نامش در استانبول ممنوع شد
کورت تاتلیسی (شیرینی کردی) شیرینی‌ای از آرد، کره و روغن با پودر قند روی آن است که نانوایی کرد از بدلیس به نام بیلیجه‌لی مهمت افندی ابداعش کرد. او در آغاز شیرینی‌های چرب کومبه را برای کارگران کردِ کشتی‌ها و بارج‌های شن در قاسم‌پاشای استانبول می‌پخت. این شیرینی با نام کورت تاتلیسی، یعنی شیرینی کردی، در سراسر استانبول مشهور شد. در دههٔ 1960، نیازی آکی، والی استانبول، فروش آن را با نام کردی‌اش ممنوع کرد. او نامش را به «کوچ تاتلیسی» (شیرینی قوچ) تغییر داد و استدلال کرد که واژهٔ «کورت» تبعیض‌آمیز است. شیرینی‌ای ممنوع شد چون نامش واژهٔ کرد را دربرداشت. این حذفی ملایم نیست. انتساب نادرست در ویکی‌پدیا یا گواهی نشان جغرافیاییِ حذف‌کنندهٔ کردها نیست. یک مقام دولتی با استفاده از قدرت دولت، واژهٔ «کردی» را از نام شیرینی حذف می‌کند. در میان چهل‌وچهار مقالهٔ این مجموعه، این صریح‌ترین اقدام مستندِ حذف در حوزهٔ خوراک است.
نکته‌های اصلی
• شیرینی‌ای از آرد، کره و روغن با پودر قند که بیلیجه‌لی مهمت افندی، نانوای کرد اهل بدلیس، ابداع کرد
• در سراسر استانبول با نام «کورت تاتلیسی» (شیرینی کردی) فروخته می‌شد؛ سپس در دههٔ 1960 والی استانبول نام آن را ممنوع کرد
• والی نیازی آکی نام آن را به «کوچ تاتلیسی» (شیرینی قوچ) تغییر داد؛ واژهٔ «کورت» تبعیض‌آمیز اعلام شد
• صریح‌ترین اقدام دولتیِ حذف در حوزهٔ خوراک که در این مجموعه مستند شده است؛ فرمانی دولتی برای حذف واژهٔ کردی از یک خوراک
اطلاعات کوتاه
نام اصلی: کورت تاتلیسی (شیرینی کردی)
نام جایگزین: کوچ تاتلیسی (شیرینی قوچ)، به فرمان دولت در دههٔ 1960
ابداع‌کننده: بیلیجه‌لی مهمت افندی، نانوای کرد اهل بدلیس
محل مشهور: کاراکویِ استانبول؛ در آغاز به کارگران کردِ اسکله‌های قاسم‌پاشا فروخته می‌شد
یک نانوا، یک شیرینی و یک ممنوعیت
بیلیجه‌لی مهمت افندی از روستای بیلیجه در کیغیِ استان بینگول آمده بود؛ در عمق باکورِ کردستان. او به استانبول مهاجرت کرد و در قاسم‌پاشا کسب‌وکاری به راه انداخت؛ جایی که کارگران مهاجر کرد در کشتی‌ها و بارج‌های شن در امتداد شاخ طلایی کار می‌کردند. او شیرینی‌های چرب کومبه، ساده و پرمایه و سیرکننده، به این کارگران می‌فروخت. آنان این شیرینی‌ها را کورت تاتلیسی، یعنی شیرینی کردی، می‌نامیدند. شیرینی‌ها فراتر از اسکله‌ها محبوب شدند و به مغازه‌های سراسر استانبول، به‌ویژه کاراکوی، راه یافتند. پاشیدن پودر قند اصلاحی بود که بعدها پدید آمد. اما نام باقی ماند: شیرینی کردی. نانوایی کرد به کارگران کرد می‌فروخت و شیرینی در جهان‌وطن‌ترین شهر ترکیه واژهٔ کردی را در نام خود حمل می‌کرد.
در دههٔ 1960، نیازی آکی، والی استانبول، مداخله کرد. او با تبعیض‌آمیز اعلام کردن این واژه، فروش شیرینی با نام کردی‌اش را ممنوع کرد. «کورت» را با «کوچ» (قوچ) جایگزین کرد و نام شیرینی را کوچ تاتلیسی گذاشت. این اقدام بخشی از سیاست گسترده‌تر سرکوب هویت کردی در ترکیه بود؛ همان دوره‌ای که سخن گفتن به کردی در مکان‌های عمومی ممنوع بود، موسیقی کردی منع می‌شد و نام‌های کردی روستاها با نام‌های ترکی جایگزین می‌شدند. ممنوعیت شیرینی اقدامی منفرد نبود. بخشی از کارزاری نظام‌مند برای حذف واژهٔ کردی از زندگی عمومی ترکیه بود. نام یک شیرینی خطرناک تلقی می‌شد، چون اذعان می‌کرد که مردم کرد وجود دارند و چیزهایی تولید می‌کنند.
طیف کامل حذف
این مجموعه همهٔ شکل‌های حذف خوراک کردی را مستند کرده است. تغییر فعال نام تجاری: قه‌هوه‌یا که‌زوانێ به مننگیچ قهوه‌سی تبدیل شد. پوشاندن منشأ جغرافیایی: بریان‌کباب به خوراکی از «جنوب‌شرقی ترکیه» بدل شد. جذب دولتی: ژاژی به وان اوتلو پینیر تبدیل شد. تناقض‌های ویکی‌پدیا: ته‌پسی در صفحه‌های مختلف کردی و عراقی معرفی می‌شود. سوءاستفاده از گواهی نشان جغرافیایی: بریان بدون اشاره به کردها به نام «سیرت» ثبت شد. حذف زبانی: کولیچه پشت املای عربیِ کلیچه ناپدید شد. حذف رقابتی: ریهیک میان ادعاهای ترک‌ها و ارمنی‌ها دربارهٔ پاستیرما محو شد. و اکنون، با کورت تاتلیسی، بی‌پرواترین شکل از همه: فرمانی دولتی که واژهٔ کردی را از نام شیرینی برداشت و «قوچ» را جایگزین کرد. این دگرگونی تدریجی فرهنگ نیست. سیاست است.
نتیجه‌گیری
مردی کرد از بدلیس در استانبول شیرینی پخت. کارگران کرد آنها را خریدند. شیرینی کردی نامیده شدند. والی نام را ممنوع کرد. شیرینی باقی ماند. نام کردی باقی ماند. مردم کرد باقی ماندند. این داستان کورت تاتلیسی است و داستان همهٔ خوراک‌های این مجموعه. می‌توانید نام شیرینی را عوض کنید. می‌توانید نام کباب را عوض کنید. می‌توانید نام قهوه را عوض کنید. می‌توانید خورش را ذیل عراق، پنیر را ذیل ارمنستان و ماست را ذیل یونان دسته‌بندی کنید. اما نانوا کرد بود. دستور پخت کردی است. دست‌هایی که خمیر را شکل دادند کردی بودند. و هیچ فرمان، هیچ والی و هیچ نظام دسته‌بندی‌ای این را تغییر نمی‌دهد. پس از چهل‌وچهار مقاله، این روشن‌ترین شاهد است که حذف خوراک کردی تصادفی نیست. یک سیاست بود. و خوراک با وجود آن باقی ماند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
ویکی‌پدیا — شیرینی کردی (بیلیجه‌لی مهمت افندی و ممنوعیت دههٔ 1960 به دستور والی نیازی آکی)
Kurdish-History.com — قه‌هوه‌یا که‌زوانێ؛ قهوهٔ کردی با نام تجاری تازه (همان سازوکار دولتیِ حذف)