مقدمه
در سنتی که مدت‌ها صدای مردان بر آن چیره بود، صدای زنی برخاست و همه‌چیز را تغییر داد. مریم خان، که در نیمهٔ نخست سدهٔ بیستم می‌زیست، نخستین زن کردی بود که آوازهایش بر صفحه ضبط شد؛ خواننده و دنگ‌بژِ پیشگامی که دیوار سکوت و پیش‌داوری را شکست تا جای خود را در میان صداهای بزرگ مردمش به دست آورد. در روزگاری که آواز خواندن زن در جمع ننگ شمرده می‌شد، او خواند و شجاعتش دری گشود که نسل‌های زنان کرد پس از او از آن گذشتند.
اگر عَودال زینکی به‌عنوان پادشاه دنگ‌بژان به یاد مانده است، مریم خان شایسته است به‌عنوان زنی به یاد بماند که آزادی تازه‌ای برای این هنر به دست آورد. زندگی او آکنده از آوارگی و سختی بود؛ از ازدواجی که به خاطر موسیقی‌اش رها کرد تا راه‌های طولانی از زادگاه کوهستانی‌اش به استودیوهای ضبط و ایستگاه‌های رادیویی شهرهای دور. از دل آن زندگی دشوار، صدها آواز و صدایی برآمد که هرگز فراموش نشده است.
داستان او در نهایت داستان شجاعت است: شجاعت خواندن هنگامی که آواز برای زنان ممنوع بود، برگزیدن هنر بر آسایش و رساندن صدای زنی کرد برای نخستین بار از امواج رادیویی به مردمش. به یاد آوردن مریم خان، تنها به یاد آوردن خواننده‌ای بزرگ نیست، بلکه یاد انقلابی آرام است؛ زنی که سکوت را شکست.
فهرست مطالب
مریم خان که بود؟
مریم خان، که از حدود 1904 تا 1949 می‌زیست، خواننده و دنگ‌بژ پیشگام کرد بود که به‌عنوان نخستین زن کرد با آوازهای ضبط‌شده و محفوظ شهرت دارد. او که به‌احتمال زیاد در منطقهٔ بوتان زاده شده و در سنت دنگ‌بژی پرورش یافته بود، با تابوی اجتماعیِ محکوم‌کنندهٔ آوازخوانی زنان در جمع مقابله کرد، به جای رها کردن هنرش از ازدواج خود گذشت و از مسیر زاخو، موصل و بغداد به هنرمند ضبط صفحه و صدایی در رادیوی کردی بدل شد. او در زندگی کوتاه و دشوارش صدها آواز آفرید و راه را برای زنان خوانندهٔ کرد بسیاری که پس از او آمدند گشود.
صدایی در برابر سکوت
برای دریافت بزرگی مریم خان نخست باید دانست با چه چیزی روبه‌رو بود. در جامعهٔ کردیِ روزگار او، مانند بسیاری از جوامع آن دوران، آواز خواندن زن در جمع یا برگزیدن موسیقی به‌عنوان حرفه، ننگ و حتی گناه دانسته می‌شد. دنگ‌بژان، خوانندگان و نگاهبانان سنت شفاهی، به‌طرز چشمگیری مرد بودند و زنی که می‌خواست این نقش را بر عهده بگیرد با نکوهش، مانع‌تراشی و از دست دادن خوش‌نامی روبه‌رو می‌شد. این هنر در عرصهٔ عمومی عملاً به روی زنان بسته بود.
بااین‌حال حقیقت این بود که زنان همواره آواز خوانده بودند. در خانه، کنار گهواره و دار بافندگی و بر سر گور، اغلب زنان بودند که لالایی‌ها و سوگ‌آوازها را می‌خواندند و بسیاری از زیباترین نغمه‌های این سنت را حفظ می‌کردند؛ بخش بزرگی از موسیقی در خاستگاه خود به آنان تعلق داشت. کار مریم خان این بود که آن صدای پنهان و خانگی را به فضای عمومی، صفحه و رادیو ببرد؛ او با این کار سکوت تحمیل‌شده بر زنان را به چالش کشید و جایی برای آنان در زندگی عمومی موسیقی کردی خواست. این اقدام شجاعانه بود و بهایی داشت.
نکات کلیدی
مریم خان نخستین زن کردی بود که آوازهایش ضبط شد.
او از حدود 1904 تا 1949 می‌زیست و در سنت دنگ‌بژی پرورش یافت.
او با تابوی محکوم‌کنندهٔ آوازخوانی زنان در جمع مقابله کرد.
او با خاندان بدرخان وصلت کرد، اما هنگامی که از خواندن منع شد، همسرش را ترک کرد.
او برای شرکتی بریتانیایی ضبط کرد و در رادیو بغداد خواند.
او راه را برای نسل‌های زنان خوانندهٔ کرد گشود.
دانستنی‌های کوتاه
نام: مریم خان (همچنین ماریام خان نوشته می‌شود)
دورهٔ زندگی: حدود 1904 تا 1949
خاستگاه: نامطمئن؛ احتمالاً منطقهٔ بوتان، بنا بر برخی روایت‌ها ارمنی‌تبار
نوع فعالیت: دنگ‌بژ و خواننده، هنرمند زن پیشگام کرد
ویژگی متمایز: نخستین زن کردی که آوازهایش ضبط شد
خانواده: وصلت با خاندان بدرخان؛ ترک همسر پس از منع شدن از خواندن
مسیر زندگی: از بوتان و سوریه به زاخو، موصل و بغداد
شهرت: ضبط‌ها و آواز «دومامه» در میان صدها آواز
تریبون: خوانندگی در برنامهٔ کردی رادیو بغداد
میراث: گشودن راه برای نسل‌های زنان خوانندهٔ کرد
آغازی مبهم
آغاز زندگی مریم خان در ابهام است و روایت‌های باقی‌مانده کاملاً هم‌داستان نیستند. عموماً گفته می‌شود او حدود 1904 در منطقهٔ بوتان زاده شد؛ سرزمین جزیره و بخش بالایی دجله که بخش بزرگی از موسیقی و افسانه‌های کردها از آن برخاسته است. اما بنا بر روایتی چشمگیر، او خاستگاه ارمنی یا مسیحی داشت؛ کودکی که در فاجعهٔ فرودآمده بر ارمنیان در 1915 یتیم شد و خانواده‌ای کرد او را پذیرفت و پرورش داد. اگر این روایت درست باشد، زندگی‌اش بازتابی چشمگیر از زندگی دنگ‌بژ بزرگ، کاراپت خاچو، خواهد بود؛ ارمنی‌ای که استاد آواز کردی شد. حقیقت خاستگاه او نامطمئن است و صادقانه‌ترین سخن این است که آن را به‌یقین نمی‌دانیم.
آنچه روشن‌تر است این است که خانواده‌اش در دههٔ 1920 در منطقهٔ کردنشین سوریه ساکن شدند و او غرق در سنت دنگ‌بژی بالید و آوازها و هنر کلامِ آوازی را آموخت که تا پایان عمر همراهش ماند. از این آغاز مبهم و دشوار، از کودکی با خاستگاه نامطمئن که در میان آشوب‌های اوایل سدهٔ بیستم پرورش یافت، یکی از مهم‌ترین صداهای سراسر تاریخ موسیقی کردی پدید آمد.
ازدواج با خاندان بدرخان
مریم خان در طول زندگی خود با چهره‌های برجستهٔ احیای فرهنگی کردی ارتباط یافت، پیش از همه با برادران جلادت و کامران بدرخان؛ روشنفکران اشرافی که نشریهٔ مشهورِ مؤثر در شکل‌گیری نوشتار مدرن کردی را بنیاد گذاشتند و برای حفظ زبان و میراث مردم خود کوشیدند. او با خاندان نامدار بدرخان وصلت کرد و به قلب نخبگان فرهنگی کردِ روزگار خود وارد شد.
اما ازدواج بر سر همان چیزی از هم پاشید که او را بزرگ می‌ساخت. گفته می‌شود همسرش با دنگ‌بژ بودن و خوانندگی همسرش در جمع راحت نبود؛ زیرا ننگ دیرین همچنان به زنی که اجرا می‌کرد می‌چسبید، حتی در خانواده‌ای چنین فرهیخته. مریم خان در انتخاب میان ازدواج و موسیقی، موسیقی خود را برگزید. او به جای دست کشیدن از هنر، همسرش را ترک کرد؛ تصمیمی با جسارت فوق‌العاده برای زنی در روزگار او که همه‌چیز را دربارهٔ قوت رسالت هنری‌اش بیان می‌کند. آوازهایش بیش از آسایش یا آبرومندی برایش اهمیت داشت و حاضر نبود خاموش شود.
راه دراز
باقی زندگی او راهی دراز در شهرهای جهان کردی و عربی بود. در دههٔ 1920 به زاخو، سپس در دههٔ 1930 به موصل و سرانجام به بغداد رفت؛ شهر بزرگی که آن زمان کانون شکوفای موسیقی و فرهنگ کردی بود. در هر مکان خواند و به‌ویژه در بغداد به جمع دنگ‌بژان و خوانندگان نامدار روزگار پیوست، همراه با هنرمندان مشهور کرد اجرا کرد و در میان ستارگان آن دوران جای گرفت.
زندگی دشوار و آواره‌واری بود، با ناامنی و وابستگی‌ای که اغلب نصیب موسیقی‌دانان و بیش از همه زنان موسیقی‌دان می‌شد. اما همین زندگی او را به استودیوها و ایستگاه‌های رادیویی رساند که صدایش در آن‌ها ثبت و به جهان فرستاده شد. راه دراز از کوه‌های بوتان تا اتاق‌های ضبط بغداد، مسیری بود که برای نخستین بار صدای زنی کرد را به مخاطبانی فراتر از محفل و خانه رساند.
نخستین ضبط‌ها
اوج زندگی هنری مریم خان هنگامی فرارسید که آوازهایش را برای شرکتی بریتانیایی در حوزهٔ موسیقی ضبط کرد و آن شرکت آن‌ها را بر صفحه تکثیر و منتشر ساخت. او با این ضبط‌ها نخستین زن کرد شد که صدایش بر صفحه حفظ شد؛ نقطهٔ عطفی در تاریخ موسیقی کردی. آوازهای خوانندگان پیشین تنها تا زمانی زنده می‌ماند که حافظه و اجرا آن‌ها را نگاه می‌داشت، اما آوازهای او اکنون در قالبی ثبت شده بود که می‌توانست پس از او بماند و بسیار فراتر از حضورش سفر کند.
در میان ضبط‌های او، آواز معروف به «دومامه» به‌ویژه محبوب شد و از بهترین نمونه‌های هنر او بود؛ گفته می‌شود در طول کار هنری خود صدها آواز آفرید و گروه‌هایی از سازهای زهی مانند ویولن و عود همراهی‌اش می‌کردند. ارزش این صفحه‌ها فراتر از موسیقی‌شان است؛ زیرا نخستین صدای ضبط‌شدهٔ زنی کرد و آوای شکستن یک مانع‌اند و طنین واقعی خواننده‌ای را برای ما حفظ می‌کنند که در غیر این صورت تنها از طریق روایت‌ها شناخته می‌شد. مریم خان از طریق آن‌ها همچنان می‌خواند.
صدا در رادیو
مریم خان فراتر از گرامافون، از طریق رسانهٔ تازهٔ رادیو مخاطبانی گسترده‌تر یافت. او به برنامه‌های کردی‌زبان رادیو بغداد پیوست که بخش کردی آن از اواخر دههٔ 1930 به بعد به یکی از شریان‌های بزرگ حیات موسیقی و فرهنگ کردی بدل شد؛ آوازها را از مرزها می‌گذراند و به کردهایی می‌رساند که می‌توانستند صدای خوانندگان خود را به زبان خویش بشنوند. صدای مریم خان بر امواج آن به شهرها و روستاهای سراسر سرزمین‌های کردی سفر کرد.
به‌سختی می‌توان در بیان اهمیت این پخش‌های رادیویی از بغداد و بعدها از ایروان اغراق کرد. در دوره‌ای که کاربرد عمومی زبان کردی در چندین دولت حاکم بر مناطق کردنشین محدود یا ممنوع بود، رادیو مجرایی گران‌بها بود که هنوز از طریق آن آوازهای دنگ‌بژان و حماسه‌ها و سوگ‌آوازهای بزرگ شنیده می‌شد. مریم خان از صداهایی بود که این مجرا را پُر می‌کرد و از طریق آن در سراسر کردستان شناخته و محبوب شد؛ صدای زنی که آوازهای مردمش را در هوا می‌پراکند.
کیلام و سوگ‌آواز
هنری که مریم خان به آن می‌پرداخت، هنر کیلام، روایت آوازی و سوگ‌آواز سنت دنگ‌بژی، بود و سهم زنان در این عرصه به‌ویژه ژرف بود. خوانندگان زن پیش از همه به سوگ‌آوازهای کیلام، آوازهای درد، فقدان و اشتیاق شهرت داشتند که با مویهٔ سوگ و لالایی، خصوصی‌ترین و عاطفی‌ترین شیوه‌های بیان این سنت، پیوندی نزدیک داشت. کیلام در دست خواننده‌ای بزرگ می‌توانست تمام سنگینی اندوه و عشق یک ملت را بیان کند.
مجموعهٔ آوازهای مریم خان سراسر این سنت غنی را در بر می‌گرفت؛ آوازهای عاشقانه و سوگ‌آوازها، آوازهای اشتیاق و آوازهای داستان‌های بزرگ. می‌توان گمان کرد که او داستان‌های مشهور، از جمله عشق‌های تراژیک مم و زین و سیابند و خجه و حماسه‌های کوهستانی چون جمبلی را می‌شناخت و می‌خواند. او با حمل این آوازها در صدای زنی و ثبت آن‌ها بر صفحه، به تمام این سنت بُعد و گستره‌ای تازه بخشید و ثابت کرد که ژرف‌ترین بیان روح کردی در آواز، قلمرو انحصاری مردان نیست.
راهی که گشود
شاید بزرگ‌ترین معیار اهمیت مریم خان آن چیزی باشد که پس از او آمد. او با شکستن تابو و به دست آوردن صدایی عمومی، راهی گشود که صفی طولانی از زنان خوانندهٔ کرد آن را پیمودند. عایشه شان بزرگ، که در دهه‌های پس از او شهرت یافت و برای هنرش سختی‌ها و آزارهای خود را تحمل کرد، مانند بسیاری دیگر، مریم خان را پیشگام خویش می‌دانست. یکی از دختران عمو، عمه، دایی یا خالهٔ خودِ او، الماس خان، نیز خواننده بود و در سراسر جهان کردی، نسلی از صداهای زنانه بر امواج رادیوهای بغداد و ایروان شنیده شدند.
این زنان، دنگ‌بژان و خوانندگانی که پس از مریم خان آمدند، دستاورد او را پیش بردند و حضور زمانی تصورناپذیر صدای زن در موسیقی عمومی کردی را به امری تثبیت‌شده و گرامی بدل کردند. هر زن کردی که از آن پس به آواز روی آورده، چیزی وام‌دار آن کسی است که نخست قدم برداشت، نکوهش را تحمل کرد و بها پرداخت تا پسینیان بتوانند آزادانه‌تر بخوانند. مریم خان تنها نخواند؛ زمینه را برای خواندن دیگران پس از خود فراهم کرد.
نمادپردازی و میراث
مریم خان به نماد شجاعتِ شکستن سکوت و قدرت یک صدا برای تغییر مرزهای امکان بدل شده است. در جهانی که به زنان می‌گفت خاموش باشند، او خواند؛ در جامعه‌ای که هنرش را ننگ می‌دانست، آن هنر را زندگی خود ساخت؛ و با برگزیدن موسیقی بر ازدواج و آسایشش اعلام کرد که صدای زن ارزش هر بهایی را دارد. زندگی او تجسم این حقیقت است که حفظ و رشد یک فرهنگ به کسانی وابسته است که برای مقابله با تنگ‌نظرانه‌ترین قراردادهای آن شجاعت دارند.
میراث او دوگانه است. بخشی در خودِ آوازها، ضبط‌ها و نغمه‌هایی نهفته است که امروز هنوز خوانندگان زن و مرد می‌خوانند و صدایش را در میان نسل‌ها زنده نگاه می‌دارند. بخش دیگر در آزادی‌ای است که به دست آورد؛ درِ گشوده‌ای که زنان کرد از آن به قلب موسیقی مردمشان وارد شده‌اند. اینکه او همهٔ این کارها را در زندگی‌ای تنها حدود چهل‌وپنج‌ساله، در میان سختی و گمنامی انجام داد، دستاوردش را باز هم بزرگ‌تر می‌سازد. زنی که سکوت را شکست، آوایی به جا گذاشت که هرگز متوقف نشده است.
مریم خان و کردها
مریم خان در داستان کردها، در کنار استادان بزرگ مردِ آواز مانند عَودال زینکی، به‌عنوان زنی که صدای زنان را به زندگی عمومی موسیقی کردی آورد جایگاهی گرامی دارد. برای مردمی که در دوره‌های طولانیِ بسته بودن مجراهای دیگر، هویت، تاریخ و زبان خود را پیش از همه از طریق آواز حفظ کرده‌اند، افزودن صدای زنان به این سنت کار کوچکی نبود؛ بازیافتن نیمی از صدای ملت بود.
کردها همچنین می‌توانند در وجود او سرشت درهم‌تنیده و مشترک میراث منطقه را بشناسند؛ زیرا اگر روایت‌های خاستگاه ارمنی او درست باشد، یکی از نخستین صداهای بزرگ آواز زنان کرد به کودکی از مردمی دیگر تعلق داشت که پذیرفته شد و با کردها یکی گشت، چنان‌که بارها در آن محل دیدار ملت‌ها رخ داده بود. زادگاه و تبارش هرچه بود، او تماماً خوانندهٔ کردها شد و صدایش برای همیشه به داستان آنان تعلق دارد. بزرگداشت مریم خان، بزرگداشت هم شجاعت زنان و هم گسترهٔ بخشندهٔ سنتی است که می‌توانست دختری از هر خاستگاه را به یکی از خود بدل کند.
بحث‌ها و برداشت‌های نادرست
آیا مریم خان واقعاً نخستین زن خوانندهٔ کرد بود؟ دقیق‌تر آن است که او را نخستین زن کردی بنامیم که آوازهایش ضبط و حفظ شد و نخستین زنی که از طریق صفحه و رادیو به شهرت عمومی گسترده رسید. زنان البته همواره در جامعهٔ کردی، در خانه و در مناسبت‌های بزرگ زندگی خوانده بودند و بسیاری از نغمه‌های این سنت از آنان سرچشمه می‌گرفت. آنچه تازه و پیشگامانه بود، ورود او به عرصهٔ عمومی، ضبط و پخش بود که زنان از آن محروم شده بودند و از این منظر او به‌راستی راهگشا بود.
خاستگاه واقعی او چه بود؟ در اینجا صداقت مستلزم پذیرش عدم قطعیت است. برخی روایت‌ها زادگاه او را منطقهٔ بوتان می‌دانند و او را کردِ مادرزاد معرفی می‌کنند؛ روایت دیگری او را ارمنی یا مسیحی‌تبار می‌داند که در 1915 یتیم شد و خانواده‌ای کرد او را پرورش داد، بسیار شبیه دنگ‌بژ بزرگ، کاراپت خاچو. اسناد آغاز زندگی او برای حل این پرسش بسیار اندک است و بهتر است ابهام را بپذیریم تا اینکه یک روایت را واقعیت قطعی اعلام کنیم. آنچه مسلم است این است که او به یکی از صداهای بزرگ آواز کردی بدل شد.
چرا شرایط برای او به‌عنوان زن چنین دشوار بود؟ دشواری از قراردادهای اجتماعی زمان و مکان او سرچشمه می‌گرفت که آوازخوانی عمومی و زندگی موسیقی‌دان حرفه‌ای را برای زن ننگ می‌دانست؛ داوری‌ای رایج در بسیاری از جوامع آن دوران که ویژهٔ کردها نبود. همین قراردادها ازدواجش را از او گرفت و برای خواندن ناچار بود در برابرشان بایستد. بزرگی او دقیقاً در نپذیرفتن آن‌هاست و نمونهٔ او به‌تدریج به تغییرشان کمک کرد. این داستان تنها ناکامی یک فرهنگ نیست، بلکه داستان شجاعت یک زن در برابر محدودیت‌های عصر خویش است.
موضوعات مرتبط
دنگ‌بژ: سنت خنیاگری کردی که مریم خان در آن پرورش یافت
عَودال زینکی: پادشاه دنگ‌بژان، استاد بزرگ مردِ این سنت
فلیتی قوتو: داستان حفظ‌شده به دست کاراپت خاچو، دنگ‌بژ ارمنی‌تبار
مم و زین: حماسهٔ بزرگ عاشقانهٔ کردی در سنت آوازی
سیابند و خجه: داستان عاشقانهٔ تراژیک در سنت شفاهی کردی
جمبلی: حماسهٔ عاشقانهٔ کوهستانیِ شاهزادهٔ حکاری
پرسش‌های متداول
مریم خان که بود؟
مریم خان، که از حدود 1904 تا 1949 می‌زیست، خواننده و دنگ‌بژ پیشگام کرد بود که به‌عنوان نخستین زن کرد با آوازهای ضبط‌شده و محفوظ شهرت دارد. او که در سنت دنگ‌بژی پرورش یافته بود، با تابوی آوازخوانی زنان در جمع مقابله کرد، راه خود را به بغداد رساند و به هنرمند ضبط صفحه و صدایی در رادیوی کردی بدل شد و راه را برای نسل‌های زنان خواننده گشود.
چرا مریم خان چنین مهم بود؟
اهمیت او در شکستن سکوت تحمیل‌شده بر زنان در موسیقی عمومی کردی بود. او به‌عنوان نخستین زن کردی که آوازهایش را ضبط کرد و از طریق صفحه و رادیو به شهرت گسترده رسید، تابوی محروم‌کنندهٔ زنان از عرصهٔ عمومی موسیقی را به چالش کشید و راهی گشود که زنان خوانندهٔ کرد بسیاری پس از او پیمودند. شجاعت او مرزهای امکان را تغییر داد.
مریم خان به خواندن چه آوازهایی شهرت دارد؟
او به ضبط‌هایش شهرت دارد که آواز معروف به «دومامه» در میانشان به‌ویژه محبوب شد و گفته می‌شود در طول کار هنری خود صدها آواز آفرید. مجموعهٔ آوازهایش سوگ‌آوازهای کیلام، آوازهای عاشقانه و آوازهای داستان‌های بزرگ کردی را در بر می‌گرفت که با سبک عمیقاً عاطفیِ مشهور در میان دنگ‌بژان زن خوانده می‌شد.
آیا مریم خان کرد بود یا ارمنی؟
خاستگاه او واقعاً نامطمئن است. برخی روایت‌ها می‌گویند در منطقهٔ بوتان زاده شد و کردِ مادرزاد بود؛ روایت دیگری او را ارمنی یا مسیحی‌تبار می‌داند که در 1915 یتیم شد و خانواده‌ای کرد او را پرورش داد. اسناد آغاز زندگی او برای حل این مسئله بسیار اندک است. آنچه مسلم است این است که او به یکی از صداهای بزرگ آواز کردی بدل شد.
چرا مریم خان همسرش را ترک کرد؟
او با خاندان نامدار بدرخان وصلت کرده بود، اما همسرش با خوانندگی او در جمع راحت نبود؛ زیرا قراردادهای اجتماعی آن زمان اجرای زن را ننگ می‌دانست. مریم خان در انتخاب میان ازدواج و موسیقی، موسیقی را برگزید و همسرش را ترک کرد؛ اقدامی با جسارت چشمگیر که بازتاب قوت پای‌بندی او به هنرش است.
میراث مریم خان چه بود؟
میراث او دو وجه دارد: آوازها و ضبط‌هایی که امروز همچنان خوانده و دوست داشته می‌شوند و آزادی‌ای که برای زنان در موسیقی کردی به دست آورد. او با نخستین بودن در ضبط و کسب شهرت عمومی، راه را برای خوانندگان بعدی مانند عایشه شان و دنگ‌بژان زن بسیاری که پس از او آمدند گشود و صدایی عمومی در موسیقی مردمشان را به زنان کرد بازگرداند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
مریم خان، خواننده ـ مرکز فرهنگی کردی نیویورک
حافظهٔ فرهنگ کردی: قصه‌گویان دنگ‌بژ ـ ژینها
صفحه‌های کمیاب کردی (ماریام خان، دومامه) ـ پخش سارا
برخی خنیاگران کرد ـ استیون جونز