Destpêk
Di kevneşopiyekê de ku demeke dirêj dengên mêran serdest bûn, dengê jinekê bilind bû û her tişt guherand. Meryem Xan, ku di nîvê yekem ê sedsala bîstem de jiya, yekem jina Kurd bû ku stranên wê li ser plakê hatin tomarkirin. Ew stranbêj û dengbêjeke pêşeng bû; dîwarê bêdengî û pêşdaraziyê derbas kir da cihê xwe di nav dengên mezin ên gelê xwe de bidest bixe. Di serdemekê de ku strana jinê li ber gel şerm dihate hesibandin, wê stran got û wêrekiya wê deriyek vekir ku paşê nifşên jinên Kurd ên stranbêj jê re derbas bûn.
Heke Evdalê Zeynikê wek şahê dengbêjan tê bîranîn, Meryem Xan jî hêja ye wek jina ku azadiyeke nû ji bo wê hunerê bidest xist were bîranîn. Jiyana wê bi ger û dijwariyê derbas bû; wê ji bo muzîka xwe dev ji zewaca xwe berda û rêyên dirêj ji welatê xwe yê çiyayî heta studyoyên tomarkirinê û radyoyên bajarên dûr derbas kirin. Ji wê jiyana dijwar bi sedan stran û dengek derket ku qet nehatiye jibîrkirin.
Di dawiyê de çîroka wê çîroka wêrekiyê ye: wêrekiya strankirinê gava stran ji bo jinan qedexe bû, hilbijartina hunerê li ser rehetiyê û ji bo cara yekem şandina dengê jineke Kurd bi pêlên radyoyê ber bi gelê wê. Bîranîna Meryem Xan tenê bîranîna stranbêjeke mezin nîne; bîranîna şoreşgêreke aram jî ye, jina ku bêdengî şikand.
Naverok
Meryem Xan kî bû?
Meryem Xan, ku ji dor 1904 heta 1949 jiya, stranbêj û dengbêjeke pêşeng a Kurd bû. Ew wek yekem jina Kurd ku stranên wê hatin tomarkirin û parastin tê navdarkirin. Bi îhtîmaleke mezin li herêma Botan ji dayik bû û di kevneşopiya dengbêjiyê de perwerde dît. Wê li dijî tabûya civakî ya ku strana jinan li ber gel şermezar dikir rabû, ji şûna ku dev ji hunera xwe berde dev ji zewaca xwe berda û bi rêya Zaxo, Mûsil û Bexda bû hunermendeke tomarkirinê û dengekî radyoya Kurdî. Di jiyaneke kurt û dijwar de bi sedan stran afirand û rê ji bo gelek jinên Kurd ên stranbêj ku li pey wê hatin vekir.
Dengek li hember bêdengiyê
Ji bo têgihiştina mezinahiya Meryem Xan, divê berî her tiştî mirov zanibe wê li hember çi şer dikir. Di civaka Kurdî ya wê demê de, wek di gelek civakên wê serdemê de, strana jinê li ber gel an kirina muzîkê wek pîşeyek şerm û heta guneh dihate hesibandin. Dengbêj, stranbêj û parêzvanên kevneşopiya devkî, bi piraniya xwe mêr bûn. Jina ku dixwest vê rolê bigire bertekên nerînî, asteng û windakirina navê xwe yê baş dibînî. Di pratîkê de qada giştî ya vê hunerê li jinan girtî bû.
Lê rastî ew bû ku jinan her dem stran gotibûn. Di malê de, li ber dergûş û tevnê û li kêleka goran, gelek caran jin bûn ku lorî û şîn digotin û gelek ji melodiyên herî bedew ên kevneşopiyê veguhastibûn; di rehên xwe de beşeke mezin a muzîkê ya wan bû. Ya ku Meryem Xan kir ew bû ku ev dengê veşartî yê malê derxist ber çavan, anî ser plak û radyoyê. Bi vê yekê wê li dijî bêdengiya ku li jinan hatibû ferzkirin rabû û di jiyana giştî ya muzîka Kurdî de cihek ji bo wan xwest. Ev karekî bi wêrekiyeke rastîn bû û bihayê wê hebû.
Xalên sereke
Meryem Xan yekem jina Kurd bû ku stranên wê hatin tomarkirin.
Wê ji dor 1904 heta 1949 jiya û di kevneşopiya dengbêjiyê de perwerde dît.
Wê li dijî tabûya ku strana jinan li ber gel şermezar dikir rabû.
Wê bi endamekî malbata Bedirxan re zewicî, lê gava stran li wê hat qedexekirin ji wê zewacê derket.
Wê ji bo şirketeke Brîtanî stran tomar kirin û li Radyoya Bexda stran got.
Wê rê ji bo nifşên jinên Kurd ên stranbêj vekir.
Agahiyên kurt
Nav: Meryem Xan (wek Mariam Khan jî tê nivîsandin)
Demên jiyanê: Ji dor 1904 heta 1949
Esil: Nezelal e; bi îhtîmal herêma Botan, li gor hin vegotinan esilê wê Ermenî bû
Cure: Dengbêj û stranbêj, hunermendeke jin a pêşeng a Kurd
Taybetmendiya navdar: Yekem jina Kurd ku stranên wê hatin tomarkirin
Malbat: Bi endamekî malbata Bedirxan re zewicî; gava stran li wê hat qedexekirin ji wê zewacê derket
Rêwîtî: Ji Botan û Sûriyeyê heta Zaxo, Mûsil û Bexda
Sedema navdariyê: Tomarên wê û strana wê Domamê, di nav bi sedan stranan de
Qada pêşkêşkirinê: Di bernameya Kurdî ya Radyoya Bexda de stran got
Mîrat: Rê ji bo nifşên jinên Kurd ên stranbêj vekir
Destpêkeke nezelal
Jiyana destpêkê ya Meryem Xan nezelal e û vegotinên ku mane bi tevahî li hev nakin. Bi gelemperî tê gotin ku ew li dor 1904 li herêma Botan ji dayik bû, li welatê Cizîrê û beşa jorîn a Dîcle ku ew qas muzîk û efsane daye Kurdan. Lê li gor vegotineke berbiçav, esilê wê Ermenî an Xiristiyan bû: zarokek ku di felaketa ku di 1915 de hat ser Ermeniyan de sêwî ma û malbateke Kurd ew wergirt û mezin kir. Heke ev vegotin rast be, jiyana wê bi awayekî berbiçav dişibihe ya dengbêjê mezin Karapetê Xaço, Ermeniyê ku bû hostayê strana Kurdî. Rastiya esilê wê nezelal e û gotina herî rast ew e ku esilê wê bi pêbawerî nayê zanîn.
Ya zelaltir ew e ku di salên 1920 de malbata wê careke din li herêma Kurdî ya Sûriyeyê bi cih bû û ew di nav kevneşopiya dengbêjiyê de mezin bû. Wê stran û hunera peyva bi stran fêr bû, yên ku dê di tevahiya jiyana xwe de bi xwe re bibirana. Ji van destpêkên nezelal û dijwar, ji zarokekê bi esilekî nezelal ku di nav tevliheviyên destpêka sedsala bîstem de mezin bû, yek ji dengên herî girîng ên tevahiya dîroka muzîka Kurdî derket.
Zewaca bi malbata Bedirxan re
Di jiyana xwe de Meryem Xan bi kesayetên sereke yên vejîna çanda Kurdî re têkilî danî, berî her tiştî bi bira Celadet û Kamuran Bedirxan re. Ew rewşenbîrên esilzade bûn ku kovara navdar, ya ku alîkariya şêwegirtina nivîskariya nûjen a Kurdî kir, damezirandin û ji bo parastina ziman û mîrata gelê xwe xebitîn. Wê bi endamekî malbata navdar a Bedirxan re zewicî û ket navenda elîta çandî ya Kurdî ya serdema xwe.
Lê zewac ji ber heman tiştê ku ew mezin kiribû têk çû. Tê gotin ku mêrê wê ji dengbêjbûna jina xwe, ji stranbêjbûna wê ya li ber gel, nerehet bû. Ji ber ku şerma kevin hîn jî bi jina ku pêşkêşkarî dikir ve zeliqî bû, heta di malbateke bi vê qasê perwerde û çandî de jî. Gava Meryem Xan di navbera zewac û muzîka xwe de neçar ma hilbijartinê bike, wê muzîka xwe hilbijart. Ji şûna ku dev ji hunera xwe berde, mêrê xwe hişt. Ev ji bo jineke wê serdemê biryareke bi wêrekiyeke awarte bû û hemû hêza dilgirêdana wê bi hunerê re nîşan dide. Stranên wê ji rehetî û ji navê civakî yê rêzgirtî bêtir girîng bûn û wê qebûl nekir bêdeng bimîne.
Rêya dirêj
Mayîna jiyana wê rêyeke dirêj di nav bajarên cîhana Kurd û Ereb de bû. Di salên 1920 de çû Zaxo, paşê di salên 1930 de çû Mûsil û di dawiyê de çû Bexda, bajarê mezin ku wê demê navendeke geş a muzîk û çanda Kurdî bû. Li her cihî wê stran got. Bi taybetî li Bexda ket nav koma dengbêj û stranbêjên navdar ên serdemê, li kêleka hunermendên Kurd ên navdar pêşkêşkarî kir û cihê xwe di nav stêrkên wê serdemê de girt.
Ev jiyaneke dijwar û gerok bû, ku bi neewlehî û girêdayîbûna bi kesên din ve dihate nîşankirin; ev şert pir caran dihatin ser muzîkjenan û herî zêde jî ser muzîkjeneke jin. Lê ev heman jiyan bû ku ew gihand studyoyan û radyoyan, yên ku dê dengê wê tomar bikin û ber bi cîhanê ve bişînin. Rêya dirêj ji çiyayên Botan heta odeyên tomarkirinê yên Bexda ew rê bû ku dengê jineke Kurd ji bo cara yekem gihand guhdarên derveyî civîn û malê.
Tomarên yekem
Lutkeya jiyana hunerî ya Meryem Xan gava hat ku wê stranên xwe ji bo şirketeke muzîkê ya Brîtanî tomar kirin. Şirketê ew li ser plakê çap kirin û belav kirin. Bi van tomaran ew bû yekem jina Kurd ku dengê wê li ser plakê hat parastin; gaveke girîng di dîroka muzîka Kurdî de. Stranên stranbêjên berê tenê heta ku bîranîn û pêşkêşkirin dikaribûn wan biparêzin dijiyan. Yên wê êdî di şêweyekî sabît de hatibûn parastin, ku dikaribû ji jiyana wê dirêjtir bidome û ji hebûna wê pir dûrtir bigere.
Di nav tomarên wê de strana ku bi navê Domamê tê zanîn bi taybetî hezkirî bû, yek ji nimûneyên herî bedew ên hunera wê. Tê gotin ku wê di jiyana xwe ya hunerî de bi sedan stran afirandine, bi hevaltiya komên amûrên teldar wek keman û lûtê. Ev plak ji muzîka xwe jî wêdetir bihagiran in, ji ber ku yekem dengê tomarkirî yê jineke Kurd in, dengê astengeke şikestî. Ew ji me re heman awaz û rengên dengê stranbêjeke diparêzin, ya ku bê van tomaran tenê bi vegotinên kesên din dê bihata naskirin. Bi wan Meryem Xan hîn jî stran dibêje.
Dengê li radyoyê
Ji gramofonê wêdetir, Meryem Xan bi amûra nû ya radyoyê guhdarên hîn berfirehtir dîtin. Ew tevlî weşanên bi zimanê Kurdî yên Radyoya Bexda bû. Beşa wê ya Kurdî, ji dawiya salên 1930 û pê ve, bû yek ji rehên sereke yên jiyana muzîk û çanda Kurdî; stran ji sînoran derbas dikirin û digihandin Kurdan, ku dikaribûn bi zimanê xwe dengên stranbêjên xwe bibihîzin. Bi pêlên wê dengê Meryem Xan gihand bajar û gundên li seranserê welatê Kurdan.
Girîngiya van weşanên radyoyê, ji Bexda û paşê ji Êrîvanê, ew qas mezin e ku bi zehmetî dikare zêde were gotin. Di demekê de ku bikaranîna zimanê Kurdî li ber gel li çend dewletên ku herêmên Kurdî bi rê ve dibirin sînordar an qedexe bû, radyo kanaleke bihagiran bû. Bi wê stranên dengbêjan, destanên mezin û şîn hîn dikaribûn bên bihîstin. Meryem Xan yek ji dengên ku wê kanalê dagirtin bû. Bi wê li seranserê Kurdistanê hat naskirin û hezkirin; dengê jinekê stranên gelê xwe di hewayê re dibir.
Kilam û şîn
Hunera ku Meryem Xan dikir hunera kilamê bû: vegotin û şîna bi stran a kevneşopiya dengbêjiyê. Di vir de tevkariya jinan bi taybetî kûr bû. Stranbêjên jin berî her tiştî bi kilamên xwe yên şînê dihatin naskirin, bi stranên êş, windakirin û hesretê, ku bi şîna cenazeyan û loriyan ve ji nêzîk ve girêdayî bûn; bi qada herî dilnêzîk û hestyar a kevneşopiyê. Di destê stranbêjeke mezin de kilam dikaribû hemû giraniya xem û evîna gelekî bîne ser ziman.
Repertuwara Meryem Xan li seranserê vê kevneşopiya dewlemend digeriya: stranên evînê û şîn, stranên hesretê û stranên çîrokên mezin. Tê texmînkirin ku ew cîhana destanên navdar nas dikir û jê stran digot; evînên trajîk ên Mem û Zînê û Siyabend û Xecê, û destanên çiyayî wek Cembelî. Bi veguhastina van stranan bi dengê jinekê û tomarkirina wan li ser plakê, wê aliyekî nû û gihiştineke berfirehtir da tevahiya kevneşopiyê. Wê nîşan da ku derbirîna herî kûr a ruhê Kurdî di stranê de tenê qada mêran nîne.
Rêya ku wê vekir
Dibe ku pîvana herî mezin a girîngiya Meryem Xan tiştên ku piştî wê hatin bin. Bi şikandina tabûyê û bidestxistina dengekî li ber gel, wê rêyek vekir ku rêzeke dirêj a jinên Kurd ên stranbêj dê bişopînin. Eyşe Şana mezin, ya ku di dehsalên piştî wê de navdar bû û ji bo hunera xwe dijwarî û zordariyên xwe kişandin, wek gelek kesên din Meryem Xan wek pêşeng dibînî. Elmas Xan, xizma wê bi xwe ya ji aliyê ap, met, xal an xaltiyê ve, jî stranbêj bû. Li seranserê cîhana Kurdî nifşek dengên jinan li ser pêlên radyoyên Bexda û Êrîvanê dest pê kir ku were bihîstin.
Van jinan, dengbêj û stranbêjên jin ên ku piştî Meryem Xan hatin, destkefta wê birin pêş. Wan hebûna dengê jinê di muzîka giştî ya Kurdî de, ya ku berê heta fikirîn jî nedihate, kir tiştekî bi cih bûyî û rêzgirtî. Her jina Kurd ku ji wê demê ve dest bi stranê kiriye tiştek deyndarê ya yekem e: ya ku bertekên nerînî kişandin û biha da da yên piştî wê bikaribin bi azadiyeke zêdetir stran bibêjin. Meryem Xan tenê stran negot; wê zemîn amade kir da kesên din piştî wê stran bibêjin.
Sembol û mîrat
Meryem Xan bûye sembola wêrekiya şikandina bêdengiyê û hêza dengekî tenê ji bo guhertina tiştên ku dibin mimkin. Di cîhanekê de ku ji jinan re digot bêdeng bin, wê stran got; di civakekê de ku şerm bi hunera wê ve girê dida, wê ew huner kir jiyana xwe. Bi hilbijartina muzîka xwe li ser zewac û rehetiya xwe, wê ragihand ku dengê jinê hêjayî her bihayî ye. Jiyana wê rastiya vê yekê nîşan dide ku parastin û pêşketina çandekê bi wan kesan ve girêdayî ye ku wêrekiya wan heye li dijî adetên wê yên herî teng rabin.
Mîrata wê du alî heye. Yek di stranan bi xwe de ye, di tomar û melodiyên ku îro jî stranbêjên her du zayendan dibêjin û dengê wê di nav nifşan de zindî digirin. Ya din di azadiya ku wê bidest xist de ye, di deriyê vekirî de ku jinên Kurd jê re ketine nav dilê muzîka gelê xwe. Ku wê hemû ev di jiyaneke tenê bi qasî çil û pênc salan de, di nav dijwarî û nezelaliyê de, kir, destkeftê hîn mezintir dike. Jina ku bêdengî şikand, dengek li pey xwe hişt ku qet nesekiniye.
Meryem Xan û Kurd
Meryem Xan di çîroka Kurdan de cihekî hêja heye, li kêleka hostayên mezin ên mêr ên stranê wek Evdalê Zeynikê, wek jina ku dengê jinan anî nav jiyana giştî ya muzîka Kurdî. Ji bo gelekî ku nasname, dîrok û zimanê xwe berî her tiştî bi stranê parastine, di demên dirêj de ku rêyên din li wan girtî bûn, zêdebûna dengên jinan di wê kevneşopiyê de tiştekî biçûk nebû; ew vegerandina nîvê dengê neteweyê bû.
Di wê de jî Kurd dikarin xwezaya têkel û hevpar a mîrata herêmê nas bikin. Ji ber ku heke vegotinên esilê wê yê Ermenî rast bin, yek ji dengên mezin ên yekem ên strana jinên Kurd ya zarokekê ji gelekî din bû; zarokek ku hatibû wergirtin û bi Kurdan re yek bûbû, wek pir caran li wî cihê hevdîtina neteweyan çêdibû. Ji kîjan esilî hatibe jî, ew bi tevahî bû stranbêja Kurdan û dengê wê heta herheyî ya çîroka wan e. Rêzgirtina Meryem Xan rêzgirtina hem wêrekiya jinan hem jî firehiya dilovan a kevneşopiyekê ye, ku dikaribû keçeke ji her esilî bike yek ji xwe.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Meryem Xan bi rastî yekem jina Kurd a stranbêj bû? Gotina herî rast ew e ku ew yekem jina Kurd bû ku stranên wê hatin tomarkirin û parastin, û yekem bû ku bi plak û radyoyê navdariyeke berfireh a giştî bidest xist. Bê guman jinan her dem di civaka Kurdî de stran gotibûn, di malê de û di bûyerên mezin ên jiyanê de, û rehê gelek melodiyên kevneşopiyê ji wan dihat. Ya nû û pêşeng ew bû ku wê ket qada giştî, tomarkirî û weşandî, ya ku jin jê hatibûn dûrxistin. Di vê wateyê de ew bi rastî pêşengeke rêvekir bû.
Esilê wê yê rastîn çi bû? Li vir durustî daxwaz dike ku mirov nezelaliyê qebûl bike. Hin vegotin cihê jidayikbûna wê li herêma Botan datînin û wê wek Kurda ji dayikbûnê dibînin. Vegotineke din dibêje ku esilê wê Ermenî an Xiristiyan bû, di 1915 de sêwî ma û ji aliyê malbateke Kurd ve hat mezin kirin, pir dişibîhe dengbêjê mezin Karapetê Xaço. Belgeyên jiyana wê ya destpêkê pir kêm in û nikarin pirsê çareser bikin; baştir e mirov nezelaliyê qebûl bike, ji şûna ku guhertoyeke tenê wek rastiyekê ragihîne. Ya teqez ew e ku ew bû yek ji dengên mezin ên strana Kurdî.
Çima ji bo wê wek jinekê ew qas dijwar bû? Dijwarî ji adetên civakî yên dem û cihê wê dihat, ku strana li ber gel û jiyana muzîkjena pîşeyî ji bo jinê şerm dihesibandin. Ev daraz di gelek civakên wê serdemê de hevpar bû û taybet bi Kurdan ve girêdayî nebû. Ev adet bûn ku zewaca wê ji wê standin û diviya bû ji bo strankirinê li dijî wan rabe. Mezinahiya wê tam di redkirina wan de ye û nimûneya wê bi demê re alîkariya guhertina wan kir. Ev tenê çîroka kêmasiyeke çandê nîne, lê çîroka wêrekiya jinekê li hember sînorên serdema xwe ye.
Mijarên têkildar
Dengbêj: kevneşopiya helbestvanî û stranbêjiya Kurdî ku Meryem Xan tê de perwerde dît
Evdalê Zeynikê: şahê dengbêjan, hostayê mezin ê mêr ê kevneşopiyê
Filîtê Quto: destana ku Karapetê Xaço, dengbêjê ku bi esil Ermenî bû, parast
Mem û Zîn: destana mezin a evîna Kurdî ji kevneşopiya bi stran
Siyabend û Xecê: çîroka trajîk a evînê ji kevneşopiya devkî ya Kurdî
Cembelî: destana çiyayî ya evînê ya mîrê Hekkarî
Pirsên pir tên kirin
Meryem Xan kî bû?
Meryem Xan, ku ji dor 1904 heta 1949 jiya, stranbêj û dengbêjeke pêşeng a Kurd bû û wek yekem jina Kurd ku stranên wê hatin tomarkirin û parastin tê navdarkirin. Di kevneşopiya dengbêjiyê de perwerde dît, li dijî tabûya strana jinan li ber gel rabû û çû Bexda. Ew bû hunermendeke tomarkirinê û dengekî radyoya Kurdî û rê ji bo nifşên jinên stranbêj vekir.
Çima Meryem Xan ew qas girîng bû?
Ew girîng bû ji ber ku wê bêdengiya li jinan di muzîka giştî ya Kurdî de hatibû ferzkirin şikand. Wek yekem jina Kurd ku stranên xwe tomar kir û bi plak û radyoyê navdariyeke berfireh bidest xist, wê li dijî tabûya ku jin ji qada giştî ya muzîkê dûr dixist rabû. Wê rêyek vekir ku gelek jinên Kurd ên stranbêj ên paşê dê bişopînin. Wêrekiya wê tiştên ku dibûn mimkin guherandin.
Meryem Xan bi gotina kîjan stranan navdar e?
Ew bi tomarên xwe navdar e; di nav wan de strana ku bi navê Domamê tê zanîn bi taybetî hezkirî bû. Tê gotin ku wê di jiyana xwe ya hunerî de bi sedan stran afirandine. Repertuwara wê kilamên şînê, stranên evînê û stranên çîrokên mezin ên Kurdî dihewand. Ew bi şêwaza kûr û hestyar dihatin gotin, ya ku dengbêjên jin bi taybetî pê dihatin naskirin.
Meryem Xan Kurd bû an Ermenî bû?
Esilê wê bi rastî nezelal e. Hin vegotin dibêjin ew li herêma Botan ji dayik bû û bi jidayikbûnê Kurd bû. Vegotineke din dibêje esilê wê Ermenî an Xiristiyan bû, di 1915 de sêwî ma û ji aliyê malbateke Kurd ve hat mezin kirin. Belgeyên jiyana wê ya destpêkê pir kêm in û nikarin mijarê çareser bikin. Ya teqez ew e ku ew bû yek ji dengên mezin ên strana Kurdî.
Çima Meryem Xan mêrê xwe hişt?
Wê bi endamekî malbata navdar a Bedirxan re zewicîbû, lê mêrê wê ji stranbêjbûna wê ya li ber gel nerehet bû, ji ber ku adetên civakî yên wê demê şerm bi jina ku pêşkêşkarî dikir ve girê didan. Gava di navbera zewac û muzîka xwe de neçar ma hilbijartinê bike, Meryem Xan muzîka xwe hilbijart û mêrê xwe hişt. Ev karekî bi wêrekiyeke berbiçav bû û hêza dilsoziya wê ya ji bo hunera xwe nîşan dide.
Mîrata Meryem Xan çi bû?
Mîrata wê du alî heye: stran û tomarên ku îro jî tên gotin û hezkirin, û azadiya ku wê ji bo jinan di muzîka Kurdî de bidest xist. Bi yekembûna di tomarkirin û bidestxistina navdariya giştî de, wê rê ji bo stranbêjên paşê wek Eyşe Şan û gelek dengbêjên jin ên ku li pey wê hatin vekir. Wê dengê jinên Kurd di muzîka gelê wan de vegerand qada giştî.
Çavkanî û xwendina bêtir
Meryem Xan, stranbêj — Navenda Çanda Kurdî ya New Yorkê
Li ser şopên zimanekî qedexekirî — The Attic
Bîranîna çanda Kurdî: Dengbêjên çîrokbêj — JINHA
Plakên Kurdî yên kêmpeyda (Mariam Khan, Domamê) — Sara Distribution
Hin dengbêjên Kurd — Stephen Jones