Destpêk
Di nav hemû dengbêjên Kurdan de navek li ser hemû navên din disekine, nîv dîrok û nîv efsane: Evdalê Zeynikê, mamosteyê kor ê dengbêjiyê yê bilindahiyên Serhedê, ku wek şahê dengbêjan û bavê damezrîner ê hemû kevneşopiya destana kurdî ya stranbêjî tê bîranînkirin. Ew di hemû sedsala dirêj a nozdehem de jiya, li gor kevneşopiyê ji sed salî gelek zêdetir; di dengê wî yê kûr û nayê jibîrkirin de bîr, evîn û xema gelê wî rastirîn şêweya xwe dîtin.
Romannivîsê mezin Yaşar Kemal wî Homerê Kurdan nav kir û berawirdkirin adil e. Mîna helbestvanê kor ê yûnaniyên kevnar, Evdalê Zeynikê dengbêjê leheng, şer û xeman bû, mêrekî bê dîtin ku ji yên din dûrtir didît û çavkaniya tevahiya kevneşopiyeke helbesta devkî bû. Dengbêjên bi nesilan li pey wî hatin wî wek mamoste û nimûneya xwe dibîranîn; kilamên ku wî pêk anîn heta îro li çiyayan tên gotin.
Jiyana wî bixwe bû maddeya efsaneyê: zarokê bê bav ku di xizaniyê de mezin bû û bi navê dayika xwe hat navkirin; cotkarê ku nikaribû kilam bibêje heta ku di sî saliya xwe de xewnek û nexweşiyeke dirêj dengekî ji her dengê berê cuda dan wî; dengbêjê dergeha xwediyekî mezin ku li pey xwediyê xwe çû şer û mirina wî bi kilamê got; kalê kor ê ketî dijwariyê, ku şînên wî di nav kilamên kurdî yên herî dilêş de ne. Vegotina çîroka Evdalê Zeynikê vegotina çîroka kevneşopiya dengbêjiyê bixwe ye, li çavkaniya wê.
Naverok
Evdalê Zeynikê di edebiyata nûjen de
Evdalê Zeynikê û kevneşopiya kurdî
Pirsên ku gelek caran tên pirsîn
Evdalê Zeynikê kî bû?
Evdalê Zeynikê, ku navê wî Evdal kurê Zeynê tê wate, dengbêjekî efsaneyî yê kurd ê sedsala nozdehem bû; li derdora 1800 li herêma Serhedê ya bilindahiyên rojhilat ji dayik bû û wek mamosteyê damezrîner ê hemû kevneşopiya dengbêjiyê tê bîranînkirin. Li gor kevneşopiyê kor bû û dayika wî ya bêmêr di xizaniyê de mezin kir; ew bû dengbêjê dergeha xwediyekî herêmî yê bihêz û stranbêjê evîn, şer û xemên gelê xwe. Wek şahê dengbêjan rûmet lê tê girtin û nivîskarekî mezin wî Homerê Kurdan nav kiriye; ew heyîna pir mezin a li çavkaniya destana devkî ya kurdî ye û kilamên wî hîn îro tên gotin.
Kurê Zeynê
Li gor kevneşopiyên li ser wî hatî berhevkirin, Evdalê Zeynikê di salên destpêkê yên sedsala nozdehem de li gundê Cemalverdî, li navçeya Tûtaxê ya welatê Agiriyê, di dilê bilindahiyên Serhedê yên li bin çiyayên mezin ên rojhilat, ji dayik bû. Tê gotin bavê wî mir dema zarok tenê nêzî sê salî bû; dayika wî, ku navê wê Zeynê bû, di xizaniyê de ew mezin kir. Ewqas bi wê ve girêdayî bû ku navê xwe jê girt: bû Evdalê Zeynikê, Evdal kurê Zeynê; şêweya dilxwaz a navê wê di navê wî de di hemû jiyana wî ya dirêj de ma.
Guncawiyeke kûr di dengbêjekî mezin de heye ku navê dayika xwe hilgirtiye; ji ber ku kevneşopiya dengbêjiyê, di nav taybetiyên din de, kevneşopiya bîr û dil e û navê Evdalê Zeynikê bixwe bîra jina ku ew mezin kir di her kilama ku got de zindî hişt. Di nav rastiyên dijwar ên gundewariya çiyayî de mezin bû, ji salên xwe yên herî biçûk xizanî û ked nas kir; şagirdiya dirêj a êşê ku ev ezmûn da wî dê piştre di kûrahî û rastiya kilamên wî de derkeve holê.
Xalên sereke
Evdalê Zeynikê dengbêjekî efsaneyî yê kurd ê sedsala nozdehem bû.
Wek damezrîner û şahê kevneşopiya dengbêjiyê rûmet lê tê girtin.
Li gor kevneşopiyê kor bû û dayika wî Zeynê di xizaniyê de ew mezin kir.
Ew dengbêjê dergeha Sûrmelî Mehmed Paşa, xwediyekî Eleşkirtê, bû.
Yaşar Kemal wî Homerê Kurdan nav kir.
Di romaneke navdar a Mehmed Uzun de nemir bû.
Agahiyên kurt
Nav: Evdalê Zeynikê, Evdal kurê Zeynê (bi navê dayika xwe navkirî)
Jiyan: Ji derdora 1800 heta nêzî 1913, li gor kevneşopiyê ji sedsalekê zêdetir
Jidayikbûn: Gundê Cemalverdî, Tûtax, li herêma Agirî (Serhed)
Cure: Dengbêj, helbestvanê devkî yê kurd û gotînerê destan û şînan
Sernav: Şahê Dengbêjan; Homerê Kurdan
Piştgir: Dengbêjê dergeha Sûrmelî Mehmed Paşa, xwediyê Eleşkirtê
Êşa wî: Li gor kevneşopiyê kor; bi şînên koriya xwe tê naskirin
Efsane: Di sî saliya xwe de piştî xewnekê û nexweşiyê diyariya kilamê wergirt
Di edebiyatê de: Lehengê romana Mehmed Uzun Rojek ji Rojên Evdalê Zeynikê
Mîrat: Heyîna damezrîner a kevneşopiya dengbêjiyê ya Serhedê
Diyariya deng
Yek ji efsaneyên herî hezkirî yên Evdalê Zeynikê derbarê awayê ku diyariya xwe bi dest xist de ye; ji ber ku kevneşopî dibêje ew ne her tim dengbêj bû. Tê gotin heta sî saliya xwe cotkarek û kedkarekî asayî yê çiyayan bû, mêrekî ax diçand û heta yek kilam qet negotibû. Dengê ku dê wî nemir bike di hemû salên wî yên destpêkê de veşartî û nehatiye texmînkirin di hundirê wî de bû.
Paşê li gor çîrokê di sî saliya xwe de xewneke ecêb û bihêz dît; piştî wê bi giranî nexweş ket û gelek mehan li nivînê ma. Dema hêdî hêdî sax dibû, yên li derdora wî dest pê kirin bibihîzin ku ji nivîna nexweşiya xwe melodiyan dibêje; melodî ji her tiştê berê bihîstî cuda bûn, mizgîniya meqameke muzîkî ya bi temamî nû. Ji wê rojê û pê ve ew dengbêj bû, ne tenê dengbêj, lê mamosteyê hemûyan; dengbêjên bilindahiyên Serhedê piştre her tim hunera xwe vedigerandin ber bi kilamên ku cara pêşî ji nivîna nexweşiya wî rabûn. Çi dibe bila li pişt efsaneyê be, ew rastiyeke kûr digire: diyariya wî xuya dikir ji derveyî wî bixwe tê, gazîkirinek bû, ne tenê pîşeyek.
Şahê dengbêjan
Rûmet li Evdalê Zeynikê berî her tiştî wek şahê dengbêjan tê girtin, mamosteyê bilind ê hunera dengbêjî ya kurdî û ji aliyê gelek kesan ve wek damezrînerê wê bixwe. Lêkolînerên ku li welatên ew lê jiya kevneşopiyên derbarê wî de berhev kirin dîtin ku li her derê wek pêşîn û mezintirîn dengbêj tê bîranînkirin, çavkaniya ku hemû dibistana dengbêjiyê ya Serhedê jê herikî. Herçend hunera dengbêj bi teqezî ji her kesekî kevntir e, Evdalê Zeynikê bû nîşana wê ya pir mezin, heyîna ku hemû dengbêjên paşê wek bavê damezrîner vedigerandin ber bi wî.
Romannivîsê mezin Yaşar Kemal, ku ew bixwe jî yê herêmê bû, sernavê wî yê herî navdar da wî; ew Homerê Kurdan nav kir û di nav bavên xwe yên fikrî de jimart. Berawirdkirin digihêje dilê heyîna Evdalê Zeynikê. Mîna Homer di kevneşopiya yûnanî de, li çavkaniya tevahiya xezîneyeke helbestên devkî disekine, dengbêjê kor ê leheng, şer û xeman ku dengê wî xeyala gelê wî pêk anî û nimûneya ku nesilên dengbêjan dê bişopînin danî. Navkirina wî wek Homerê Kurdan naskirina wê ye ku di wî de hemû edebiyat dengekî xwe yê pêşî û herî mezin dît.
Dengbêjê Paşa
Di beşeke mezin a jiyana xwe de Evdalê Zeynikê bi dergeha xwediyekî herêmî yê bihêz ve girêdayî bû, Sûrmelî Mehmed Paşa, begê Eleşkirtê, serwerekî ji nesla rêza navdar a bi qesra mezin a Bazîdê ve girêdayî. Di cîhana wê demê de xwediyekî mezin dengbêjek wek beşeke mala xwe dihêşt, gotînerek ku dê dergehê şahî bike, serketinên wê bipesinîne, dîroka wê biparêze û li rêwîtî û seferên leşkerî pê re biçe. Evdalê Zeynikê dengbêjekî wiha yê Sûrmelî Mehmed Paşa bû; ew têkilî beşeke mezin a jiyan û hunera wî pêk anî.
Wek dengbêjê Paşa kiryar û seferên leşkerî yên xwediyê xwe bi kilamê tomar kir, rêwîtiyên ber bi cihên dûr ve û bûyerên serdemê; dîroka li derdora wî diqewimî dikir kilamên ku di bîrê de dikaribûn bên hilgirtin û di civînan de bên gotin. Ev yek ji peywirên sereke yên dengbêjê dergehê bû: bibe salnameya zindî ya xwediyê xwe û gelê xwe, kesê piştrast dike tiştên qewimîne dê bên bîranînkirin. Bi xizmeta Paşa bi vî awayî, Evdalê Zeynikê bû şahidê serdema xwe û hin ji kilamên wî yên herî bihêz rasterast ji bûyerên li kêleka xwediyê xwe jiya derketin.
Sefera leşkerî û şîn
Navdartirîna van bûyeran sefera leşkerî ya dûr û trajîk a sala 1865 bû. Dema hukûmeta Osmanî ji bo tepeserkirina serhildaneke li herêma Kozanê tevgeriya, li rojavayê dûr nêzî Adanayê, piştgirî ji Sûrmelî Mehmed Paşa xwest; Paşa bi hêzeke siwaran ber bi başûrê dûr ve derket û dengbêjê xwe Evdalê Zeynikê bi xwe re bir. Sefer ji hemû aliyan re bû karesat. Tepeserkirina serhildanê êşeke tirsnak anî ser gelê herêmê; hejmarên mezin ji cihên xwe hatin koçberkirin û hatin kuştin û piştre şewba kolerayê di nav ordûyan de belav bû, gelek leşker û beşeke mezin a siwarên Paşa bixwe tunekirin.
Evdalê Zeynikê şahidê hemû van bû, meşa dirêj, tundûtîjî û mirinê; ew kirin kilam, ji qonaxên rêwîtiyê re kilam çêkir û şîneke mezin ji bo karesatê, bi demê re jî ji bo mirina Paşayê xwe, got. Yek ji rastiyên dilêş ên wê seferê ev e ku helbestvanê navdar ê tirkmen Dadaloglu jî di heman bûyeran de li aliyekî din amade bû û ew jî trajedî kir helbesta destanî; wisa heman bûyera tirsnak ji aliyê du helbestvanên mezin ên gelêrî yên serdemê ve bi zimanên wan ên cuda hate şînkirin. Di kilamên Evdalê Zeynikê yên wê seferê de kevneşopiya dengbêjiyê peywira xwe ya herî kûr pêk anî, bîra dîrokeke rast û tirsnak di hunera dirêjmayî de parast.
Korî û xizanî
Li gor kevneşopiya qayîm a gelê wî Evdalê Zeynikê kor bû û koriya wî bû yek ji mijarên mezin ên kilamên wî bixwe. Di serdemeke bê tu pergala piştgiriyê de, mêrekî kor, çiqas jêhatî jî be, pir li ber xizanî û pêdiviya yên din bû; kevneşopî dengbêjê mezin ketî demên dijwar bîranîn dike, di dawiyê de ket pêdivî û heta gedayiyê, navdariya wî ew ji dijwariyên êşa wî û pîriya wî neparast. Tê gotin hin ji şînên wî yên herî dilêş ji vê êşê bixwe derketin, kilamên kalekî kor ku xezîneyeke muzîkê dabû gelê xwe, lê hîn pêdivî û heqaret nas dikirin.
Dîmeneke navdar û tal di kevneşopiyê de hatiye parastin; dengbêjê kor û pîr digihêje çavkaniyeke avê û jineke ciwan a pozbilind henekên xwe pê dike, tenê gedayekî kor û pîr dibîne; heta keseke din wî bi heyîna wî ya rast nas dike, Evdalê Zeynikê yê mezin, dengbêjê Paşa ku niha kor û bêhêz bûye. Dîmen paradoksa êşdar a jiyana wî digire: mêrekî ku dengê wî şan û şerefa gelê wî bû dikaribû bixwe ji bo yên bê fikir mijara henekê be. Bi dengdayîna wê êşê, şînên wî digihêjin kûrahiyeke hestê ku guhdaran heta niha dihejîne; ew bîr tînin bedewiya kilamên wî ji dijwariya rast a hemû jiyana wî derketibû.
Berfirehiya hunera wî
Herçend herî gelek bi destan û şînên xwe tê bîranînkirin, hunera Evdalê Zeynikê hemû ezmûna mirovahiyê digirt. Evînê bi hemû tundiya wê ya dişewite bi kilamê digot; şer û lehengiyê, kiryarên xwediyan û qedera ordûyan digot. Ji miriyan û ji xemên xwe re şîn çêkirin; li gor tomara kevneşopiyê herwiha mamosteyê hîcvê bû, dikaribû hişmendiyeke tûj û gezende li pozbilind û neadilan bi kar bîne. Li ser wî dihat gotin ku ji hemû rastiyên civaka xwe kilam çêkir û tu beşeke jiyanê tunebû ku nikaribû bike kilam.
Ev berfirehî taybetiya dengbêjên herî mezin e, ku ne tenê şahiya yên din dikirin, lê bi hev re helbestvan, dîroknas, hîcvkar û dengên exlaqî yên civakên xwe bûn. Di Evdalê Zeynikê de ev hunera piralî digihêje geşbûna xwe ya herî temam. Lehengek dipesinîne, mirinekê şîn dike, evînekê pîroz dike, zordarekî henek dike an şîna koriya xwe dike, ji her yekê re heman kûrahiya hest û heman serdestiya gotina stranbêjî tîne; di berfirehiya xebata wî de hemû jiyana gelê wî wek di neynikekê de tê nîşandan.
Dengê ku hate parastin
Ji ber ku kevneşopiya dengbêjiyê devkî bû, kilamên dengbêjekî dikaribûn bi wî re bi hêsanî bimirin; tenê heta ku dengbêjên din hilbijartibûya wan hildigirin diman. Evdalê Zeynikê ji vî aliyî ve bextyar bû; repertûara wî nesilên dengbêjan zindî hiştin ku kilamên wî hîn bûn û gotin. Di sedsala bîstem de beşeke mezin a wê bi weşanên bi zimanê kurdî yên Radyoya Êrîvanê hate parastin, ku kilamên kevn gihandin guhdarên herêmê û ji bo paşerojê tomar kirin. Bi vê zincîreya bîr û weşanê kilamên cara pêşî di sedsala nozdehem de hatî gotin hîn îro dikarin bên bihîstin.
Ev parastin ne tiştekî xweber bû, ji ber ku sedsala bîstem ji bo kevneşopiya devkî ya kurdî serdemeke dijwar bû. Di dehsalên piştî damezrandina dewletên nû yên ku welatên kurdî dabeş kirin de, derxistina eşkere ya nasname û zimanê kurdî gelek caran dihat tepeserkirin; dengbêj û civakên wan koçberî û êşên ji wê xirabtir kişandin. Kilamên Evdalê Zeynikê qet ji vê serdemê derbas bûne, ev şahidiya berxwedana dengbêjan û gelê bi qîmet didît kilamên wan e, ku mîrateke bi qîmet di demên dijberê wê de zindî hiştin.
Evdalê Zeynikê di edebiyata nûjen de
Di serdema me de Evdalê Zeynikê ji cîhana kilama devkî derbasî edebiyata nûjen bûye, bi taybetî bi xebata romannivîsê mezin ê kurd Mehmed Uzun. Uzun dengbêjê efsaneyî kir lehengê romana xwe ya rojeke jiyana Evdalê Zeynikê vedibêje, ku bi dengê dengbêjekî din ê navdar tê vegotin; bi vê yekê heyîna mamosteyê dengbêjî bir nav romana kurdî ya nûjen, kevneşopiya devkî ya kevn xist nav şêweyeke edebî ya nû. Ev beşeke hewleke berfirehtir bû ji bo berhevkirin û rûmetgirtina mîrata dengbêjan di edebiyata kurdî ya nivîskî de.
Mehmed Uzun bixwe, ku ji 1953 heta 2007 jiya, heyîneke sereke ya edebiyata kurdî ya nûjen bû; salên dirêj li sirgûnê derbas kirin û heta ji bo gotareke li ser zimanê kurdî nivîsandibû dewlet doz li wî vekir; demekê ne dirêj piştî vegera malê mir. Bi romana wî Evdalê Zeynikê gihîşt xwendevanên nû li seranserê cîhanê. Mîrata dengbêj hem di kilamê hem di pirtûkan de zindî ma, di dengbêjên mezin ên nesilên paşê de, wek Şakiro yê navdar û mamosteyê bi jidayikbûna ermenî Karapetê Xaço, parêzvanê Filîtê Quto, ku kevneşopiya Evdalê Zeynikê damezrandibû heta kûrahiya sedsala bîstem hilgirtin.
Sembol û mîrat
Evdalê Zeynikê ji dengbêjekî dîrokî gelek mezintir bûye; ew sembola kevneşopiya devkî ya kurdî bixwe û ya hêza dengê mirov a ji bo parastina ruhê gelekî ye. Di koriya xwe de wêneya kevnar a pêşbînê kor di xwe de vedigire, dengbêjê ku dîtina derveyî jê hatiye stendin lê bi kûrahiyeke zêdetir di dilê tiştan de dibîne; di serdestiya xwe de rûmeta hunerekê di xwe de vedigire ku bê pirtûk û dibistan bîra hemû gelekî da dengê hînkirî û dilê dilsoz.
Mîrata wî hemû kevneşopiya zindî ya jê herikî ye. Her dengbêjê bilindahiyên Serhedê û derveyî wan ku kilamek bi awayê dirêj û bê amûran gotiye, ku tê de kîte bi gelek dengên muzîkî tên dirêjkirin, bi awayekî di rêza wî de disekine; her civîna ku kilamên kevn hîn lê tên gotin berdewamkirina tiştê wî dest pê kir ye. Di serdemeke ku gelek ji cîhana devkî winda bûye de, parastin û rûmetgirtina Evdalê Zeynikê di kilam, lêkolîn û edebiyatê de nîşana ku kevneşopiya wî damezrand hîn bêdeng nebûye ye û dengê şahê dengbêjan hîn li çiyayan derbas dibe.
Evdalê Zeynikê û kevneşopiya kurdî
Evdalê Zeynikê li serê hemû kevneşopiya vegotina kurdî ya stranbêjî disekine, kevneşopiya ku destan û şînên mezin da me. Kilamên ku wî û cîgirên wî hilgirtin destanên dîrokî wek Filîtê Quto û şîna Dimdimê, çîrokên trajîk ên evînê wek Siyabend û Xecê û Zembîlfiroş û destanên şerefê wek Dewrêşê Evdî dihewînin. Bi kilamên wiha dengbêjan bîra gelê kurd di nav sedsalan de zindî hiştin.
Tiştê Evdalê Zeynikê di vê kevneşopiya mezin de cuda dike cihê wî li çavkanî û lûtkeya wê bixwe ye. Ew ne dengbêjê yek çîroka navdar e, lê mamosteyê ku hemû dibistaneke dengbêjiyê jê tê, heyîna ku ji her kesekî din zêdetir şêwe û rûmeta hunera dengbêjiyê da wê. Li kêleka şahesera nivîskî Mem û Zîn, hunera devkî ya ku Evdalê Zeynikê di xwe de vedigire yek ji du stûnên mezin ên mîrata edebî ya kurdî pêk tîne, kevneşopiya gotin û stranbêjiyê li kêleka ya nivîskî disekine. Naskirina wî famkirina dilê zindî yê helbesta kurdî ye.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Çiqas ji jiyana wî dîrok e û çiqas efsane? Bersiva rastgo ev e ku her du bi kûrahî bi hev re têkildar in. Evdalê Zeynikê bi teqezî dengbêjekî rast ê herêma Serhedê ya sedsala nozdehem bû, bi xwediyekî rast ve girêdayî û şahidê bûyerên rast; lêkolîneran li welatên ew lê jiya kevneşopiyên derbarê wî de berhev kirine. Lê jînenîgariya wî bi giranî bi rêya kevneşopiya devkî gihîştiye me, bi hemû xemilandina wê; heta dîrokên wî jî nêzîkî ne, wisa heyîna em dibînin beşek dîroka bîranînkirî û beşek efsane ye û herî baş e bi her duyan bê qîmetdan.
Gelo bi rastî ew damezrînerê kevneşopiya dengbêjiyê bû? Hunera dengbêjê kurd bi teqezî ji her kesekî kevntir e û ji gelek demên berî sedsala nozdehem tê; lewma îddîaya ku Evdalê Zeynikê ew damezrand divê wek kevneşopiyeke rêzgirtinê bê famkirin, ne wek rastiyeke dîrokî ya bi wateya rastîn. Tiştê rast ev e ku ew bû nîşana bilind û mamosteyê hunera dengbêjiyê, heyîna pir mezin ku hemû kevneşopiya paşê ya bilindahiyên Serhedê ber bi wî ve dinêrî. Bi wê wateya ji kevneşopiyeke zindî re herî girîng damezrînerê wê ye: mamosteyê ku nimûneya wê danî û mezintirîn mînaka wê da.
Gelo sernavê Homerê Kurdan divê bi wateya rastîn bê girtin? Ew sernavê rûmetê ye ku romannivîs Yaşar Kemal daye; divê wek rûmetdayîna asta Evdalê Zeynikê bê famkirin, ne wek îddîayeke wekheviya bi wateya rastîn. Berawirdkirin ronîker e, ji ber ku her du heyîn dengbêjên kor in ku li çavkaniya kevneşopiyeke mezin a destana devkî disekinin; lê Evdalê Zeynikê heyîna xwe ya cuda ye, bi rehên di cîhana taybet a bilindahiyên Kurdistanê de. Sernav rûmet li mezinahiya wî û cihê wî li çavkaniya helbesta devkî ya kurdî digire; bi wê wateyê bi temamî hêjayê wê ye.
Mijarên têkildar
Dengbêj: kevneşopiya dengbêjî ya kurdî ku Evdalê Zeynikê damezrand û di xwe de vedigire
Filîtê Quto: destana mezin a dengbêjî ya şerefa eşîrî, ku mamosteyên paşê hilgirtin
Siyabend û Xecê: destana trajîk a evînê ya kevneşopiya devkî ya kurdî
Şîna Dimdimê: bîra stranbêjî ya dorpêça keleha Dimdimê
Dewrêşê Evdî: destana evîn û şerefê ya di nav eşîran de
Mem û Zîn: şahesera nivîskî li kêleka kevneşopiya devkî ya dengbêjan
Pirsên ku gelek caran tên pirsîn
Evdalê Zeynikê kî bû?
Evdalê Zeynikê dengbêjekî efsaneyî yê kurd ê sedsala nozdehem bû, li derdora 1800 li herêma Serhedê ya bilindahiyên rojhilat ji dayik bû. Wek şahê dengbêjan û damezrînerê hemû kevneşopiyê rûmet lê tê girtin û Homerê Kurdan tê gotin; ew dengbêjê dergeha xwediyekî herêmî û gotînerê evîn, şer û xemên gelê xwe bû. Kilamên wî hîn îro tên gotin.
Çima kurê Zeynê tê gotin?
Ji ber ku bavê xwe winda kir dema tenê nêzî sê salî bû û dayika wî, bi navê Zeynê, di xizaniyê de ew mezin kir. Ewqas bi wê ve girêdayî bû ku navê xwe jê girt, bû Evdalê Zeynikê, Evdal kurê Zeynê. Guncaw e ku dengbêjekî ewqas mezin, di kevneşopiyeke bi rehên di bîr û dil de, navê dayika xwe di navê xwe de hilbigire.
Evdalê Zeynikê çawa bû dengbêj?
Li gor efsaneyeke hezkirî heta sî saliya xwe cotkarekî asayî bû û qet yek kilam negotibû. Paşê xewneke bihêz dît û gelek mehan bi giranî nexweş ket. Dema sax dibû, melodiyên ku ji nivîna nexweşiya xwe digot ji her tiştê berê bihîstî cuda bûn; ji wê rojê ew dengbêj bû, mamosteyê ku hemû kevneşopiya dengbêjiyê ya Serhedê jê tê.
Çima Homerê Kurdan tê gotin?
Romannivîsê mezin Yaşar Kemal sernav da wî. Mîna Homer di kevneşopiya yûnanî de, Evdalê Zeynikê dengbêjê kor ê leheng, şer û xeman bû ku li çavkaniya tevahiya xezîneyeke destanên devkî disekine û xeyala gelê xwe pêk anî. Sernav rûmetdayîna asta wî û cihê wî li çavkaniya helbesta devkî ya kurdî bixwe ye.
Gelo Evdalê Zeynikê bi rastî kor bû?
Li gor kevneşopiya qayîm a gelê wî, erê, kor bû; koriya wî bû yek ji mijarên mezin ên kilamên wî bixwe. Kevneşopî wî wek dengbêjekî kor bîranîn dike ku, ligel navdariya xwe, di pîriyê de ket xizanî û dijwariyê; tê gotin hin ji şînên wî yên herî dilêş ji wê êşê derketin. Koriya wî ew bi wêneya kevnar a helbestvanê pêşbîn ê kor ve jî girê dide.
Kilamên wî çawa hatin parastin?
Kilamên wî nesilên dengbêjan hilgirtin ku hîn bûn û gotin; di sedsala bîstem de beşeke mezin a repertûara wî bi weşanên bi zimanê kurdî yên Radyoya Êrîvanê hate parastin. Di edebiyata nûjen de jî nemir bû, bi taybetî di romana Mehmed Uzun a derbarê rojeke jiyana wî de; wisa dengbêjê efsaneyî hem di kilam hem di pirtûkan de zindî dimîne.
Çavkanî û xwendina bêtir
Ji dengbêj heta nivîskarê nûjen: mîratkirina kevneşopiya devkî ya kurdî — Iranian Studies, Cambridge
Dengbêj: parêzvanên bîr û dîroka kurdî — Navenda Lêkolînên Kurdî
Şopên bûyerên dîrokî di muzîka kurdî û Evdalê Zeynikê de — International Journal of Kurdish Studies
Evdalê Zeynikê, çîroka jiyanê — Bernamegeh
Homerê Kurdan Evdalê Zeynikê — CNN Turk
Rojek ji Rojên Evdalê Zeynikê (Mehmed Uzun) — Goodreads