Filîtê Quto: destaneke kurdî ya şerefê

Destpêk

Di nav destanên mezin ên stranbêjî yên Kurdan de kêm ji wan bi qasî Filîtê Quto berbelav hezkirî ne an ewqas pir tên gotin. Ew destanek e, kilameke dirêj a çîrokî ya kevneşopiya dengbêjiyê; nakokiyeke kujêr a di navbera du eşîrên deşta Xerzanê de di sedsala nozdehem de vedibêje. Nakokî bi baca karwanekî dest pê kir û bi kuştin, dijminatiya xwînî û xemê qediya. Ji sed salî zêdetir dengbêjên Kurdan ev çîrok gund bi gund û nesil bi nesil hilgirtine; wisa bûyerek ku dikaribû neyê bîranîn bûye beşeke bîra zindî ya gelekî.

Filîtê Quto ne efsaneya xweda û ejdehayan e, lê tiştekî ji jiyanê nêzîktir e: dîrokeke bîranînkirî ku di kilamê de hatiye pêkanîn û dîsa pêkanîn, derbarê mêrên rast, eşîrên rast û nakokiyeke rast ku ber bi trajediyê ve geş bû. Di wê de em cîhana gundewariya kurdî ya kevn dibihîzin, bi karwan û rêzikên wê yên şerefê, bi serokên wê yên pozbilind û bîrên wê yên dirêj; em mantiqa tirsnak hîs dikin ku xalek pozbilindiyê dikaribû jiyanekê bistîne û hemû malbatan bixe şerê.

Herwiha kilameke bi yek ji jiyanên herî balkêş ên hemû muzîka kurdî ve girêdayî ye, jiyana Karapetê Xaço, ermeniyê rizgarbûyî ku bû yek ji mezintirîn dengbêjan û Filîtê Quto, li gel bi sedan kilamên din, di sedsala bîstem de hilgirt. Şopandina vê destanê ketina dilê kevneşopiya devkî ya kurdî ye, heman cîhana ku Dewrêşê Evdî û şîna Dimdimê da me.

Naverok

Filîtê Quto û kevneşopiya kurdî

Nîqaş û têgihiştinên şaş

Mijarên têkildar

Pirsên ku gelek caran tên pirsîn

Çavkanî û xwendina bêtir

Filîtê Quto çi ye?

Filîtê Quto yek ji destanên herî navdar ên dengbêjiya kurdî ye, vegotineke dirêj a stranbêjî ku li ser nakokiyeke rast a eşîrî hatiye avakirin; ew nakokî di dawiya sedsala nozdehem de li navçeya Bişêrî ya Batmanê, li deşta Xerzanê ya Bakurê Kurdistanê, qewimî. Ew nakokiya di navbera eşîrên Etmankî û Reşkotan de vedibêje, ku bi baca ji karwanekî derbasbûyî daxwazkirî dest pê kir û bi kuştina serokê eşîrê Filîtê Quto û dijminatiya xwînî ya navbera eşîran qediya. Li seranserê Kurdistanê bi gelek guhertoyan tê gotin; hem dîroka bîranînkirî hem berhema hunera devkî ye û heta îro beşeke hezkirî ya repertûara dengbêjan dimîne.

Kilama eşîran

Berevajî destanên mezin ên efsaneyî û evînî yên Kurdan, Filîtê Quto ya cureyekî taybet ê kilama dengbêjî ye: kilama ku bûyereke rast bîranîn dike, gelek caran nakokiyeke eşîrî, dijminatiyek an şerek di bîra zindî an nêzîk de. Ev kilam hem salnameyên dîrokî hem şîn in; nav, cih û gilîyên bûyerên rast diparêzin û di melodiyê de girê didin da winda nebin. Filîtê Quto yek ji navdartirîn van kilaman e, ku dengbêjên gelek herêman dibêjin û li seranserê cîhana kurdî tê naskirin.

Di dilê xwe de destan nakokiyeke dehsalên dawî yên sedsala nozdehem bîranîn dike, li welatê derdora Bişêrî ya herêma Batmanê, li deşta berfireh a bi navê Xerzan an Garzan. Di esasa xwe de nakokî ji kiryara kesên herêmî yên bihêz derket ku bac li karwanên di nav axa wan re derbas dibûn datanîn; herwiha ji pevçûna pozbilindiyê ku ew daxwaz dikaribû biafirîne. Ji vê tovê çîroka rûbirûbûn, kuştin û tolhildanê geş bû ku dengbêj dê bikin yek ji destanên dirêjmayî yên gelê xwe.

Xalên sereke

Filîtê Quto yek ji destanên herî berbelav ên dengbêjiya kurdî ye.
Li ser nakokiyeke rast a eşîrî ya dawiya sedsala nozdehem hatiye avakirin.
Cihê çîrokê navçeya Bişêrî ya Batmanê, li deşta Xerzanê, ye.
Nakokî bi baca ji karwanekî daxwazkirî û tivingeke nehatî dayîn dest pê kir.
Bi kuştina Filîtê Quto û dijminatiya xwînî ya di navbera eşîran de qediya.
Dengbêjê mezin Karapetê Xaço yek ji gotînerên wê yên herî navdar bû.

Agahiyên kurt

Nav: Filîtê Quto, destana dengbêjî ya kurdî (kilama destanî)
Cure: Kilameke dirêj, vegotineke stranbêjî ya kevneşopiya dengbêjiyê
Bingeha wê: Nakokiyeke rast a eşîrî ya dawiya sedsala nozdehem
Cihê çîrokê: Navçeya Bişêrî ya Batmanê, li deşta Xerzan (Garzan)
Eşîr: Etmankî (Etmaneka) û Reşkotan
Nakokiya bingehîn: Baca ji karwanekî derbasbûyî daxwazkirî; tivingeke nehatî dayîn
Mijara sereke: Şerefa eşîrî, dijminatiya xwînî û berdêla wê ya trajîk
Dengbêjên navdar: Karapetê Xaço, Salihê Qubinî, Nûroyê Meter
Guherto: Sê guhertoyên herêmî: Xerzan, Serhed û Qefqasya
Rewş: Kevneşopiyeke devkî ya zindî, heta îro li seranserê Kurdistanê tê gotin

Cîhana karwanê

Ji bo famkirina Filîtê Quto divê mirov cîhana ku jê tê li ber çavên xwe bîne: gundewariya kurdî ya sedsala nozdehem, welatekî eşîr û serokan, zozanên çiyayî û rêyên bazirganiyê, di rojên berî ku dewletên nû rêzika xwe bi temamî li wir ferz bikin. Li vî welatî karwan diçûn, rêzên dirêj ên heywanên barhilgir ku mal di navbera bajaran de dibirin; diviya bû ev karwan di axên eşîrên cûrbecûr ên xwedî welat re derbas bibin.

Di cîhaneke wiha de asayî bû ku eşîrek an serokekî bihêz bac ji karwanên di axa wan re derbas dibûn bixwaze, dayînek ji bo derbasbûna ewle. Ev beşeke asayî ya aboriya rêyan bû, lê çavkaniyeke berdewam a pevçûnê jî bû, ji ber ku rasterast pozbilindî û desthilat digirt: kî mafê daxwazkirinê hebû û kî mecbûr bû bide. Di hevdîtina karwanbaşiyekî pozbilind û serokekî baca dixwaze de tovê gelek nakokiyan hebû; tam hevdîtineke wisa trajediya Filîtê Quto dixe hereketê.

Çîrok

Destan bi gelek vegotinan heye û hûrgilî ji dengbêjekî bo yê din cuda ne; lê guhertoya herî gelek tê gotin, ya bi deşta Xerzanê ve girêdayî, di esasa xwe de wisa ye. Mêrekî pêşeng ê eşîra Etmankî bi karwanê xwe ji herêma Bedlîsê derdikeve, ber bi bajarê Amedê ve diçe da bazirganiyê bike û malê xwe bifiroşe. Li ser rêyê karwan ji bo bêhnvedanê disekine; li wir, li welatê di destê eşîra Reşkotan de, bi Filîtê Quto, serokekî Reşkotan, re rûbirû dibe. Di navbera wan de nakokî derdikeve, bi mijara bacê û pozbilindiya her du mêran ve girêdayî.

Karwan rêya xwe berdewam dike, digihêje Amedê, karê xwe temam dike û dest bi rêwîtiya dirêj a vegera malê ber bi welatê Batmanê ve dike. Lê nakokî nehatiye jibîrkirin. Dema karwan vedigere, Filîtê Quto tê da careke din bi serokê Etmankî re rûbirû bibe, vê carê ji bo bersiva heqareta berê. Niha daxwaz li ser yek xala şerefê tûj dibe: Filîtê Quto dixwaze serokê Etmankî tivinga xwe radest bike.

Lê tiving ne tiştekî asayî ye. Di rêzika van mêran de radestkirina wê radestkirina şeref û mêraniyê ye; serokê Etmankî red dike. Rûbirûbûn ji xala vegerê dûrtir zêde dibe û di tundûtîjiya li pey wê de Filîtê Quto bixwe tê kuştin. Bi mirina wî nakokî ji destên du mêran derdikeve û dibe mijara du eşîran; Reşkotan radibin da tola serokê xwe yê ketî hildin. Kilama ku hemû van bîranîn dike di dilê xwe de şîna Filîtê Quto û ya xeleka kuştinê ku mirina wî azad kir ye.

Tiving û şeref

Di dilê trajediyê de tivinga nehatî dayîn heye; di wê tiştê biçûk de hemû cîhana exlaqî ya destanê tê komkirin. Di civaka ku kilam bîranîn dike de çeka mêrekî ji amûrekê gelek mezintir bû; nîşana şeref, ast û mêraniya wî bû, ji hebûna wî bixwe nayê veqetandin. Daxwazkirina tivinga mêrekî din daxwazkirina teslîmbûna wî bû; radestkirina wê di çavên hemûyan de windakirina mêraniyê bû. Li şûna wê mirina ji bo parastina wê bi temamî bi şeref bû.

Ev e sedema ku nakokiyeke ku kesekî derveyî dikaribû bibîne bi dayînekê an gotinekê çareser bibe, li şûna wê rasterast çû mirinê. Mantiqa şerefê rê neda paşvekişîneke hêsan; piştî ku daxwaz hat kirin û hat redkirin, tu ji mêran nikaribû bê heqaretê li hev bê û mijar tenê dikaribû bi xwînê biqede. Destan ji pîrozkirina vê mantiqê bêtir wê eşkere dike; bi zelaliyeke bê tirs nîşan dide rêzikên ku rûmet dan van mêran çawa dikaribûn wan jî bend bikin û pozbilindî piştî ku kete kar çawa dikaribû bibe hêzeke bi qasî her çekekê kujêr.

Dijminatiya xwînî

Kuştina Filîtê Quto çîrokê naqedîne, lê diguherîne; ji ber ku di cîhana eşîrî de mirineke wiha nikaribû tenê bê şînkirin û jibîrkirin. Bersivek dixwest. Dijminatiya xwînî, mecbûriyeta malbatekê an eşîrekê ji bo tolhildana kesekî xwe, yek ji rastiyên herî dijwar ên rêzika kevn bû; mirina serokekî tam xelekeke wisa ya tolhildanê di navbera Reşkotan û Etmankî de dest pê kir.

Li vir destan rastiyeke trajîk digire ku Kurd, mîna gelek gelên çiya û deştan, gelek baş nas dikirin: piştî destpêka dijminatiyê rawestandina wê pir dijwar bû û yek kuştin dikaribû hemû malbatan bibe nav salên windabûnê. Kilam ne tenê wêrekî û pozbilindiyê bîranîn dike, lê berdêlê jî, jinên bêmêr, xem û xwîna ku bersiva xwînê da. Di şîna Filîtê Quto de bi awayekî şîna hemû pergala tal a dijminatiyê dike, heta dema şerefa kesên tê de bendkirî diparêze jî.

Gelek guherto

Filîtê Quto ne nivîsareke yekane û sabît e, lê kevneşopiyeke zindî ye; ev yek ji taybetiyên wê yên herî balkêş e. Ji sedsalekê zêdetir dengbêjên bêhejmar wê gotine û her yek di vegotinê de pêk aniye; wisa destan bi gelek guhertoyên di hûrgilî, dirêjahî û heta girîngîdanê de cuda heye. Lêkolînerek sê guhertoyên berfireh ên herêmî diyar dike, bi deşta Xerzanê, bi bilindahiyên Serhedê û bi Kurdên Qefqasyayê ve girêdayî; her yek kilamê dibe goşeyeke din a cîhana kurdî. Ev heman jiyana herikbar ya çîrokên mezin ên din ên stranbêjî ye, wek Zembîlfiroş û Siyabend û Xecê.

Di hin vegotinên dirêjtir û dewlemendtir de kesayetî û bûyerên din derdikevin pêş: amadekirina karwanê û bazirganiya wî, diyalogên li ser rêyê û heyînên wek xatûn Almas û mêrên din ên eşîran, ku daxwaz û pêşbaziyên wan drama kûrtir dikin. Guhertoya ku dengbêjekî navdar dibêje wek dirêjtirîn û herî hûrgilî ya hemûyan tê pesinandin. Yek Filîtê Qutoyê rast nîne; li şûna wê malbateke mezin a vegotinan heye, ku her yek gotineke nû ya bîreke hevpar e. Jîndariya hemû kevneşopiya devkî di wê vekirîbûnê de ye.

Dengê Karapetê Xaço

Tu vegotina Filîtê Quto bê mêrekî ku dengê wî hema hema jê nayê veqetandin temam nabe: Karapetê Xaço, yek ji dengbêjên herî mezin ên sedsala bîstem û, bi awayekî balkêş, ne Kurd bi jidayikbûnê, lê ermenî. Jiyana wî yek ji çîrokên herî dilêş ên hemû muzîka kurdî ye û bi vê destanê bixwe ve girêdayî ye.

Karapetê Xaço li derdora destpêka sedsala bîstem li gundekî nêzî Batmanê, di dilê welatê Xerzanê, ji dayik bû; hê zarokekî biçûk bû dema dêûbavên xwe di karesata ku di 1915 de hat ser ermeniyan de winda kir. Ew sêwî bû û di xeteriya mirinê de bû; ew û xwişk û birayên wî rizgar bûn û li gor kevneşopiyê malbata Filîtê Quto bixwe zarok wergirt û parast. Di nav wan de mezin bû, ziman û kilamên wan hîn bû û dengê wî yê awarte zû wî navdar kir. Ew bû dengbêjê wê malê, kilama Filîtê Quto û kilamên eşîrê di civînên ku ev kilam lê dihatin gotin de digot.

Di jiyana paşê de, piştî salên gerê ku ew di Sûriyeyê re birin û di dawiyê de birin Ermenistana Sovyetî, ji radyoya bi zimanê kurdî ya Êrîvanê re kilam got; tomarên wî bi sedan kilamên kurdî gihandin guhdarên li seranserê cîhanê û alîkariya parastina xezîneyeke pir mezin a kevneşopiya devkî kirin ku dikaribû winda bibûya. Rizgarbûyiyekî ermenî yê qirkirinê bibe yek ji parêzvanên herî bilind ên bîra kurdî, ev rastiyeke pir dilêş e, şahidiya girêdanên kûr û tevlihev ên gelên herêmê ye û bîranîna ku kilamên dengbêjan her tim yên hemû kesên ku hez jê dikin û wan hildigirin bûne.

Dengbêj û bîr

Filîtê Quto, belkî ji her kilameke din baştir, nîşan dide kevneşopiya dengbêjiyê bi rastî ji bo çi ye. Di nav gelekî ku di demên dirêj ên dîroka xwe de dibistan, çapxane û arşîvên xwe tune bûn de, dengbêj wek dîroknas xizmet dikirin; bîra bûyeran di kilamê de hilgirtin dema di pirtûkan de nikaribû bê nivîsandin. Destaneke wek Filîtê Quto bi qasî berhema hunerê salnameyeke dîrokî ye; navên eşîr û serokan, cih û gilîyan, hemû tevna cîhaneke windabûyî di şêweyekê de diparêze ku di bîrê de dikare bê hilgirtin û bi her gotinê bê nûkirin.

Ev e sedema ku girîngiya van kilaman ji bedewiya wan gelek mezintir e. Ew tomarên gelekî ne, rêya ku civakek pê xwe di nav nesilên ku kêm şopên din hiştine de bîranîn kir. Di rêzên dirêj ên dengbêj de, ku kîteyên wan bi gelek dengên muzîkî tên dirêjkirin,, ku di civînên gundan de bê amûran tên gotin, sed salên dîrokê dikaribûn zindî bên parastin. Windakirina kilamên wiha dê windakirina bîrê bixwe be; ji ber vê yekê xebata dengbêjên wek Karapetê Xaço û lêkolînerên ku niha gelek guhertoyan tomar û lêkolîn dikin ewqas bi qîmet e.

Sembol û wate

Li ser rûyê xwe Filîtê Quto çîroka yek nakokiyê ye, lê wateyeke gelek berfirehtir hilgirtiye. Ew şîna tevahiya awayekî jiyanê ye, cîhana eşîrên kurdî yên xweser bi rêzikên xwe yên şerefê û serbixwehiya xwe ya tund; cîhaneke dema kilam şêwe digirt jixwe derbas dibû û niha bi giranî winda bûye. Di bîranîna mirina yek serokî de destan hemû rêzika tiştan, hem mezinahiya wê hem zordariya wê, bîranîn dike.

Berî her tiştî ramana li ser şeref û berdêla wî ye. Kilam ne tenê şervanan dipesinîne û ne tenê mehkûm dike; her du rastiyan bi hev re digire: rûmeta rast a mêrên ku tercîh dikin bimirin lê neçin şermê û wêrankirina tirsnak a dijminatiya ku ew rûmet dikaribû azad bike. Bi vê yekê digihêje kûrahiya trajediya rastîn, ku taybetiyên gelekî ku wî dikin hêjayê pesnê heman taybetiyên wî wêran dikin jî ne. Ev e sedema ku piştî sedsalekê zêdetir Filîtê Quto hîn hestên guhdarên xwe dihejîne: ne tenê behsa deştekê û nakokiyekê dike, lê behsa girêka mirovahiyê ya hevpar a pozbilindî, şeref û windabûnê dike.

Filîtê Quto û kevneşopiya kurdî

Filîtê Quto di nav kilamên mezin ên çîrokî yên Kurdan de cihê rûmetê digire. Ew li gel şînên din ên dîrokî û destanên eşîrî ye, wek parastina ku di kilama Dimdimê de tê bîranînkirin û çîroka evîn û şerefê ya Dewrêşê Evdî, wek yek ji kilamên ku Kurd rabirdûya xwe pê bîranîn kirine. Li gel destanên evînî û efsaneyî yên wek Mem û Zîn û Memê Alan, ev destanên dîrokî bedena mezin a kevneşopiya devkî ya kurdî pêk tînin.

Tiştê Filîtê Quto di vê kevneşopiyê de cuda dike nêzîkbûna wê ji dîroka rast û berfirehiya mezin a jiyana wê li seranserê cîhana kurdî ye. Ew ne çîroka serdemeke efsaneyî ya dûr e, lê bîranîna bûyereke di nav destê kevneşopiya zindî de ye; herêm bi herêm tê gotin û guherto bi guherto tê tomarkirin. Bi vê yekê kevneşopiya dengbêjiyê di taybetiya xwe ya herî eşkere de nîşan dide: rastiyên hişk ên dîrokê dike hunera dirêjmayî û bi kilamê bîra gelekî di nav nesilan de zindî dihêle.

Nîqaş û têgihiştinên şaş

Gelo Filîtê Quto dîrok e an efsane? Bi rastî her du ye û xwezaya wê ev e. Rehên wê di nakokiyeke rast a dawiya sedsala nozdehem de ne, bi eşîrên rast û cihên rast ku hîn dikarin bên navkirin; bi vê yekê ji çîrokên tenê efsaneyî cuda ye. Lê berhema hunera devkî jî ye, ku nesilên dengbêjan pêk anîne û dîsa pêk anîne wek gelek guhertoyên cuda; wisa tu vegotineke yekane nikare tenê wek rastiya sade bê wergirtin. Baştir e wek dîroka bîranînkirî ya bûye destan bê famkirin, di esasa xwe de rast û di hûrgiliyên xwe de berfirehkirî.

Lehengê kilamê kî ye, Filîtê Quto an dijberê wî? Li vir baldarî aqilmend e. Destan bi giranî şîna Filîtê Quto ye û navê wî hilgirtiye, lê nakokiya bîranîn dike dijminatiyeke rast a navbera du eşîran bû, her yek bi şeref û gilîyên xwe; kilam divê wek biryareke sade ya ji bo aliyekî li hember yê din neyê xwendin. Guhertoyên cuda, ku ji dîtinên cuda tên gotin, girîngiya çîrokê bi awayên cuda datînin. Rastgotir e wek bîra trajediyeke ku her du alî tê de bend bûn bê dîtin, ne wek çîroka yek lehengî û yek xirabkarî.

Gelo Karapetê Xaço Kurd bû? Na û ev beşek ji tiştê ku çîroka wî ewqas girîng dike ye. Ew ermenî bû, rizgarbûyiyê bûyerên 1915, ku bû yek ji mezintirîn stranbêjên muzîka kurdî ya dengbêjiyê û parêzvanekî bilind ê bîra kurdî. Tenê gotina Kurd ji wî re dê rastiyeke dewlemendtir û dilêştir kêm bike: kevneşopiya devkî ya kurdî ji aliyê kesên zêdetir ji yek civakê ve hate hilgirtin û dewlemendkirin û kilamên wê girêdanên ji sînorên gelan derbas dikin çêkirin. Jiyana wî bi bîranîna wê ya rast, bi hemû tevliheviya wê, herî baş tê rêzgirtin.

Dengbêj: dengbêjên kurd ku destanên wek Filîtê Quto bi kilamê diparêzin
Dewrêşê Evdî: destaneke din a mezin a evîn û şerefa eşîrî
Şîna Dimdimê: bîra stranbêjî ya dorpêça keleha Dimdimê
Siyabend û Xecê: destana trajîk a evînê ya kevneşopiya devkî ya kurdî
Zembîlfiroş: destana hezkirî ya zembîlfiroş ku bi gelek guhertoyan tê gotin
Mem û Zîn: destana mezin a neteweyî ya Kurdan

Pirsên ku gelek caran tên pirsîn

Filîtê Quto çi ye?

Filîtê Quto yek ji destanên herî navdar ên dengbêjiya kurdî ye, vegotineke dirêj a stranbêjî li ser nakokiyeke rast a eşîrî ya dawiya sedsala nozdehem li navçeya Bişêrî ya Batmanê, li deşta Xerzanê. Ew nakokiya eşîrên Etmankî û Reşkotan vedibêje ku bi baca karwanekî dest pê kir û bi kuştina serokê eşîrê Filîtê Quto û dijminatiya xwînî qediya.

Gelo çîroka Filîtê Quto rast e?

Li ser bûyereke rast hatiye avakirin, nakokiyeke rast a du eşîran di dawiya sedsala nozdehem de, bi cih û kesên rast. Lê ji sedsalekê zêdetir gelek dengbêjan ew di guhertoyên cuda de pêk anîne; wisa baştir e wek dîroka bîranînkirî ya bûye destana devkî bê famkirin, di esasa xwe de rast lê di hûrgiliyên xwe de berfirehkirî û guhêrbar.

Sedema nakokiya kilamê çi bû?

Nakokî ji kiryara daxwazkirina bacê ji karwanên di axa eşîrekê re derbas dibûn û ji pevçûna pozbilindiyê ku ew afirand derket. Di guhertoya herî gelek tê gotin de dema Filîtê Quto tivinga serokekî Etmankî dixwaze digihêje lûtkeyê. Tiving, sembola şeref û mêraniyê, nayê dayîn; rûbirûbûn dibe tundûtîjî û Filîtê Quto tê kuştin.

Çima tiving di çîrokê de ewqas girîng e?

Di civaka ku destan bîranîn dike de tivinga mêrekî ji çekekê gelek mezintir bû; nîşana şeref, ast û mêraniya wî bû. Radestkirina wê şermkirin û windakirina mêraniyê bû; mirina ji bo parastina wê bi şeref bû. Ev e sedema ku nakokiyeke ku biçûk xuya dike dikaribû rasterast ber bi mirinê ve biçe; tivinga nehatî dayîn di dilê trajediyê de ye.

Karapetê Xaço kî bû?

Karapetê Xaço yek ji mezintirîn dengbêjên sedsala bîstem bû û bi jidayikbûnê ermenî bû, ne Kurd. Rizgarbûyiyê bûyerên 1915 bû, di zaroktiyê de sêwî bû û malbata Filîtê Quto ew parast; di nav wan de mezin bû û bû dengbêjê wan. Piştre ji radyoya kurdî ya Êrîvanê re kilam got û bi sedan kilamên kurdî parastin; wisa bû parêzvanekî bilind ê bîra devkî ya kurdî.

Çend guhertoyên Filîtê Quto hene?

Yek nivîsara sabît nîne. Destan bi gelek guhertoyên ku dengbêjên cuda ji sedsalekê zêdetir dibêjin heye; lêkolînerek sê guhertoyên herêmî yên berfireh diyar dike, bi deşta Xerzanê, bilindahiyên Serhedê û Kurdên Qefqasyayê ve girêdayî. Her vegotin di dirêjahî, hûrgilî û girîngîdanê de cuda ye; ev beşek ji jîndariya kevneşopiya devkî ya zindî ye.