Dengbêj: Parêzvanên Deng û Bîra Kurdî

Destpêk

Dengbêj stranbêj û çîrokbêjên kevneşopî yên kurdan in. Bi nesilên bêhejmar destan, lawij, stranên evînê û dîroka gelê xwe di dengê zindî de hilgirtine. Ew ji kesên kêfxweşiyê zêdetir in; parêzvanên bîra hevpar a kurdî ne, pirtûkxaneya mirovî ya çandeke ku demeke dirêj ji pelên nivîskî zêdetir bi devkî hatiye parastin.

Dengbêj in ku destanên mezin, ji Mem û Zîn heta berxwedana dawî ya Dimdimê, strandine û dema ku tu kitêb nedikarî wan di xwe de bigire şahî û xemên gelê kurd di bîrê de parastine. Têgihiştina dengbêjan têgihiştina vê yekê ye ku kurdan çawa çîrokên xwe û xwe bixwe zindî hiştine.

Naverok

Parêzvanên Bîra Kurdî

Dengbêj Îro

Sembolîzm

Nîqaş û Têgihiştinên Çewt

Mijarên Têkildar

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Çavkanî û Xwendina Zêdetir

Dengbêj Çi Ye?

Dengbêjek (pirhejmar: dengbêjan) stranbêj û çîrokbêjekî kurd ê kevneşopî ye, hilgirê kevneşopiya devkî. Peyv «deng» bi «bêj», gotin an stran, re dike yek: dengbêj «yê ku deng dibêje» ye. Bi gelemperî bê amûrên muzîkê distrê; destan, lawij û stranên ku efsane, bîr û dîroka gelê kurd di xwe de digirin pêşkêş dike. Dengbêj wan di kevneşopiyeke dirêj a hoste û şagirt de hîn dibin û vediguhêzin.

Xalên Sereke

Dengbêj stranbêj û çîrokbêjên kevneşopî yên kurdan in.
Peyv bi nêzîkî tê wateya «yê ku deng dibêje», ji «deng» û «bêj» (gotin).
Ew destan, lawij û bîra hevpar a gelê kurd hildigirin, bi gelemperî bê amûrên muzîkê.
Di serdemên dirêj ên tepeserkirinê de dîrok û zimanê kurdî parastin.
Kevneşopî îro bi rêya Malên Dengbêjan (Mala Dengbêjan) berdewam dike.

Agahiyên Kurt

Nav: Dengbêj (pirhejmar: dengbêjan); stranbêjên kevneşopî û çîrokbêjên kurdî
Wate: Ji «deng» û «bêj» (gotin/stran): «yê ku deng dibêje»
Rol: Hilgirên kevneşopiya devkî û bîra hevpar a kurdî
Teşe: Kilam (vegotin, pir caran bê amadekirinê), stran (strana bi awaz û lawij), destan
Pêşkêşkirin: Bi gelemperî bê amûrên muzîkê tê stran
Veguhastin: Hoste û şagirt; dengbêj berî çêkirina stranên nû, stranên kevnar hîn dibin
Repertuar: Destan, çîrokên evînê, lawij, şer, dîrok û efsane
Di bin qedexeyan de: Dema ku ziman hat tepeserkirin bîra kurdî parastin; Radyoya Erîvanê dengên wan gihandin
Vejîn: Malên Dengbêjan (Mala Dengbêjan) li Vanê (Wan) û Diyarbekirê (Amed)
Şahidiya kevneşopiyê: Saziyeke sereke û zindî ya çanda kurdî

Dengê ku Vedibêje

Navê dengbêj hunerê bi tamî derdibire. «Deng» tê wateya deng û «bêj» ji lêkera gotin an stran tê: dengbêj kesê ku deng dide, bi stranê vedibêje, ye. Berevajî muzîkjenên ku xwe dispêrin amûran, dengbêj pir caran bi serê xwe û bê hevrêtiyê distrên; dengê mirov ê tazî tevahiya giraniya çîrokê hildigire.

Dengbêjbûn hem wek diyariyek û hem wek perwerde û disîplînek tê dîtin. Kevneşopî dibêje ku deng û bîra neasayî diyariyên Xwedê ne, lê divê bi salên xebata dilsoz re bên temamkirin. Dengbêjek bi hezaran rêzik ji ber dike û di nav kurdan de ji bo bedewiya şirovekirinan û kûrahiya hesta di stranê de tê rêzgirtin.

Kilam, Stran û Awaz

Dengbêj di çend teşeyan de dixebitin. Kilam, ku carinan klam jî tê gotin, vegotina bi awaz a di dilê hunerê de ye. Pir caran bê plan û bê amadekirina berê derdikeve û li ser xem, evîn, şer an bûyerên di bîrê de mayî disekine. Stran awazdar û rîtmdartir e, teşeyê gelek stranên evînê û stranên dawetan e; destanên dirêjtir jî wek destan tên stran.

Di van teşeyan de dengbêj bi wêneya gotinên xwe navdar in. Stranek dikare bedewiya jineke ciwan an mêrxasiya lehengekî ketî bi îstîareyên bi dewlemendiyeke balkêş şirove bike; lawijek jî dikare tevahiya kombûnekê bike girî. Bê amadekirinê vegotin di navendê de ye: dengbêj tiştên ku dizanin, dibihîzin û hîs dikin vedibêjin û di her pêşkêşkirinê de ji nû ve teşe didin naveroka ku ji berê ve hatiye hilgirtin.

Parêzvanên Bîra Kurdî

Berî her tiştî dengbêj bîra gelê kurd in. Ew in ku bi sedsalan destanên mezin hilgirtine, ji evîna Mem û Zîn û trajediya çiyayî ya Siyabend û Xecê heta berxwedana lehengî ya dawî ya Beyta Dimdim. Her dengbêj bi rastî dîroknasekî devkî ye; berî ku stranên xwe lê zêde bike û wan biveguhêze, stranên hosteyan hîn dibe.

Ev rol di demên ku zimanê kurdî qedexe bû û dîroka kurdî nedihat nivîsandin de hîn jî jiyanî bû. Dema kurd nedikarîn ezmûna xwe di çapê de tomar bikin, stranên dengbêjan bûn navgîna bîra hevpar. Bûyer, lawij û şahidiyên ku dîrokên fermî paşguh dikirin parastin. Bi dehsalan, dema ku weşana bi kurdî qedexe bû, Radyoya Erîvanê li Ermenistana Sovyetê dengên dengbêjan ji ser sînoran derbasî guhdarên li Diyarbekir, Urmiye, Dihok û derveyî wan kir.

Dengbêj Îro

Kevneşopiya dengbêjiyê di sedsala bîstem de gelek êş kişand. Qedexeyên li ser zimanê kurdî û belavbûna muzîka tomarkirî hunera kevn ber bi kenaran ve dehf dan. Ji bo demekê xuya dikir ku dibe ku vemire; hejmareke her ku diçe kêm a hosteyên pîr ew zindî dihişt.

Di dehsalên dawî de ji nû ve vejiyaye. Mala Dengbêjan a yekem li Wanê vebû û paşê maleke din a navdar li Diyarbekirê vebû. Li wir dengbêj ji bo pêşkêşkirinê kom dibin û bi hezaran stran hatine tomarkirin û arşîvkirin. Jinan jî her tim cihê xwe di kevneşopiyê de hebûye û dengbêjên jin ên navdar, wek yên berê li Radyoya Erîvanê dihatin bihîstin, her ku diçe zêdetir tên rêzgirtin. Dengbêjê ji hemûyan efsaneyîtir, Evdalê Zeynikê yê sedsala nozdehan, hê jî nimûneya bingehîn a hunera dengbêjiyê ye.

Sembolîzm

Dengbêj têgihiştina vê yekê temsîl dikin ku gel dikare di dengê xwe de bijî. Di çandeke ku ewqas tişt nedihat nivîsandin de, stranbêjên kevneşopî bûn hilgirên nasnameyê; tenê bi nefes û bîrê ziman, dîrok û hest ji neslekî derbasî neslekî din kirin. Bi wateyeke rastîn ew nivîskarên kevneşopiya kurdî ne.

Stranên wan herwiha rûmeteke taybet hilgirtine: redkirina ji holê rakirina bîrê. Strana kilameke derbarê evîneke windabûyî, lehengekî ketî an tengasiyeke derbasbûyî de israra li bibîranîna wan e. Di dengê dengbêjan de, borîya kurdî diaxive û axaftina xwe berdewam dike.

Nîqaş û Têgihiştinên Çewt

Ma dengbêj tenê stranbêj in? Rasttir e ku em wan dîroknas û helbestvanên devkî binav bikin. Her çiqas hunera wan muzîkî be jî, rola wan a kûrtir bibîranîn û veguhastin e: destan, rêzeheviyên neslî, bûyer û lawij. Di civaka kurdî de ji kesên kêfxweşiyê zêdetir wek parêzvanên bîrê û heta wek nivîskarên dîrokeke nenivîsandî hatine rêzgirtin.

Ma kevneşopî tenê ji bo mêran e? Na. Her çiqas gelek dengbêjên navdar mêr bûbin jî, jinan her tim stran gotine û dengbêjên jin di nav dengên herî hezkirî yên Radyoya Erîvanê gihandin de bûn. Îdîaya ku carinan tê kirin ku huner bi hezaran sal kevn e, ji tarîxeke teqez zêdetir divê wek pîvana kûrahiya wê ya çandî bê dîtin. Ya teqez ew e ku pir kevn e û di navenda jiyana kurdî de ye.

Mem û Zîn: destana mezin a evînê ku dengbêjan hilgirtiye
Siyabend û Xecê: trajediya çiyayî ya ku dengbêj distrên
Beyta Dimdim: destana berxwedanê ya di stranê de hatiye parastin
Zembîlfiroş: çîroka zembîlfiroş, hem strankirî û hem nivîskî
Memê Alan: destana kevntir a Mem
Feqiyê Teyran: helbestvanê ku helbestên wî derbasî stranên gelêrî bûn

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Dengbêj çi ye?

Dengbêj stranbêjê kevneşopî yê kurdî ye, stranbêj û çîrokbêjek ku destan, lawij û bîra gelê kurd di stranê de hildigire, bi gelemperî bê amûrên muzîkê.

Peyva dengbêj çi wateyê dide?

Ji «deng» û «bêj», gotin an stran, tê. Dengbêj «yê ku deng dibêje» ye, kesê ku bi rêya stranê çîrokan vedibêje.

Dengbêj çi distrên?

Kilaman (vegotinên bi awaz û pir caran bê amadekirina berê), stranan (stranên awazdar, di nav de lawij û stranên evînê) û destanan distrên. Ev behsa evîn, şer, dîrok, efsane û xemê dikin.

Çima dengbêj girîng in?

Ji ber ku ew parêzvanên kevneşopiya devkî û bîra hevpar a kurdî ne, destan û dîroka kurdan diparêzin, bi taybetî di demên ku zimanê kurdî qedexe bû û nedihat nivîsandin de.

Ma kevneşopiya dengbêjiyê hê jî heye?

Erê. Di sedsala bîstem de paşve çû, lê ji nû ve vejiyaye, bi taybetî bi rêya Malên Dengbêjan (Mala Dengbêjan) ên li Wan û Diyarbekirê, ku li wir stran tên pêşkêşkirin û arşîvkirin.