Destpêk
Dewrêşê Evdî (Dewrêş, kurê Evdî) yek ji destanên mezin ên kevneşopiya devkî ya kurdî ye: çîrokeke nêzî du sed sal kevn a şer, dilsozî û evîna trajîk, ku dengbêj li seranserê welatê kurdan distrên. Lehengê wê, şervan Dewrêş, û hespê wî yê navdar Hedban bi nesilan di xeyala kurdî de kesayetiyên hezkirî bûne.
Di dilê xwe de destan evîneke nepêkan a ji ber baweriyê ji hev veqetandî vedibêje, ligel çîroka lehengekî ku di şer de jiyana xwe ji bo eşîra xwe dide. Ji Efrînê heta Kirmanşahê tê stran û yek ji destanên kurmancî yên herî bi nirx e; çîrokeke ku mêrxasî û dilsozî li hember dawiya xemgîn hîn ronaktir dibiriqin.
Naverok
Destan di Kevneşopiya Dengbêjiyê de
Dewrêşê Evdî Çi Ye?
Dewrêşê Evdî destaneke kurdî ya kevneşopî ya şer û evînê ye, ku dengbêj bi kurmancî distrên û bi taybetî di nav kurdên Berazî yên rojavayê Cizîrê de bi nirx tê dîtin. Çîroka Dewrêş, kurê Evdî, şervanekî mêrxas ê eşîra Milî, vedibêje: evîna wî ya ji bo Edûlê ku ji ber cudahiya olê qedexe ye û mirina wî ya lehengî di parastina gelê wî de. Nêzî du sedsal kevn e û yek ji destanên herî hezkirî yên edebiyata devkî ya kurdî ye.
Xalên Sereke
Dewrêşê Evdî destaneke kurdî ya nêzî 200 sal kevn a şer, dilsozî û evîna trajîk e.
Lehengê wê Dewrêş, kurê Evdî, şervanê eşîra Milî ye, ku li hespê navdar Hedban siwar dibe.
Ew ji Edûlê hez dike, lê cudahiya baweriyê astengiya yekbûna wan e.
Dewrêş di şer de eşîra xwe diparêze û wek lehengekî dimire.
Dengbêj wê distrên û li seranserê hemû herêmên kurdî tê naskirin.
Agahiyên Kurt
Nav: Dewrêşê Evdî (Dewrêş, kurê Evdî; herwiha Dewrese Evdi, Darwish Avdi)
Cure: Destana kurdî ya şer û evînê (devkî, kevneşopiya dengbêjiyê)
Kok: Nêzî 200 sal kevn; kurdên Berazî yên rojavayê Cizîrê
Ziman: Kurdiya kurmancî, ji aliyê dengbêjan ve tê stran
Leheng: Dewrêş, kurê Evdî, şervanê eşîra Milî (Milan)
Evîndar: Edûlê, ku cudahiya olê evîna ji bo wê asteng dike
Hesp: Hedban, hespê wî yê şer ê navdar
Nakokî: Dewrêş eşîra xwe li hember êrişa dijmin diparêze û dimire
Mijar: Mêrxasî, dilsozî, şeref û evîna trajîk a di navbera olan de
Şahidiya kevneşopiyê: Li seranserê Kurdistanê tê stran; di gelek vegotinan de Dewrêş lehengekî êzidî ye
Leheng û Hespê Wî
Lehengê destanê Dewrêş, kurê Evdî, şervanê Milî ye. Milî yek ji konfederasyonên mezin ên eşîrên kurdî yên bakurê Cizîrê ye. Dewrêş bi hêz û mêrxasiya xwe navdar e. Dewrêş şervanê ku gelê wî di kêliya xeteriyê de xwe dispêre wî ye, nimûneya bingehîn a şervanê mêrxas û dilsoz ku kevneşopiya kurdî bi nirx dibîne.
Hema hema bi qasî leheng hespê wî, Hedban, jî navdar e. Wek herî baş û herî bedew ê hespan tê bibîranîn û Dewrêş dibe nav şer. Di bîra kurdî de navên Dewrêş û Hedban bi hev re ne, leheng û hesp wek yek; heta îro jî Hedban wek îdeala bingehîn a hespê şer ê bi rûmet tê bibîranîn.
Evîn di Navbera Cudahiyê de
Di çîroka şer de çîrokeke evînê hatiye hunandin. Dewrêş ji Edûlê, jineke ji malbata sereke ya eşîrê, hez dike û ew jî ji wî hez dike. Lê siya astengiyeke ku nikarin derbas bikin li ser evîna wan e: Dewrêş êzidî ye û cudahiya olê di navbera wan de radiweste. Her çiqas dilsoziya wan kûr be jî, yekbûna wan qedexe dike.
Ev evîna nepêkan tengasiya dilêş a destanê çêdike. Wek di romansên mezin ên kurdî de, evîndar ne ji ber dilên xwe, lê ji ber rêzikên cîhana xwe ji hev dûr tên hiştin. Dema xeterî digihîje eşîrê, ew evîn û ew erk bi awayekî mirindar bi hev re tên hunandin. Ji Dewrêş tê xwestin ku ji bo gel û ji bo Edûlê xwe bi bedela herî bilind îspat bike.
Şer û Trajedî
Dema hêzeke dijmin li ser Milî dadikeve, êrişî keriyên wan dike û gelê wan dixe bin gefê, eşîr berê xwe dide Dewrêş. Li Hedban siwar dibe û li hember hêzeke pir mezintir derdikeve da ku gelê xwe biparêze. Bi kiryareke mezin a şervaniyê êrişkaran vedigerîne û eşîrê rizgar dike. Kiryarên lehengiyê yên ku destan ji bo wan tê stran pêk tîne.
Lê serkeftin bi jiyana wî tê kirîn. Di şer de û bi xiyanet û nankoriya ku pir caran di çîrokên bi vî rengî de siya xwe li leheng dikin, Dewrêş dikeve. Evîna ku wî ji bo wê şer kir qet pêk nayê. Wek parêzvanê gelê xwe dimire, mêrxasiya wî ronahiya xwe winda nake û evîndar herheyî ji hev dûr dimînin. Destan, wek romansên mezin ên din ên kurdî, bi rûmet û xemê bi hev re diqede.
Destan di Kevneşopiya Dengbêjiyê de
Dewrêşê Evdî, wek destanên din ên kurdî, di dengên dengbêjan de dijî, stranbêjên kevneşopî yên ku nêzî du sed salan ew hilgirtine. Bi taybetî bi kurdên Berazî yên rojavayê Cizîrê, li derdora Kobanê, ve girêdayî ye. Pêşkêşkirineke navdar a stranbêj Baqî Xido di sedsala bîstem de hat tomarkirin û nivîsandin, ku vegotineke mezin a çîrokê parast.
Destan li seranserê Kurdistanê, ji Efrîna li rojava heta Kirmanşaha li rojhilat, tê naskirin. Lehengê wê li her derê wek sembola mêrxasiya kurdî tê bibîranîn. Dewrêş bûye lehengekî gelêrî ku bi hêza çîroka xwe gel kom dike, ji baweriya olî zêdetir. Navê wî, wek navê hespê wî Hedban, ketiye bîra hevpar a kurdan.
Sembolîzm
Dewrêşê Evdî fazîletên şervanê ku kevneşopiya kurdî herî zêde bi nirx dibîne pîroz dike: mêrxasî, dilsoziya gelê xwe û amadebûna dayîna her tiştî di parastina wan de. Di Dewrêş de guhdar şervanê îdeal dibîne û di Hedban de îdeala hespê dilsoz ê ku wî hildigire; wêneya hêz û dilsoziyê yên bi hev ve girêdayî.
Lê destan herwiha trajediya evîna ji ber baweriyê ji hev veqetandî ye û dengvedana wê ya kûrtir di vê yekê de ye. Lehengekî êzidî ku gelê ji aliyê din ê cudahiya olî diparêze û ji bo wan dimire, jiyana tevlihev û hevpar a welatê kurdan nîşan dide, ku misilman û êzidî demeke dirêj li kêleka hev jiyane. Bi rêzgirtina Dewrêş, kevneşopî rêzê ji lehengekî ku ji hemû kurdan e re digire.
Nîqaş û Têgihiştinên Çewt
Ma Dewrêş lehengekî êzidî ye? Di gelek vegotinan de, erê: Dewrêş wek êzidiyekî, şopînerê ola Tawûsê Melek, tê bibîranîn. Astengiya evîna wî cudahiya di navbera êzidî û misilmanan de ye. Ya balkêş ew e ku dengbêjên misilman jî destanê distrên û di nav civakên olî yên cuda de jê hez tê kirin. Ev nîşana wê yekê ye ku kevneşopiya devkî ya kurdî di nav hemû civakên Kurdistanê de hevpar e.
Ma çîrok dîrok e an efsane? Ji mîtên kevntir zêdetir kokên wê di cîhana rastîn a eşîrên kurdî yên sedsalên hejdeh û nozdehan de ne, di nav de Milî jî. Ew şerên rastîn ên di navbera eşîran de û jiyana koçerî nîşan dide. Lê wek hemû destanên mezin, di vegotinê de teşe girtiye û hatiye bilindkirin. Hûrguliyên wê ji stranbêjekî heta yê din diguherin. Baştir e ku wek destaneke gelêrî bê xwendin: dîroka ku bîrê kiriye huner.
Mijarên Têkildar
Dengbêj: stranbêjên kevneşopî yên kurdî ku destanê di stranê de hildigirin
Mem û Zîn: destana mezin a kurdî ya evîna trajîk
Siyabend û Xecê: destaneke din a kurdî ya evîna trajîk
Tawûsê Melek: Ferişteya Tawûsê ya ola êzidî, ola Dewrêş
Hedban: hespê navdar ê leheng
Milî: konfederasyona eşîrên kurdî ya destanê
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Dewrêşê Evdî çi ye?
Dewrêşê Evdî destaneke kurdî ya nêzî 200 sal kevn a şer, dilsozî û evîna trajîk e, ku dengbêj distrên. Çîroka şervan Dewrêş, kurê Evdî, hespê wî Hedban û evîna ji ber baweriyê ji hev veqetandî vedibêje.
Dewrêş kî bû?
Dewrêş, kurê Evdî, lehengê destanê ye: şervanekî mêrxas ê eşîra Milî, ku bi hespê xwe yê navdar Hedban re tê bibîranîn û di parastina gelê xwe de di şer de dimire.
Çima Dewrêş nikare bi Edûlê re bizewice?
Ji ber cudahiya olê. Dewrêş êzidî ye û di destanê de cudahiya baweriyê yekbûna wî ya bi Edûlê re qedexe dike; bi vê yekê dilê trajîk ê çîrokê çêdibe.
Destana Dewrêşê Evdî kê hildigire?
Dengbêj, stranbêjên kevneşopî yên kurdî. Bi taybetî bi kurdên Berazî ve girêdayî ye û vegotineke navdar stranbêjê Kobanê Baqî Xido pêşkêş kir.
Ma Dewrêşê Evdî li ser bûyerên rastîn hatiye avakirin?
Kokên wê di cîhana rastîn a eşîrên kurdî yên sedsalên dawî de ne, di nav de eşîra Milî jî. Lê di vegotinê de teşeyê efsaneyê girtiye û baştir e ku wek destaneke gelêrî bê fêmkirin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Dewrêşê Evdî — Dewrêş, Kurê Evdî — Harrassowitz Verlag
Çîrokên Folklorî yên li Pişt Sekulerîzma Kurdî — New Lines Magazine
Dewrêşê Evdî (Barbara Strauli) — Goodreads
Dengbêj: Parêzvanên Bîr û Dîroka Kurdî — Navenda Lêkolînên Kurdî