میوان‌پروری: هنر کردی مهمان‌نوازی و سفره‌ای که هرگز خالی نمی‌شود

میوان‌پروری. این واژه در کردی به معنای مهمان‌نوازی است، اما ریشه‌هایش چیزی فراتر از ترجمه را آشکار می‌کنند: «میوان» یعنی مهمان و «پروری» یعنی مراقبت، پرورش و بالاندن چیزی با توجه و محبت. بنابراین مهمان‌نوازی در کردی صرفاً پذیرفتن مهمانان نیست، بلکه رسیدگی فعالانه به آنان است. یک عمل است، نه تعارف. در سنت کردی، این عمل تقریباً به‌تمامی از راه غذا بیان می‌شود: چه چیزی تعارف می‌کنید، چه مقدار از آن عرضه می‌کنید، تا چه زمانی به تعارف‌کردن ادامه می‌دهید و اگر مهمانتان بدون آنکه به اندازهٔ کافی خورده باشد برود، این برای شما چه معنایی خواهد داشت. «اگر برای مهمان گوشت سرو نشود، مایهٔ شرمساری دانسته می‌شود.» این جمله از مستندات کردیش سنترال دربارهٔ فرهنگ کردی، همه‌چیز را بیان می‌کند. شرم مهمان‌نوازی ناکافی به اندازهٔ افتخار مهمان‌نوازی سخاوتمندانه نیرومند است. شما صرفاً امیدوار نیستید که مهمانتان خوب غذا بخورد؛ مسئول آن هستید. این مجموعه سندی از میوان‌پروری بوده است. هر مقالهٔ آن، از هر دیگ مسی و تنور گلی تا هر کاسهٔ سوپ عدس، هر شیشهٔ مربای به، هر سینی کئجه و هر دیس کباب عروسی، در بنیاد خود این سخن را پیش کشیده است: آشپزخانهٔ کردی ماشین تولید غذا نیست، بلکه شیوه‌ای برای خوشامدگویی است. «غذا بسیار فراتر از گروه‌های غذایی و تغذیه است. غذا دوستی، قوت‌رسانی و مهمان‌نوازی است؛ این‌ها ما را طولانی‌تر و عمیق‌تر از صرف کالری‌ها زنده و پابرجا نگه می‌دارند.» این جمله را زنی نوشت که به کردستان رفت و خانواده‌های کرد آن‌قدر به او غذا دادند تا فهمید در واقع چه چیزی دریافت می‌کند. این صد و چهلمین مقالهٔ مجموعه است؛ همان مقاله‌ای که موضوع همهٔ مقاله‌های دیگر را نام می‌برد.

نکات کلیدی

• میوان‌پروری، یعنی پروردن مهمان، هنر کردی مهمان‌نوازی است؛ تعهدی اخلاقی، نه تعارف

• این هنر از راه غذا بیان می‌شود: قاعده این است که هیچ مهمانی بدون غذاخوردن نرود و شرمساری در تعارف ناکافی است

• دیدار برای صرف غذا در خانه‌ای کردی دست‌کم سه ساعت طول می‌کشد؛ زمان از قیدوبند به هدیه تبدیل می‌شود

• کردهای مهاجر میوان‌پروری را هرجا بروند با خود می‌برند؛ در هدیه‌های غذایی، استکان‌های چای و درهای باز

اطلاعات کوتاه

واژهٔ کردی: میوان‌پروری (مێوانپەروەری) — میوان (مهمان) + پروری (پرورش/مراقبت)؛ پروردن مهمان

قاعده: مهمان نباید بدون غذاخوردن برود؛ سرو نکردن گوشت مایهٔ شرمساری است؛ میزبان تا زمانی که مهمان دیگر نتواند بخورد، به تعارف ادامه می‌دهد

شیوهٔ بیان: تعارف غذا، پذیرایی با چای، طول دیدار و هدیه‌های غذایی که برای همسایه‌ها و غریبه‌ها برده می‌شوند

مدت: دست‌کم سه ساعت؛ دیدار برای صرف غذا در خانه‌ای کردی تا زمانی که میزبان از تغذیه‌شدن مهمان اطمینان نیابد، پایان نمی‌گیرد

سفره‌ای که خالی نمی‌شود

مهمان‌نوازی کردی چه شکلی دارد؟ کسی که به خانه‌ای کردی در اربیل، دیاربکر یا سلیمانیه، یا به آپارتمانی کردی در لندن یا استکهلم می‌رود، تجربهٔ یکسانی را توصیف می‌کند: بهترین جا را به شما می‌دهند و غذاها یکی پس از دیگری از راه می‌رسند. یک بشقاب نیست، بشقاب‌های فراوان است. غذا می‌خورید. هر بار که سرعت خوردنتان کمتر می‌شود، غذای بیشتری در بشقابتان می‌گذارند. اعتراض می‌کنید. با مهربانی اعتراضتان را نادیده می‌گیرند. میزبان از آهسته‌ترخوردن شما راضی نمی‌شود؛ رضایتش در غذاخوردن شماست. این وعده مانند غذاخوردن در رستوران، نقطهٔ پایان طبیعی ندارد. زمانی پایان می‌گیرد که میزبان باور کند مهمان تغذیه شده است. این کار می‌تواند سه ساعت طول بکشد؛ گاهی بیشتر. یکی از مسافران کردستان عراق می‌نویسد: «از اینکه یک ساعت در خانه‌شان باشید، راضی نمی‌شوند؛ باید سه ساعت آنجا باشید، دست‌کم. زبان می‌تواند مانع باشد، اما به‌ندرت چنین احساسی دارید، چون از حضور شما بسیار خوشحال‌اند.» و غذا: یک مرغ کامل، مربای خانگی، پیازچه‌های باغچه، شیرینی‌هایی که مادربزرگ درست کرده است، دیگ‌های بزرگ دلمه، برنج بریانی و خورش. نه به این دلیل که میزبان از پیش ضیافتی تدارک دیده بود، بلکه چون شما آمدید و آمدنتان بهترین چیزی را می‌طلبید که خانه می‌توانست فراهم کند. مریلین گاردنر که به کردستان رفت و بارها مهمان خانه‌های کردی شد، نوشت: «وقتی برای غذا دعوت می‌شوید، دیگر زمان برنامه‌تان را تعیین نمی‌کند.» این تعبیر درست است. مهمان‌نوازی کردی وقفه‌ای در زمان معمول نیست؛ نوع دیگری از زمان است: زمان حضور، خوشامدگویی و غذاخوردن در کنار هم. ساعت می‌ایستد. غذا ادامه دارد.

صد و چهل غذای میوان‌پروری

این مجموعه تاکنون صد و چهل غذا، مادهٔ اولیه و سنت غذایی آشپزخانهٔ کردی را ثبت کرده است. هر یک از آن‌ها به‌نوعی مقاله‌ای دربارهٔ میوان‌پروری است. صبحانهٔ وان، با پانزده بشقاب کوچک یا بیشتر بر سفره و چایی که پیش از خالی‌شدن استکان دوباره ریخته می‌شود، کاربرد میوان‌پروری در صبحی معمولی است. ضیافت عروسی کردی، با گاوهایی که سحرگاه ذبح می‌شوند، زنان محله که تمام صبح در دیگ‌های مسی آشپزی می‌کنند و غذایی که از دیگ برای صدها مهمان کشیده می‌شود، میوان‌پروری در جمعی‌ترین مقیاس خود است. عاشوره‌ای که برای چهل همسایه فرستاده می‌شود، میوان‌پروری است که به کل جامعه گسترش یافته است. تک‌استکان چایی که فروشندهٔ مبل به مشتری تعارف می‌کند، میوان‌پروری در کوچک‌ترین شکل خود است. کردهای مهاجر هرجا سکونت یافته‌اند، میوان‌پروری را با خود برده‌اند. خانواده‌های کرد در برلین، تورنتو، استکهلم و لندن برای همسایه‌ها، همکاران و معلمان فرزندانشان غذا می‌برند. غذا می‌برند چون بردن غذا همان معنای خوشامدگویی است و خوشامدگویی رویدادی گذرا نیست؛ رویکردی است که در همهٔ زمان‌ها نسبت به هر کسی که در دایرهٔ توجهشان قرار می‌گیرد، حفظ می‌شود. جیهان، معلمی کرد، می‌گوید: «اگر مهمان‌نوازی کردی امروز شهرت دارد، به سبب میراث آشپزی نیرومند ما و آمادگی صادقانهٔ ما برای شریک‌شدن در آن با دیگران است.» میراث آشپزی و مهمان‌نوازی دو چیز جدا نیستند؛ یکی‌اند. غذا همان خوشامدگویی است. خوشامدگویی همان غذاست.

پرسش‌های متداول

میوان‌پروری چه معنایی دارد؟

میوان‌پروری واژهٔ کردی مهمان‌نوازی است که از «میوان» (مهمان) و «پروری» (پرورش، مراقبت و بالاندن) ساخته شده است. معنای لفظی آن «پروردن مهمان» است و مهمان‌نوازی را عملی فعالانه برای مراقبت می‌نامد، نه تعارفی منفعلانه. در فرهنگ کردی، میوان‌پروری عمدتاً از راه غذا بیان می‌شود: کمیت و کیفیت آنچه تعارف می‌شود، اصرار بر بیشترخوردن مهمان و مدت زمانی که مهمان بر سفره نگه داشته می‌شود. این امر تعهدی اخلاقی دانسته می‌شود؛ مهمان‌نوازی ناکافی صرفاً کاستی نیست، بلکه مایهٔ شرمساری است.

چرا سرو گوشت در مهمان‌نوازی کردی چنین مهم است؟

در سراسر سنت فرهنگی کردی، گوشت والاترین بیان سخاوت در غذاست؛ باارزش‌ترین، پرزحمت‌ترین و مغذی‌ترین چیزی که آشپزخانه می‌تواند عرضه کند. کردیش سنترال ثبت می‌کند که «سرو گوشت راهی عالی برای نشان‌دادن عزت و احترام است» و «اگر برای مهمان گوشت سرو نشود، مایهٔ شرمساری دانسته می‌شود». ذبح حیوان برای مهمان، نهایت بیان میوان‌پروری است؛ سنتی که پشت بریان، یعنی برهٔ کامل بریان‌شده در گودال، قوزی، یعنی کباب عروسی که حیوانش همان صبح ذبح شده است، و کابورگا دولماسیِ عید قربان قرار دارد.

آیا میوان‌پروری در میان کردهای مهاجر دوام می‌آورد؟

بله، و با قوت. روایت‌های جوامع کرد مهاجر در آلمان، بریتانیا، سوئد و ایالات متحده الگوی یکسانی را توصیف می‌کنند: خانواده‌های کرد برای همسایه‌ها، همکاران و غریبه‌ها هدیه‌های غذایی می‌برند؛ چه دیدار از پیش برنامه‌ریزی شده باشد و چه نباشد، بر غذادادن به مهمانان اصرار دارند؛ و این احساس درونی را حفظ می‌کنند که هر ورود به خانه‌ای کردی، تعارف غذا و چای را می‌طلبد. میوان‌پروری برای جلوه‌گرشدن به چشم‌اندازی کردی نیاز ندارد؛ به آشپزخانه‌ای کردی و این درک نیاز دارد که مهمان کسی است که باید به او غذا داد.

نتیجه‌گیری

میوان‌پروری صد و چهلمین مقالهٔ مجموعه است و از زبان همهٔ آن‌ها سخن می‌گوید. غذای آشپزخانهٔ کردی، از عسل کوهستان و نان تنور گلی تا بره در گودال، سوپ عدس با سماق، مربای به در شیشهٔ کهربایی‌اش، پستیل پیچیده‌شده دور گردو و عاشوره‌ای که به چهل خانه فرستاده می‌شود، در پس همهٔ هدف‌های دیگر خود یک هدف دارد: برای بخشیدن وجود دارد. سفرهٔ کردی سفره‌ای خصوصی نیست؛ سفره‌ای باز است که پیش روی هر کسی که به در خانه می‌آید، گسترده می‌شود و با شکل خاص شرم و افتخاری حفظ می‌شود که فرهنگ کردی با عمل خوشامدگویی پیوند می‌دهد. پس از صد و چهل مقاله، این مجموعه صد و چهل جلوه از آن عمل یگانه، کهن و پایان‌ناپذیر را ثبت کرده است: میوان‌پروری. به مهمانی که می‌آید، رسیدگی می‌شود. سفره خالی نمی‌شود.