مقدمه
صلاح‌الدین یوسف بن ایوب، مشهور به صلاح‌الدین، در 1138 در خانواده‌ای کرد در تکریت زاده شد و به مشهورترین فرماندهٔ نظامی مسلمان در تاریخ تبدیل شد. زندگی نظامی او خاور نزدیک در سده‌های میانه را دگرگون کرد: خلافت فاطمی را برانداخت، مصر و سوریه را زیر فرمان یک خاندان کرد متحد کرد، سپاه میدانی صلیبیان را در نبرد حطین نابود کرد، اورشلیم را بازپس گرفت و در جنگ صلیبی سوم، در نبرد با ریچارد شیردل به وضعیتی رسید که هیچ‌یک پیروزی نهایی به دست نیاورد. هیچ شخصیت کردی تاکنون قدرت نظامی یا سیاسی بیشتری در اختیار نداشته است.
این مقاله زندگی نظامی صلاح‌الدین را از لشکرکشی‌های مصر در دههٔ 1160 تا نبردهای سرنوشت‌ساز 1187–1192 دنبال می‌کند و همهٔ درگیری‌های مهمی را بررسی می‌کند که خاندان ایوبی را به قدرتمندترین دولت جهان اسلام تبدیل کردند.
فهرست مطالب
فتح مصر به دست کردها (1164–1171)
متحدکردن جهان اسلام (1171–1186)
نبرد حطین و سقوط اورشلیم (1187)
هویت کردی صلاح‌الدین و نیروی نظامی ایوبی
فتح مصر به دست کردها (1164–1171)
برآمدن ایوبیان از مصر آغاز شد، نه از کردستان. در دههٔ 1160، خلافت فاطمی مصر در مرحلهٔ فروپاشی نهایی بود و سه قدرت برای تسلط بر آن رقابت می‌کردند: پادشاهی صلیبی اورشلیم به فرمان آمالریک اول، نورالدین فرمانروای سوریه و جناح‌های رقیب مصری. میان 1164 و 1169، نورالدین سه لشکرکشی به مصر را به فرماندهی سردار کرد خود شیرکوه اعزام کرد و صلاح‌الدین، برادرزادهٔ شیرکوه، به‌عنوان افسری رده‌پایین در آنها خدمت می‌کرد.
این لشکرکشی‌ها کشمکش‌های پیچیدهٔ سه‌جانبه بودند. شیرکوه و صلاح‌الدین نیروهای متحد صلیبیان و شاور، وزیر مصر، را در بلبیس، نزدیک جیزه و در اسکندریه شکست دادند. هنگامی که شیرکوه سرانجام در ژانویهٔ 1169 وزیر شد، ظرف چند هفته درگذشت. صلاح‌الدین، که هنوز در اوایل دههٔ سی زندگی‌اش بود، به جانشینی او منصوب شد؛ بنا بر گزارش‌ها، چون ضعیف‌ترین نامزد و در نتیجه کم‌خطرترین گزینه دانسته می‌شد. این محاسبهٔ اشتباه رقیبانش فاجعه‌بار بود.
تا 1171، صلاح‌الدین به‌طور منظم مقام‌های فاطمی را جایگزین کرده، نیروی نظامی وفاداری ساخته و نهادهای سنی را در سراسر مصر ترویج داده بود. هنگامی که آخرین خلیفهٔ فاطمی درگذشت، صلاح‌الدین تنها صاحب اقتدار باقی‌مانده بود. خلافت فاطمی با عمر 262 سال، رقیب بزرگ شیعهٔ نظم سنی عباسی، به پایان رسید و به دست فرمانده‌ای نظامی از کردهای تکریت برانداخته شد.
متحدکردن جهان اسلام (1171–1186)
پس از مرگ نورالدین در 1174، صلاح‌الدین لشکرکشی‌ای را برای متحدکردن همهٔ سرزمین‌های مسلمان زیر فرمان خود آغاز کرد. او دمشق، سپس حلب و پس از آن موصل را تصرف کرد و پیش از آنکه تمام توجه خود را به دولت‌های صلیبی معطوف کند، فرمانروایان مسلمان رقیب را شکست داد. در نبرد شاخ‌های حما در 1175، صلاح‌الدین سپاهی زنگی را که اقتدار او را به چالش می‌کشید نابود کرد و خود را به‌عنوان قدرت مسلط در سوریه تثبیت کرد.
رویارویی‌های نخستین صلاح‌الدین با صلیبیان نتایجی متفاوت داشت. در نبرد مونژیزار در 1177، بالدوین چهارمِ اورشلیم شکست سنگینی بر صلاح‌الدین وارد کرد؛ یکی از بدترین شکست‌های زندگی نظامی او. اما صلاح‌الدین توان خود را بازیافت، در نبرد مرج عیون در 1179 پیروز شد و در همان سال قلعهٔ صلیبیان در گدار یعقوب را نابود کرد. در اوایل دههٔ 1180، مجموعه‌ای از لشکرکشی‌ها در پیرامون قلعهٔ بلووار و الفوله فشار بر مرز صلیبیان را حفظ کرد.
نبرد حطین و سقوط اورشلیم (1187)
سال 1187 اوج زندگی نظامی صلاح‌الدین بود. در ماه مه، نیرویی ایوبی در نبرد کرسون در نزدیکی ناصره، یگانی از صلیبیان را شکست داد؛ درگیری مقدماتی‌ای که برتری تاکتیکی ایوبیان را نشان داد. سپس در 4 ژوئیهٔ 1187، صلاح‌الدین در نبرد حطین به یکی از قاطع‌ترین پیروزی‌های جنگاوری در سده‌های میانه دست یافت.
صلاح‌الدین تمام سپاه میدانی صلیبیان را در گرمای تابستان جلیل به عبور از زمینی بی‌آب کشاند، سپس آن را در نزدیکی شاخ‌های حطین محاصره و نابود کرد. گی دو لوزینیان، پادشاه صلیبیان، همراه با تقریباً تمام اشراف صلیبی اسیر شد. فرقهٔ نظامی شوالیه‌های معبد عملاً از میان رفت. صلاح‌الدین در یک روز توان نظامی پادشاهی اورشلیم را از بین برد.
در ماه‌های بعد، صلاح‌الدین در سراسر دولت‌های صلیبی پیش رفت و شهرها را یکی پس از دیگری تصرف کرد. در 2 اکتبر 1187، اورشلیم پس از محاصره‌ای کوتاه تسلیم شد و 88 سال اشغال صلیبیان به پایان رسید. رفتار صلاح‌الدین هنگام فتح اورشلیم، یعنی حفظ جان غیرنظامیان، اجازه به مسیحیان برای پرداخت فدیه و آزادی خود و حفاظت از مکان‌های مقدس، در منابع مسلمان و مسیحی شهرتی ماندگار در جوانمردی برای او به ارمغان آورد. تنها شهر صور مقاومت کرد و کنراد مونفرات دفاع از آن را سازمان داد. ناکامی صلاح‌الدین در تصرف صور بعدها خطایی راهبردی و تعیین‌کننده از کار درآمد.
جنگ صلیبی سوم (1189–1192)
سقوط اورشلیم جنگ صلیبی سوم را برانگیخت و منابع نظامی انگلستان، فرانسه و امپراتوری مقدس روم را در برابر صلاح‌الدین قرار داد. محاصرهٔ دوسالهٔ عکا (1189–1191) به محور ضدحملهٔ صلیبیان تبدیل شد. با وجود تلاش‌های مکرر صلاح‌الدین برای کمک‌رسانی به پادگان، عکا در ژوئیهٔ 1191 به دست صلیبیان افتاد؛ نخستین شکست بزرگ ایوبیان پس از مونژیزار.
ریچارد اولِ انگلستان سپس در امتداد ساحل به سوی جنوب حرکت کرد و در نبرد ارسوف در 7 سپتامبر 1191، در درگیری تاکتیکی منضبطی سپاه صلاح‌الدین را شکست داد. نیروهای صلاح‌الدین نتوانستند آرایش حرکت صلیبیان را در هم بشکنند و سپاه ایوبی تلفات چشمگیری داد. اما صلاح‌الدین از شکست کامل پرهیز کرد و موقعیت راهبردی خود را حفظ کرد.
آخرین درگیری بزرگ در نبرد یافا در اوت 1192 رخ داد که در آن ریچارد شخصاً ضدحمله‌ای را رهبری کرد و مانع بازپس‌گیری شهر به دست صلاح‌الدین شد. این لشکرکشی با پیمان یافا به پایان رسید؛ آتش‌بسی که اورشلیم و مناطق داخلی را زیر کنترل صلاح‌الدین باقی گذاشت، در حالی که صلیبیان نوار ساحلی از صور تا یافا را حفظ کردند. صلاح‌الدین در مارس 1193 در دمشق درگذشت و به بزرگ‌ترین هدف خود رسیده بود: اورشلیم زیر حکومت مسلمانان باقی ماند.
هویت کردی صلاح‌الدین و نیروی نظامی ایوبی
کردبودن صلاح‌الدین بی‌ابهام بود. خانوادهٔ او به قبیلهٔ کرد روادی تعلق داشت و خاستگاهش شهر دوین در ارمنستان بود؛ همان شهری که خاندان شدادی از آن برخاسته بود. پدرش نجم‌الدین ایوب و عمویش شیرکوه هر دو به‌عنوان فرماندهان نظامی کرد در خدمت فرمانروایان ترک زنگیِ سوریه بودند. خاندان ایوبی از نظر خاستگاه قبیله‌ای کرد، از نظر دین سنی و از نظر فرهنگ اداری عربی بود.
سپاه ایوبی که مصر را فتح کرد و در جنگ‌های صلیبی جنگید، نیرویی چندقومیتی از سربازان کرد، ترک و عرب بود. سواره‌نظام کرد بخش مهمی از آن را تشکیل می‌داد و اکثریت قاطع نخبگان حاکم ایوبی کرد بودند؛ صلاح‌الدین منصب‌های فرمانروایی را در سراسر امپراتوری خود میان برادران، خواهرزادگان و برادرزادگان و خویشاوندان هم‌نسلش از خاندان ایوبی تقسیم کرد. خاندانی که او بنیان نهاد، نسل‌ها بر مصر، سوریه، جزیره و یمن حکومت می‌کرد و به بزرگ‌ترین دولت تحت حکومت کردها در تاریخ تبدیل شد.
میراث
زندگی نظامی صلاح‌الدین مهم‌ترین فصل تاریخ نظامی کردهاست. او خلافتی را برانداخت، جهان اسلام را از مصر تا بین‌النهرین متحد کرد، اورشلیم را از صلیبیان بازپس گرفت و در نبرد با سپاه‌های متحد اروپای غربی به تعادلی راهبردی رسید. خاندان او بیش از یک سده حکومت می‌کرد و ده‌ها فرماندهٔ نظامی توانا از آن برمی‌خاستند.
صلاح‌الدین برای کردها هم مایهٔ افتخار و هم تجسم تناقض است. او مشهورترین کرد تاریخ است، اما امپراتوری‌ای که ساخت دولتی عربی–اسلامی بود که به زبان عربی اداره می‌شد و در خدمت اهداف مسلمانان سنی بود، نه اهداف مشخصاً کردی. خاندان ایوبی ثابت می‌کند که استعداد سیاسی و نظامی کردها می‌توانست به بالاترین سطوح جهان سده‌های میانه برسد و نیز اینکه هویت کردی می‌توانست در طرح‌های بزرگ‌تر امپراتوری ادغام شود. هر دو حقیقت به تجربهٔ کردها شکل می‌دهند.
رویدادهای کلیدی و خط زمانی
1164–1169 — سه لشکرکشی به مصر به فرماندهی شیرکوه و صلاح‌الدین؛ نبردها در بلبیس، جیزه و اسکندریه
1169 — شیرکوه درگذشت؛ صلاح‌الدین به وزارت مصر منصوب شد
1171 — خلافت فاطمی برچیده شد؛ صلاح‌الدین به تنها فرمانروای مصر تبدیل شد
1175 — نبرد شاخ‌های حما: صلاح‌الدین رقیبان زنگی را شکست داد
1177 — نبرد مونژیزار: پیروزی صلیبیان بر صلاح‌الدین
1179 — نبرد مرج عیون و نابودی قلعهٔ گدار یعقوب: پیروزی‌های ایوبیان
4 ژوئیهٔ 1187 — نبرد حطین: صلاح‌الدین سپاه میدانی صلیبیان را نابود کرد
2 اکتبر 1187 — محاصرهٔ اورشلیم: صلاح‌الدین شهر مقدس را پس از 88 سال حکومت صلیبیان بازپس گرفت
1189–1191 — محاصرهٔ عکا: صلیبیان عکا را در جنگ صلیبی سوم بازپس گرفتند
7 سپتامبر 1191 — نبرد ارسوف: ریچارد اول از نظر تاکتیکی صلاح‌الدین را شکست داد
1192 — نبرد یافا و پیمان یافا: اورشلیم زیر کنترل مسلمانان باقی ماند؛ جنگ صلیبی سوم پایان یافت
4 مارس 1193 — صلاح‌الدین در دمشق درگذشت
پرسش‌های متداول
آیا صلاح‌الدین کرد بود؟
بله. صلاح‌الدین در خانواده‌ای کرد از تکریت زاده شد. پدرش نجم‌الدین ایوب و عمویش شیرکوه فرماندهان نظامی کرد بودند و خاندان ایوبی که آنان بنیان نهادند، در پژوهش‌های سده‌های میانه و معاصر به‌طور همگانی به‌عنوان خاندانی کرد شناخته می‌شود.
نبرد حطین چه بود؟
نبرد حطین (4 ژوئیهٔ 1187) نبرد سرنوشت‌سازی بود که در آن صلاح‌الدین تمام سپاه میدانی صلیبیان را در نزدیکی شاخ‌های حطین در جلیل نابود کرد. این نبرد مستقیماً به بازپس‌گیری اورشلیم و بیشتر دولت‌های صلیبی انجامید.
چه کسی در جنگ صلیبی سوم پیروز شد؟
جنگ صلیبی سوم با تعادلی راهبردی پایان یافت. ریچارد اول در ارسوف و یافا پیروزی‌های تاکتیکی به دست آورد و ساحل را بازپس گرفت، اما صلاح‌الدین اورشلیم و مناطق داخلی را حفظ کرد. پیمان یافا (1192) کنترل مسلمانان بر اورشلیم را تثبیت کرد؛ هدف اصلی صلاح‌الدین.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
دانشنامهٔ بریتانیکا — صلاح‌الدین
HISTORY.com — صلاح‌الدین: پیشینه، جنگ‌های صلیبی و اطلاعات
دانشنامهٔ جهان نو — صلاح‌الدین
ویکی‌پدیا — صلاح‌الدین، صلاح‌الدین در مصر، خاندان ایوبی
تاریخ اسلام — خاندان ایوبی