مقدمه
سیلوان که کردها آن را فرقین و جهان قرون وسطی آن را میافارقین می‌شناخت، امروز شهری کوچک در استان دیاربکرِ جنوب‌شرق ترکیه است. اما هزار سال پیش پایتختی شاهانه بود. مروانیان، یکی از نخستین دودمان‌های بزرگ کرد، از اینجا بر پادشاهی‌ای حکومت می‌کردند که در امتداد دجلهٔ علیا گسترده بود؛ در دوره‌ای که پژوهشگران امروز آن را میان‌پردهٔ کردی می‌نامند.
این چهارمین مدخل مجموعهٔ جغرافیایی ما دربارهٔ کردستان بزرگ است. پس از دیاربکر، گام طبیعی بعدی همسایهٔ کوچک‌تر آن در شمال‌شرق است؛ شهری که تخت فرمانروایی را به کردهای مروانی داد و در خودِ سنگ‌هایش نام بنیان‌گذار دودمان را حمل می‌کند.
اطلاعات کوتاه
نام رایج: سیلوان
نام کردی: فرقین
نام‌های تاریخی: میافارقین (عربی)؛ مارتیروپولیس (یونانی)؛ نپرکرت (ارمنی)؛ میپرکیت (سریانی)
منطقه: باکور (کردستان شمالی)
استان: استان دیاربکر، ترکیه
جمعیت: حدود 86,000 نفر در شهرستان (برآوردهای اخیر)
شهرت: پایتخت دودمان کردِ مروانی (983–1085)
بناهای شاخص: مسجد جامع (مسجد صلاح‌الدین ایوبی) و پل مالابادی در نزدیکی شهر
فهرست مطالب
خاستگاه: مارتیروپولیس، شهر شهیدان
افول: سلجوقیان، ارتقیان و ایوبیان
خاستگاه: مارتیروپولیس، شهر شهیدان
این محوطه باستانی است و ریشه‌هایش شاید به عصر مفرغ برسد. در اواخر عهد باستان به شهری مرزی و مهم برای روم و بیزانس، بر کنارهٔ جهان ایرانیِ ساسانی، بدل شد. نام یونانی آن، مارتیروپولیس به‌معنای «شهر شهیدان»، از ماروتا، اسقف میافارقین در حدود سال 400، آمده بود؛ دانشور و پزشکی که به‌عنوان فرستادهٔ بیزانس به دربار ایران خدمت می‌کرد. بنا بر روایت سنتی، ماروتا بقایای مقدس مسیحیانی را که در آزارهای شاپور دوم، شاه ایران، کشته شده بودند در این شهر گرد آورد و نام و شهرت آغازین آن را به‌عنوان کانونی مسیحی رقم زد.
این شهر از دیرباز، به‌شیوه‌ای مناقشه‌برانگیزتر، با تیگراناکرت نیز پیوند داده شده است؛ پایتختی که تیگران بزرگ، شاه ارمنستان، در سدهٔ نخست پیش از میلاد بنیان گذاشت. سیلوان یکی از دو نامزد اصلی برای محل آن شهر است و دیگری ارزن در همان نزدیکی است؛ این شناسایی همچنان موضوع بحث تاریخ‌نگاران است و قطعی نشده است.
پایتخت مروانیان
دوران طلایی میافارقین با مروانیان فرا رسید. در حدود 983، در میانهٔ فروپاشی اقتدار آل‌بویه در منطقه، سرداری کرد به نام ابوشجاع باذ بن دوستک، که منابع او را چوپانی پیشین از اتحادیهٔ قبیله‌ای حمیدی می‌دانند که سلاح به دست گرفت، میافارقین را تصرف کرد و آن را قلب امیرنشینی تازه ساخت. هنگامی که باذ در 990 در نبرد کشته شد، پسران مروان، که برادرزاده یا خواهرزادهٔ او بودند، قلمرو را به ارث بردند و تحکیم کردند و نام خود را به دودمان دادند.
در زمان نصرالدوله احمد، که از 1011 تا 1061 نیم‌سده حکومت کرد، پادشاهی مروانی به اوج رسید. دربار او در میافارقین به رونق، دانشوران و شاعران و برنامه‌های ساختمانی‌اش شهرت داشت؛ فرمانروایی دودمان بر آمِد (دیاربکر)، میافارقین و جزیره یکی از اوج‌های قدرت کردی در قرون وسطی بود. پل مالابادی در نزدیکی شهر، که تصویرش در بالا آمده است، نام کردیِ پیرا مالا بادی، به‌معنای «پل خاندان باذ»، را بر خود دارد و یاد دودمان را در سنگ نگه می‌دارد، هرچند شکل کنونی پل سازه‌ای متأخر از دورهٔ ارتقی است.
برای داستان کامل دودمان، فرمانروایان و جایگاهش در تاریخ کردها، مقالهٔ ویژهٔ ما دربارهٔ دودمان مروانی را ببینید.
کانون دانش
اعتبار میافارقین به‌شیوه‌ای نامنتظر پس از مروانیان نیز دوام آورد. نام شهر بر «تاریخ میافارقین و آمد» نهاده شده است؛ وقایع‌نامهٔ بزرگ ابن‌ازرق فارقی که در حدود 1116 در این شهر زاده شد. تاریخ او دربارهٔ میافارقین و آمِد، با بهره‌گیری از منابع سریانی و عربی، از مهم‌ترین منابع باقی‌مانده برای دورهٔ مروانی و تاریخ سراسر منطقه در قرون وسطی است؛ یادآور اینکه این شهر کوچک زمانی جایی بود که در آن تاریخ هم ساخته و هم نوشته می‌شد.
افول: سلجوقیان، ارتقیان و ایوبیان
پادشاهی مروانی از ظهور سلجوقیان بزرگ جان به در نبرد. در دههٔ 1080 سلطان سلجوقی ملک‌شاه اول میافارقین را گرفت و گنجینه‌های دودمان را بردند؛ برای آخرین فرمانروای مروانی چیزی بیش از شهر جزیرهٔ ابن‌عمر، جزیرهٔ امروزی، باقی نماند تا آنکه این تبار در حدود 1085 پایان یافت. منطقه سپس به ارتقیان رسید؛ دودمان ترکمنی که فرمانروایانش ساخت پل مالابادی را سفارش دادند و مسجد جامع شهر را در میانهٔ سدهٔ دوازدهم بازسازی کردند.
این مسجد که امروز پس از مرمت‌های متأخرِ دورهٔ ایوبی مسجد صلاح‌الدین ایوبی نام دارد، همچنان در مرکز سیلوان برپاست و گنبد بزرگ و نماهای حجاری‌شده‌اش بازماندهٔ شکوه شهر در قرون وسطی‌اند. ایوبیان، دودمان صلاح‌الدین که خود کردتبار بود، و سپس عثمانیان که در 1516 منطقه را گرفتند، هر یک پیش از آنکه میافارقین به‌تدریج به شهری ایالتی کم‌رونق بدل شود، اثر خود را بر جای گذاشتند.
سیلوان و فرقینِ معاصر
نام عربی میافارقین تا اوایل سدهٔ بیستم به کار می‌رفت، اما مردم شهر از دیرباز شکل کوتاه‌تر کردی، فرقین، را ترجیح داده‌اند. امروز سیلوان مرکز شهرستانی با اکثریت کرد و حدود 86,000 نفر جمعیت است که در زمین‌های کشاورزی شمال‌شرق دیاربکر قرار دارد.
مانند بخش بزرگی از منطقه، این شهر نیز به درگیریِ ازسرگرفته‌شده میان دولت ترکیه و حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) کشیده شد. در اوت 2015، هم‌زمان با گسترش جنگ در جنوب‌شرق، سیلوان شاهد درگیری‌های شدید و منع رفت‌وآمد شبانه‌روزی بود؛ بخشی از همان موج رویارویی شهری که منطقهٔ سورِ دیاربکر را ویران کرد. تاریخ ژرف شهر، مانند سراسر باکور، در کنار اکنونی دشوار و حل‌نشده قرار گرفته است.
خط زمانی رویدادهای مهم
حدود 400 میلادی؛ اسقف ماروتا شهر را به مارتیروپولیس بدل می‌کند.
حدود 80 پیش از میلاد؛ شناسایی احتمالی و مورد اختلافِ شهر با تیگراناکرت ارمنی.
983؛ باذ بن دوستک میافارقین را تصرف می‌کند و فرمانروایی مروانی را بنیان می‌گذارد.
990؛ پسران مروان دودمان را به ارث می‌برند و تحکیم می‌کنند.
1011–1061؛ فرمانروایی طلایی نصرالدوله احمد.
حدود 1085؛ ملک‌شاه اول سلجوقی شهر را می‌گیرد و پادشاهی مروانی پایان می‌یابد.
1146–1155؛ ارتقیان پل مالابادی را در نزدیکی شهر می‌سازند.
حدود 1152–1157؛ مسجد جامع به شکل کنونی‌اش بازسازی می‌شود.
1516؛ فتح منطقه به دست عثمانیان.
2015؛ درگیری‌ها و منع رفت‌وآمد در جریان ازسرگیری درگیری کردی و ترکی.
بحث‌ها و مناقشه‌ها
گذشتهٔ سیلوان لایه‌لایه و محل مناقشه است. شناسایی آن با تیگراناکرت ارمنی کهن‌ترین اختلاف علمی است و همچنان میان سیلوان و ارزن حل‌نشده مانده است. نام مارتیروپولیسِ شهر میراث ژرف مسیحی، ارمنی و آشوری، را ثبت می‌کند که بسیار پیش از جمعیت‌های کرد و عرب وجود داشت و سپس با آنان همزیست شد؛ مانند سراسر منطقه، آن جوامع مسیحی در نسل‌کشی‌های 1915 ویران شدند. هویت کردی مروانیان، در مقابل، پشتوانه‌ای محکم دارد: در منابع قرون وسطی گواهی شده و اجماع گستردهٔ پژوهشگران جدید آن را می‌پذیرد، هرچند چند جزئیات تبارشناختی به‌شیوه‌های متفاوت خوانده شده‌اند. تاریخ صادقانه در اینجا به‌معنای هم‌زمان نگه‌داشتن هر دو حقیقت است؛ پایتخت شاهانهٔ ستوده‌شدهٔ کردی و شهری که گذشتهٔ کهن‌تر و چندگانه‌اش نباید زدوده شود.
میراث و اهمیت
امروز می‌توان به‌آسانی از سیلوان گذشت بی‌آنکه دانست زمانی چه بوده است. اما برای پژوهندگان تاریخ کردها، میافارقین سرزمینی حرمت‌مند است: پایتخت مروانیان، صحنهٔ یکی از وقایع‌نامه‌های بزرگ قرون وسطی و جایی که سنگ‌ها و پل‌هایش هنوز نام فرمانروایان کرد را بر خود دارند. در داستان بلند دولت‌داری کردی، که اغلب داستانِ از‌دست‌رفته‌هاست، فرقین یادآور آن است که سده‌هایی وجود داشت که کردها در همین سرزمین از تخت‌های خود و در شهرهای خود فرمان می‌راندند.
مکان‌ها و موضوعات مرتبط
دیاربکر (آمد)، شهر بزرگ همسایه که مروانیان بر آن نیز حکومت کردند. حسن‌کیف، شهری دیگر در کنار دجلهٔ قرون وسطی. جزیره، آخرین پایگاه مروانی. دودمان مروانی، پادشاهی‌ای که میافارقین را پایتخت خود ساخت. امارت‌های آغازین کردی و میان‌پردهٔ کردی.
پرسش‌های متداول
پیوند سیلوان با کردها چیست؟
سیلوان، با نام کردی فرقین، پایتخت دودمان مروانی (983–1085)، یکی از نخستین امیرنشین‌های بزرگ کرد، بود. امروز نیز شهری با اکثریت کرد است.
میافارقین چه بود؟
میافارقین نام سیلوان در قرون وسطی است. پیش‌تر مارتیروپولیس نام داشت و پایتخت اصلی کردهای مروانی و جایگاه مهم‌ترین دربار و معماری آنان بود.
آیا سیلوان همان تیگراناکرت باستانی است؟
ممکن است. سیلوان یکی از دو نامزد اصلی برای شهر ارمنی تیگراناکرت است و دیگری ارزن است. این شناسایی محل بحث است و به‌طور قطعی تثبیت نشده است.
چرا پل مالابادی با سیلوان پیوند دارد؟
پل مالابادی در نزدیکی شهر نام کردی پیرا مالا بادی، به‌معنای «پل خاندان باذ»، را بر خود دارد که از بنیان‌گذار مروانی گرفته شده است؛ هرچند پل بازمانده سازه‌ای از دورهٔ ارتقی در سدهٔ دوازدهم است.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
دودمان مروانی: عصر طلایی کردی؛ کردیش هیستوری دات کام