مقدمه
در مه 1916، هنگامی که جنگ جهانی اول در سراسر اروپا و خاورمیانه شعله‌ور بود، دو دیپلمات، افسر بریتانیایی سر مارک سایکس و دیپلمات فرانسوی فرانسوا ژرژ پیکو، با یک مداد و یک نقشه، امپراتوری عثمانی را پنهانی تقسیم کردند. توافقی که آنان تدوین کردند و به توافق سایکس–پیکو معروف شد، سرزمین‌های عربی و کردی امپراتوری عثمانی را به حوزه‌های نفوذ بریتانیا و فرانسه تقسیم کرد. این کار در پنهان‌کاری کامل و بدون آگاهی یا رضایت مردمانی انجام شد که سرزمین‌هایشان تقسیم می‌شد؛ ملت کرد را در میان چهار دولت آینده پراکنده کرد و هر چشم‌اندازی برای تشکیل دولت کردی را به مدت یک سده از میان برد.
برای مردم کرد، سایکس–پیکو بدنام‌ترین معاهدهٔ تاریخ است. این توافق تقسیمی را تکمیل کرد که در چالدران (1514) آغاز شده بود، در آماسیه (1555) رسمیت یافت، در زهاب (1639) دائمی شد و در ارزروم (1847) بُعد بین‌المللی پیدا کرد. بخش تحت کنترل عثمانیِ کردستان، که دست‌کم زیر ادارهٔ یک امپراتوری یکپارچه بود، اکنون بار دیگر میان مناطق بریتانیایی و فرانسوی تقسیم می‌شد. هنگامی که این مناطق به سرزمین‌های تحت قیمومت عراق و سوریه بدل شدند، تقسیم چهاربخشی کردستان، میان ترکیه، عراق، ایران و سوریه، کامل شد. هر مرزی که امروز مردم کرد را در خود محصور می‌کند، مستقیم یا غیرمستقیم به خط‌هایی بازمی‌گردد که سایکس و پیکو کشیدند.
فهرست مطالب
توافق سایکس–پیکو چه بود؟
توافق سایکس–پیکو، که توافق آسیای صغیر نیز نامیده می‌شود، قراردادی محرمانه بود که در مه 1916 میان بریتانیای کبیر و فرانسه، با موافقت روسیهٔ تزاری، برای تجزیهٔ امپراتوری عثمانی منعقد شد. مذاکرات در نوامبر 1915 میان سر مارک سایکس، نمایندهٔ بریتانیا، و فرانسوا ژرژ پیکو، نمایندهٔ فرانسه، آغاز شد و سرگئی سازونوف نمایندگی روسیه را به‌عنوان سومین عضو اتفاق مثلث بر عهده داشت.
این توافق سرزمین‌های عربی و کردی امپراتوری عثمانی را به مناطق تحت کنترل مستقیم و حوزه‌های نفوذ تقسیم کرد. بریتانیا قرار بود مناطق پیرامون بغداد، بصره و حیفا را در کنترل داشته باشد. فرانسه قرار بود لبنان، ساحل مدیترانه‌ای سوریه و پهنه‌های وسیعی از جنوب شرقی ترکیه را کنترل کند. همچنین فرانسه نفوذ چشمگیری بر باقی سوریه و کردستان عراق امروزی اعمال می‌کرد. قسطنطنیه و استان‌های ارمنی، از جمله مناطق کردنشین پیرامون وان، بیتلیس و ارزروم، به روسیه وعده داده شدند.
نکات کلیدی
• سایکس–پیکو بخش تحت کنترل عثمانیِ کردستان را میان مناطق بریتانیایی و فرانسوی تقسیم کرد و تقسیم چهاربخشی کردستان، میان ترکیه، عراق، ایران و سوریه، را تکمیل کرد که تا امروز پابرجاست.
• توافق در پنهان‌کاری کامل انجام شد؛ با هیچ کرد، هیچ عرب و هیچ فردی از منطقه مشورت نشد. مردمانی که سرزمین‌هایشان تقسیم می‌شد، تنها پس از افشای توافق به دست بلشویک‌ها در نوامبر 1917 از آن باخبر شدند.
• توافق با وعده‌هایی که بریتانیا به رهبران عرب داده بود، در مکاتبات حسین–مک‌ماهون، تناقض داشت و بعدها با وعدهٔ خودمختاری کردی در معاهدهٔ سِور (1920) نیز در تناقض قرار گرفت.
• گرچه مفاد دقیق سایکس–پیکو هرگز به‌طور کامل اجرا نشدند، منطق زیربنایی آن، یعنی قرار دادن سرزمین‌های کردی و عربی تحت کنترل بریتانیا و فرانسه، از راه نظام قیمومت جامعهٔ ملل تحقق یافت.
اطلاعات کوتاه
توافق: توافق سایکس–پیکو، یا توافق آسیای صغیر تاریخ: مه 1916؛ مذاکرات در نوامبر 1915 آغاز شد طرف‌ها: بریتانیای کبیر، سر مارک سایکس؛ فرانسه، فرانسوا ژرژ پیکو؛ روسیه، سرگئی سازونوف نوع: قرارداد محرمانهٔ دوران جنگ برای تجزیهٔ عثمانی بند کلیدی برای کردها: تقسیم سرزمین‌های کردی میان منطقهٔ بریتانیایی، جنوب کردستان و عراق؛ منطقهٔ فرانسوی، شمال و غرب کردستان و سوریه؛ و منطقهٔ روسی، استان‌های ارمنی شامل مناطق کردنشین پیرامون وان، بیتلیس و ارزروم افشا: انتشار به دست روسیهٔ بلشویکی در نوامبر 1917 میراث: پایهٔ قیمومت‌های جامعهٔ ملل که عراق و سوریه را پدید آوردند و تقسیم چهاربخشی کردستان را کامل کردند
بستر تاریخی: تقسیم مرد بیمار اروپا
تا سال 1915، روشن شده بود که بعید است امپراتوری عثمانی، که در کنار آلمان و اتریش–مجارستان به قدرت‌های مرکز پیوسته بود، از جنگ سالم بیرون آید. بریتانیا، فرانسه و روسیه برنامه‌ریزی برای تجزیهٔ سرزمین‌های عثمانی را آغاز کردند. هر کدام منافع خود را داشتند: روسیه قسطنطنیه و استان‌های ارمنی را می‌خواست؛ فرانسه خواهان سوریه، لبنان و جنوب شرقی ترکیه بود؛ بریتانیا بین‌النهرین، عراق، خلیج فارس و دسترسی امن به هند از راه کانال سوئز را می‌خواست.
این توافق در حالی منعقد شد که بریتانیا هم‌زمان به رهبران عرب وعدهٔ دولتی مستقل عربی در ازای شورش آنان علیه عثمانی می‌داد؛ مکاتبات حسین–مک‌ماهون در سال‌های 1915–1916. بریتانیا همچنین به رهبران صهیونیست وعدهٔ حمایت از میهنی یهودی در فلسطین می‌داد؛ اعلامیهٔ بالفور در سال 1917. این سه دسته وعده اساساً با یکدیگر تناقض داشتند و کردها، که هیچ‌کس چیزی به آنان وعده نداده بود، حتی در این گفت‌وگو حضور نداشتند.
مفاد توافق و سرزمین‌های کردی
توافق سایکس–پیکو سرزمین‌های عثمانی را به چند منطقه تقسیم کرد. روسیه قرار بود استان‌های ارمنی ارزروم، ترابوزان، وان و بیتلیس را به دست آورد که همگی جمعیت‌های قابل‌توجهی از کردها داشتند. فرانسه لبنان، ساحل سوریه، آدانا، کیلیکیه و بخش بزرگی از جنوب شرقی آناتولی، از جمله مناطق کردنشین شمالی و غربی، را دریافت می‌کرد. فرانسه همچنین بر منطقهٔ موصل، کردستان عراق امروزی، نفوذ اعمال می‌کرد. بریتانیا مناطق پیرامون بغداد، بصره و خلیج فارس را دریافت می‌کرد.
پیامد آن برای کردستان ویرانگر بود. بخش تحت کنترل عثمانیِ کردستان، که دست‌کم از زمان معاهدهٔ زهاب (1639) زیر ادارهٔ یک امپراتوری یکپارچه بود، اکنون میان سه قدرت اروپایی تقسیم می‌شد. مناطق کردنشین بدون توجه به مرزهای قومی، زبانی یا فرهنگی کردها به مناطق روسی، فرانسوی و بریتانیایی واگذار شدند. مرزها از هیچ منطق حق تعیین سرنوشتی پیروی نمی‌کردند؛ آنها تابع منطق رقابت استعماری اروپا بودند.
افشا و پیامدها: وعده‌هایی که پیش از داده‌شدن شکسته شدند
توافق سایکس–پیکو تا نوامبر 1917 محرمانه ماند؛ زمانی که دولت بلشویکی روسیه، که در انقلاب اکتبر قدرت را به دست گرفته بود، متن را در بایگانی‌های تزاری یافت و منتشر کرد. افشاگری در سراسر جهان عرب خشم برانگیخت و بریتانیا و فرانسه را عمیقاً شرمنده کرد، زیرا توخالی بودن وعده‌های هم‌زمان آنان به رهبران عرب آشکار شد. برای کردها، افشا صرفاً چیزی را تأیید کرد که مدت‌ها به آن بدگمان بودند: قدرت‌های بزرگ سرزمین‌های کردی را قلمرویی برای تقسیم می‌دانستند، نه میهنی که باید محترم شمرده شود.
مفاد دقیق سایکس–پیکو هرگز به‌طور کامل اجرا نشدند؛ انقلاب روسیه آن کشور را از معادله بیرون برد و ورود ایالات متحده به جنگ، گفتار رئیس‌جمهور ویلسون دربارهٔ حق تعیین سرنوشت را وارد صحنه کرد. اما منطق زیربنایی توافق در ترتیبات پس از جنگ نمود یافت. کنفرانس سان‌رمو (1920) قیمومت سوریه و عراق را به‌ترتیب رسماً به فرانسه و بریتانیا واگذار کرد. معاهدهٔ سِور (1920) شامل مقرراتی برای کردستانی خودمختار بود، اما مقاومت ملی‌گرایانهٔ ترکیه به جایگزینی آن با معاهدهٔ لوزان (1923) انجامید که هیچ اشاره‌ای به کردستان نداشت. مردم کرد میان ترکیه، عراق، سوریه و ایران تقسیم‌شده باقی ماندند و ملت وعده‌داده‌شده‌شان از نقشه محو شد.
گاه‌شمار رویدادهای کلیدی
نوامبر 1915؛ مذاکرات میان سایکس، از بریتانیا، و پیکو، از فرانسه، آغاز می‌شود.
مه 1916؛ توافق سایکس–پیکو منعقد می‌شود؛ سرزمین‌های عثمانی به مناطق بریتانیایی، فرانسوی و روسی تقسیم می‌شوند.
ژوئن 1916؛ قیام عربی علیه امپراتوری عثمانی بر پایهٔ وعده‌های استقلال بریتانیا آغاز می‌شود.
نوامبر 1917؛ روسیهٔ بلشویکی توافق را افشا می‌کند؛ پیمان محرمانه برای جهان آشکار می‌شود.
آوریل 1920؛ کنفرانس سان‌رمو قیمومت سوریه و عراق را به فرانسه و بریتانیا واگذار می‌کند.
اوت 1920؛ معاهدهٔ سِور شامل مقرراتی برای کردستان خودمختار می‌شود که هرگز اجرا نمی‌شوند.
ژوئیهٔ 1923؛ معاهدهٔ لوزان جایگزین سِور می‌شود و هیچ اشاره‌ای به کردستان ندارد. تقسیم چهاربخشی کامل می‌شود.
میراث و اهمیت برای تاریخ کرد
توافق سایکس–پیکو ویرانگرترین معاهده در تاریخ کرد است. این توافق با تقسیم بخش تحت کنترل عثمانی میان مناطق استعماری بریتانیا و فرانسه، تقسیم کردستان را کامل کرد. تقسیم پیشین در زهاب (1639) کردستان را میان دو امپراتوری تقسیم کرده بود؛ سایکس–پیکو آن را میان چهار دولت‌ملت آینده تقسیم کرد. وقتی غبار ترتیبات پس از جنگ فرو نشست، مردم کرد خود را اقلیت‌هایی در ترکیه، عراق، سوریه و ایران یافتند؛ بزرگ‌ترین ملت بی‌دولت جهان.
این توافق همچنین نماد تکبر استعماری اروپا است. دو مرد، سایکس، اشراف‌زاده‌ای بریتانیایی که به خاورمیانه نگاهی رمانتیک داشت، و پیکو، دیپلماتی فرانسوی که مصمم بود سوریه را برای فرانسه به دست آورد، خط‌هایی بر نقشه کشیدند که سرنوشت میلیون‌ها کرد، عرب، آشوری و دیگران را تعیین کردند. آنان این کار را پنهانی، بدون مشورت و در تناقض با وعده‌هایی انجام دادند که در همان زمان به مردم منطقه داده می‌شد.
هر مقطع از آشوب سیاسی در خاورمیانه با اعلام «پایان سایکس–پیکو» همراه شده است؛ از تشکیل حکومت اقلیم کردستان در سال 1992 تا ظهور داعش در سال 2014 و منطقهٔ خودمختار کردی در شمال شرقی سوریه. بااین‌همه، مرزهایی که سایکس و پیکو در ایجادشان نقش داشتند، به‌طرز چشمگیری پایدار مانده‌اند. مبارزهٔ کردها برای حق تعیین سرنوشت، در بنیاد خود، مبارزه‌ای علیه میراث توافقی محرمانه است که در سال 1916 دو دیپلمات اروپایی منعقد کردند، بی‌آنکه هرگز از مردم کرد بپرسند چه می‌خواهند.
پرسش‌های متداول
توافق سایکس–پیکو چه بود؟
قراردادی محرمانه که در مه 1916 میان بریتانیا و فرانسه، با موافقت روسیه، منعقد شد و سرزمین‌های امپراتوری عثمانی را به حوزه‌های نفوذ استعماری تقسیم کرد. این توافق سرزمین‌های کردی را میان مناطق بریتانیایی، فرانسوی و روسی تقسیم کرد و پایهٔ تقسیم چهاربخشی کردستان، میان ترکیه، عراق، سوریه و ایران، را گذاشت.
سایکس–پیکو چگونه بر کردها اثر گذاشت؟
کردستان عثمانی را میان مناطق بریتانیایی و فرانسوی تقسیم کرد و تقسیمی را که چند سده پیش آغاز شده بود، تکمیل کرد. هنگامی که این مناطق به سرزمین‌های تحت قیمومت عراق و سوریه تبدیل شدند، مردم کرد در چهار دولت، ترکیه، عراق، سوریه و ایران، پراکنده شدند و هیچ چشم‌اندازی برای تعیین سرنوشت نداشتند. با هیچ کردی مشورت نشد.
آیا مرزهای ایجادشده با سایکس–پیکو هنوز برقرارند؟
در اساس، بله. گرچه مفاد دقیق سایکس–پیکو با معاهدات و قیمومت‌های بعدی تغییر کردند، تقسیم زیربنایی خاورمیانه به دولت‌های ترکیه، عراق، سوریه، لبنان، اردن و فلسطین/اسرائیل از منطقی پیروی می‌کند که سایکس و پیکو بنا گذاشتند. تقسیم چهاربخشی کردستان بازتاب مستقیم این میراث است.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
انتشارات دانشگاه آکسفورد؛ سایکس–پیکو: معاهده‌ای که خاورمیانه را تقسیم کرد