Giriş
Mayıs 1916’da Birinci Dünya Savaşı Avrupa ve Orta Doğu’da sürerken iki diplomat, Britanyalı subay Sir Mark Sykes ile Fransız diplomat François Georges-Picot, bir kalem ve haritayla Osmanlı İmparatorluğu’nu gizlice paylaştı. Ortaya çıkardıkları Sykes-Picot Anlaşması, Osmanlı İmparatorluğu’nun Arap ve Kürt topraklarını Britanya ve Fransa nüfuz alanlarına böldü. Yurtları bölünen halkların bilgisi veya rızası olmadan tam gizlilik içinde yapıldı; Kürt ulusunu gelecekteki dört devlete dağıtarak bir yüzyıl boyunca Kürt devletleşmesinin her ihtimalini sildi.
Kürt halkı için Sykes-Picot, tarihin en kötü şöhretli antlaşmasıdır. Çaldıran’da (1514) başlayan, Amasya’da (1555) resmîleştirilen, Kasr-ı Şirin’de (1639) kalıcılaştırılan ve Erzurum’da (1847) uluslararasılaştırılan bölünmeyi aldı ve tamamladı. Kürdistan’ın en azından tek imparatorluk yönetimi altında birleşmiş olan Osmanlı denetimindeki kısmı, artık Britanya ve Fransa bölgelerine daha da bölünüyordu. Bu bölgeler Irak ve Suriye mandalarına dönüşünce Kürdistan’ın dört parçalı bölünmesi (Türkiye, Irak, İran, Suriye) tamamlandı. Bugün Kürt halkını hapseden her sınırın kökeni, doğrudan veya dolaylı olarak Sykes ile Picot’nun çizgilerine uzanır.
İçindekiler
Anlaşmanın Hükümleri ve Kürt Toprakları
Sykes-Picot Anlaşması Neydi?
Sykes-Picot Anlaşması (Küçük Asya Anlaşması da denir), Osmanlı İmparatorluğu’nun parçalanması için Mayıs 1916’da Büyük Britanya ile Fransa arasında, Çarlık Rusyası’nın onayıyla yapılan gizli sözleşmeydi. Müzakereler Kasım 1915’te Britanya’yı temsil eden Sir Mark Sykes ile Fransa’yı temsil eden François Georges-Picot arasında başladı; Sergey Sazonov, Üçlü İtilaf’ın üçüncü üyesi Rusya’yı temsil ediyordu.
Anlaşma, Osmanlı İmparatorluğu’nun Arap ve Kürt topraklarını doğrudan denetim bölgelerine ve nüfuz alanlarına ayırdı. Britanya; Bağdat, Basra ve Hayfa çevresindeki alanları denetleyecekti. Fransa; Lübnan, Suriye’nin Akdeniz kıyısı ve Türkiye’nin güneydoğusunun geniş kesimlerini denetleyecekti. Fransa ayrıca Suriye’nin geri kalanı ve bugünkü Irak Kürdistanı üzerinde önemli nüfuz kuracaktı. Rusya’ya Konstantinopolis ve Van, Bitlis, Erzurum çevresindeki Kürt nüfuslu alanları da içeren Ermeni vilayetleri vaat edildi.
Öne Çıkan Noktalar
• Sykes-Picot, Kürdistan’ın Osmanlı denetimindeki kısmını Britanya ve Fransa bölgelerine böldü; böylece Kürdistan’ın bugün de süren dört parçalı bölünmesini (Türkiye, Irak, İran, Suriye) tamamladı.
• Anlaşma tam gizlilik içinde yapıldı; hiçbir Kürde, hiçbir Araba, bölgeden hiç kimseye danışılmadı. Yurtları paylaşılan halklar, anlaşmayı ancak Bolşevikler Kasım 1917’de sızdırdıktan sonra öğrendi.
• Anlaşma, Britanya’nın Arap önderlere verdiği sözlerle (Hüseyin-McMahon Yazışmaları) çelişiyordu; daha sonra Sevr Antlaşması’ndaki (1920) Kürt özerkliği vaadiyle de çelişecekti.
• Sykes-Picot’nun kesin hükümleri hiçbir zaman tam uygulanmasa da temel mantığı, yani Kürt ve Arap topraklarını Britanya ve Fransa denetimine yerleştirmek, Milletler Cemiyeti’nin manda sistemiyle gerçekleşti.
Kısa Bilgiler
Anlaşma: Sykes-Picot Anlaşması (Küçük Asya Anlaşması) Tarih: Mayıs 1916 (müzakereler Kasım 1915’te başladı) Taraflar: Büyük Britanya (Sir Mark Sykes), Fransa (François Georges-Picot), Rusya (Sergey Sazonov) Türü: Osmanlı’yı parçalamaya yönelik gizli savaş dönemi sözleşmesi Kürtler İçin Temel Hüküm: Kürt topraklarının Britanya bölgesi (Güney Kürdistan/Irak), Fransız bölgesi (Kuzey/Batı Kürdistan/Suriye) ve Rusya bölgesi (Van, Bitlis, Erzurum çevresindeki Kürt alanları dâhil Ermeni vilayetleri) arasında bölünmesi Ortaya Çıkışı: Bolşevik Rusya tarafından Kasım 1917’de sızdırıldı Mirası: Irak ve Suriye’yi oluşturan Milletler Cemiyeti mandalarının temeli; Kürdistan’ın dört parçalı bölünmesini tamamladı
Tarihsel Bağlam: Avrupa’nın Hasta Adamını Paylaşmak
1915’e gelindiğinde, Almanya ve Avusturya-Macaristan’ın yanında İttifak Devletleri’ne katılan Osmanlı İmparatorluğu’nun savaştan bütünlüğünü koruyarak çıkmasının pek olası olmadığı açıktı. Britanya, Fransa ve Rusya, Osmanlı topraklarını parçalama planlarına başladı. Her birinin kendi çıkarları vardı: Rusya Konstantinopolis ve Ermeni vilayetlerini, Fransa Suriye, Lübnan ve Türkiye’nin güneydoğusunu, Britanya ise Mezopotamya’yı (Irak), Basra Körfezi’ni ve Süveyş Kanalı üzerinden Hindistan’a güvenli erişimi istiyordu.
Anlaşma, Britanya aynı anda Arap önderlere Osmanlı’ya karşı isyanları karşılığında bağımsız Arap devleti vaat ederken yapıldı (1915–1916 Hüseyin-McMahon Yazışmaları). Britanya, Siyonist önderlere Filistin’de bir Yahudi yurdunu destekleme sözü de veriyordu (1917 Balfour Deklarasyonu). Bu üç vaat grubu temelden çelişkiliydi; hiç kimsenin hiçbir şey vaat etmediği Kürtler, görüşmenin parçası bile değildi.
Anlaşmanın Hükümleri ve Kürt Toprakları
Sykes-Picot Anlaşması, Osmanlı topraklarını birkaç bölgeye ayırdı. Rusya, hepsi önemli Kürt nüfusları içeren Erzurum, Trabzon, Van ve Bitlis Ermeni vilayetlerini alacaktı. Fransa; Lübnan, Suriye kıyısı, Adana, Kilikya ve Kürtlerin yaşadığı kuzey ve batı bölgelerini içeren Güneydoğu Anadolu’nun büyük bölümünü alacaktı. Fransa, Musul bölgesi (bugünkü Irak Kürdistanı) üzerinde de nüfuz kuracaktı. Britanya, Bağdat, Basra ve Basra Körfezi çevresindeki alanları alacaktı.
Kürdistan üzerindeki etki yıkıcıydı. Kürdistan’ın en azından Kasr-ı Şirin Antlaşması’ndan (1639) beri tek imparatorluk yönetimi altında birleşmiş Osmanlı denetimindeki kısmı, artık üç Avrupa gücü arasında bölünüyordu. Kürt nüfuslu alanlar, Kürt etnik, dilsel ve kültürel sınırları dikkate alınmadan Rusya, Fransa ve Britanya bölgelerine ayrıldı. Sınırlar, kendi kaderini belirleme mantığını izlemiyordu. Avrupa sömürge rekabetinin mantığını izliyordu.
Ortaya Çıkışı ve Sonrası: Verilmeden Önce Bozulan Sözler
Sykes-Picot Anlaşması, Ekim Devrimi’yle iktidarı ele geçiren Rusya’daki Bolşevik hükûmetin Kasım 1917’de metni Çarlık arşivlerinde bulup yayımlamasına kadar gizli kaldı. Açığa çıkması, Arap dünyasında öfkeye, Arap önderlere eşzamanlı vaatlerinin içi boş olduğu anlaşılan Britanya ve Fransa’da büyük mahcubiyete yol açtı. Kürtler için ortaya çıkışı, uzun zamandır kuşkulandıkları şeyi doğruladı: büyük güçler Kürt topraklarını saygı duyulacak yurt değil, dağıtılacak arazi olarak görüyordu.
Sykes-Picot’nun kesin hükümleri hiçbir zaman tam uygulanmadı; Rus Devrimi Rusya’yı denklemden çıkardı ve ABD’nin savaşa girmesi, Başkan Wilson’ın kendi kaderini belirleme söylemini getirdi. Ancak anlaşmanın temel mantığı, savaş sonrası düzende ifadesini buldu. San Remo Konferansı (1920), Suriye ve Irak mandalarını sırasıyla Fransa ve Britanya’ya resmen tahsis etti. Sevr Antlaşması (1920), özerk Kürdistan hükümleri içeriyordu; ancak Türkiye’nin milliyetçi direnişi, onun Kürdistan’dan hiçbir şekilde söz etmeyen Lozan Antlaşması’yla (1923) değiştirilmesine yol açtı. Kürt halkı Türkiye, Irak, Suriye ve İran arasında bölünmüş kaldı; vaat edilen ulusu haritadan silindi.
Önemli Olayların Zaman Çizelgesi
Kasım 1915 — Sykes (Britanya) ve Picot (Fransa) arasında müzakereler başlar.
Mayıs 1916 — Sykes-Picot Anlaşması yapılır; Osmanlı toprakları Britanya, Fransa ve Rusya bölgelerine bölünür.
Haziran 1916 — Britanya’nın bağımsızlık vaatlerine dayanarak Osmanlı İmparatorluğu’na karşı Arap İsyanı başlar.
Kasım 1917 — Bolşevik Rusya anlaşmayı sızdırır; gizli pakt dünyaya açıklanır.
Nisan 1920 — San Remo Konferansı, Suriye ve Irak mandalarını Fransa ve Britanya’ya tahsis eder.
Ağustos 1920 — Sevr Antlaşması, hiçbir zaman uygulanmayan özerk Kürdistan hükümleri içerir.
Temmuz 1923 — Lozan Antlaşması Sevr’in yerini alır; Kürdistan’dan söz edilmez. Dört parçalı bölünme tamamlanır.
Kürt Tarihi İçin Mirası ve Önemi
Sykes-Picot Anlaşması, Kürt tarihindeki en yıkıcı tek antlaşmadır. Osmanlı denetimindeki kısmı Britanya ve Fransa sömürge bölgelerine ayırarak Kürdistan’ın bölünmesini tamamladı. Önceki Kasr-ı Şirin bölünmesi (1639), Kürdistan’ı iki imparatorluk arasında ayırmıştı; Sykes-Picot ise gelecekteki dört ulus devlet arasında böldü. Savaş sonrası düzenin tozu dağıldığında Kürt halkı, Türkiye, Irak, Suriye ve İran’da azınlık hâline gelmişti; dünyanın en büyük devletsiz ulusuydu.
Anlaşma, Avrupa sömürgeci kibrinin de simgesidir. Orta Doğu’yu romantikleştiren Britanyalı aristokrat Sykes ve Fransa için Suriye’yi güvenceye almaya kararlı Fransız diplomat Picot, haritada milyonlarca Kürdün, Arabın, Süryaninin ve başkalarının kaderini belirleyen çizgiler çizdi. Bunu aynı anda bölge halklarına verilen sözlerle çelişerek, gizlice ve danışmadan yaptılar.
Orta Doğu’daki her siyasi çalkantı, “Sykes-Picot’nun sonu” ilanlarıyla karşılanmıştır: 1992’de Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin kurulmasından 2014’te IŞİD’in yükselişine, Suriye’nin kuzeydoğusundaki Kürt özerk bölgesine kadar. Ancak Sykes ile Picot’nun oluşmasına yardımcı olduğu sınırlar, dikkat çekici ölçüde kalıcı olmuştur. Kürtlerin kendi kaderini belirleme mücadelesi özünde, Kürt halkına ne istediğini hiç sormayan iki Avrupalı diplomatın 1916’da yaptığı gizli anlaşmanın mirasına karşı mücadeledir.
Sık Sorulan Sorular
Sykes-Picot Anlaşması neydi?
Mayıs 1916’da Britanya ile Fransa arasında Rusya’nın onayıyla yapılan, Osmanlı İmparatorluğu’nun topraklarını sömürgeci nüfuz alanlarına bölen gizli sözleşme. Kürt topraklarını Britanya, Fransa ve Rusya bölgelerine ayırarak Kürdistan’ın dört parçalı bölünmesinin (Türkiye, Irak, Suriye, İran) temelini attı.
Sykes-Picot Kürtleri nasıl etkiledi?
Osmanlı Kürdistanı’nı Britanya ve Fransa bölgelerine ayırarak yüzyıllar önce başlayan bölünmeyi tamamladı. Bu bölgeler Irak ve Suriye mandalarına dönüşünce Kürt halkı, kendi kaderini belirleme ihtimali olmadan dört devlete (Türkiye, Irak, Suriye, İran) dağıldı. Hiçbir Kürde danışılmadı.
Sykes-Picot’nun oluşturduğu sınırlar hâlâ geçerli mi?
Esasen evet. Sykes-Picot’nun kesin hükümleri sonraki antlaşmalar ve mandalarla değiştirilse de Orta Doğu’nun Türkiye, Irak, Suriye, Lübnan, Ürdün ve Filistin/İsrail devletlerine bölünmesinin temeli, Sykes ile Picot’nun kurduğu mantığı izler. Kürdistan’ın dört parçalı bölünmesi, bu mirası doğrudan yansıtır.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Britannica — Sykes-Picot Anlaşması
The Kurdish Project — Sykes-Picot Anlaşması
Oxford University Press — Sykes-Picot: Orta Doğu’yu Paylaşan Antlaşma