مقدمه
درگیریِ میانِ دولتِ ترکیه و حزبِ کارگرانِ کردستان، پ‌ک‌ک، طولانی‌ترین درگیریِ مسلحانه در تاریخِ معاصرِ کردهاست. از نخستین حمله‌های پ‌ک‌ک در 1984 تا اعلامِ آتش‌بس و خلعِ سلاح در 2025، این شورش بیش از چهار دهه ادامه یافته، ده‌ها هزار نفر از همهٔ طرف‌ها را به کامِ مرگ کشانده، میلیون‌ها نفر را آواره کرده و به چشم‌اندازِ سیاسیِ ترکیه، عراق، سوریه و خاورمیانهٔ گسترده‌تر شکل داده است.
این مقاله مراحلِ اصلیِ درگیری را دنبال می‌کند: تأسیسِ پ‌ک‌ک، جنگِ چریکیِ 1984–1999، دستگیریِ عبدالله اوجالان، روندِ صلح و فروپاشیِ آن، جنگِ شهریِ 2015–2016، عملیاتِ فرامرزی در عراق و سوریه و آتش‌بسِ تاریخیِ 2025. متن با اتکا به چندین منبع، در قالبِ گزارشی رویدادمحور و به ترتیبِ زمانی نوشته شده است.
فهرستِ مطالب
مرحلهٔ نخستِ جنگ: شورشِ چریکی، 1984–1999
دستگیریِ اوجالان و آتش‌بس، 1999–2004
ازسرگیریِ درگیری و عملیاتِ فرامرزی، 2004–2013
روندِ صلح و فروپاشیِ آن، 2013–2015
جنگِ شهری در شهرهای کردنشین، 2015–2016
جنگ‌های فرامرزی در سوریه و عراق، 2018–2025
خاستگاه: تأسیسِ پ‌ک‌ک، 1978
حزبِ کارگرانِ کردستان، با نامِ کردیِ Partiya Karkerên Kurdistan و نامِ اختصاریِ پ‌ک‌ک، در 27 نوامبرِ 1978 به دستِ عبدالله اوجالان و گروهی از فعالانِ چپ‌گرای کرد در روستای فیسِ استانِ دیاربکر بنیان گذاشته شد. پ‌ک‌ک ایدئولوژیِ انقلابیِ مارکسیستی‌لنینیستی را با خواسته‌های ملی‌گرایانهٔ کردی درآمیخت و در آغاز خواهانِ کشوری مستقل و سوسیالیستی برای کردها بود. این حزب از جنبشِ گسترده‌ترِ دانشجویانِ چپ‌گرای ترکیه در دههٔ 1970 برخاست، اما با تمرکز بر هویتِ ملیِ کردی از آن متمایز شد.
مرحلهٔ نخستِ جنگ: شورشِ چریکی، 1984–1999
در اوتِ 1984، پ‌ک‌ک کارزارِ مسلحانهٔ خود را با حمله‌های هم‌زمان به مواضعِ نظامیِ ترکیه در اروح و شمدینلی در جنوب‌شرقیِ ترکیه آغاز کرد. در این حمله‌ها دو سرباز کشته شدند و شورشی چریکی آغاز شد که تا اواخرِ دههٔ 1980 و در دههٔ 1990 شدت گرفت. جنگجویانِ پ‌ک‌ک با استفاده از پایگاه‌هایی در منطقهٔ کوهستانیِ کردنشینِ شمالِ عراق، تأسیساتِ نظامی، نیروهای امنیتی و زیرساخت‌های ترکیه را با کمین، یورش و بمب‌گذاری هدف قرار می‌دادند.
پاسخِ دولتِ ترکیه گسترده و شدید بود. در دههٔ 1990 هزاران روستای کردنشین در اقدام‌هایی تخلیه و ویران شدند که حکومت آنها را عملیاتِ ضدشورش توصیف می‌کرد. در سراسرِ جنوب‌شرقیِ ترکیه وضعیتِ فوق‌العاده برقرار شد. درگیری در میانهٔ دههٔ 1990 به اوج رسید؛ ارتشِ ترکیه بیش از 300,000 نیرو در جنوب‌شرق مستقر کرد و عملیاتِ بزرگِ فرامرزی در شمالِ عراق به راه انداخت، از جمله عملیاتِ فولاد در 1995، عملیاتِ چکش در 1997 و عملیاتِ سپیده‌دم در 1997.
دستگیریِ اوجالان و آتش‌بس، 1999–2004
در 15 فوریهٔ 1999، نیروهای ویژهٔ ترکیه عبدالله اوجالان را در کنیا دستگیر کردند؛ او پیش‌تر، پس از توافقِ آدانا در 1998، از سوریه اخراج شده بود. اوجالان به اعدام محکوم شد، اما با لغوِ مجازاتِ اعدام در ترکیه در 2002، حکمِ او بعدها به حبسِ ابد کاهش یافت. دستگیریِ او نقطهٔ عطفی راهبردی بود. اوجالان از زندان خواهانِ آتش‌بس شد و پ‌ک‌ک در 1999 آن را اعلام کرد. این گروه همچنین هدفِ اعلام‌شدهٔ خود را از استقلالِ کامل به حقوقِ فرهنگی و سیاسیِ بیشتر در چارچوبِ ترکیه تغییر داد.
ازسرگیریِ درگیری و عملیاتِ فرامرزی، 2004–2013
آتش‌بس در 2004 فروپاشید و پ‌ک‌ک با افزایشِ کمین‌ها و حمله‌های بمبی شورشِ خود را از سر گرفت. درگیری بینِ 2007 و 2012 شدت یافت؛ نبردهای بزرگی در مناطقِ هکاری و شمدینلی رخ داد و ارتشِ ترکیه بارها برای هدف‌گرفتنِ مواضعِ پ‌ک‌ک در کوهستانِ قندیل به شمالِ عراق وارد شد. پارلمانِ ترکیه در 2007 مجوزِ عملیاتِ فرامرزی را صادر کرد و کارزارهای زمینی و هوایی در طولِ 2008 ادامه یافت.
روندِ صلح و فروپاشیِ آن، 2013–2015
در مارسِ 2013، اوجالان آتش‌بسِ تازه‌ای اعلام کرد و به جنگجویانِ پ‌ک‌ک دستور داد از خاکِ ترکیه خارج شوند. روندِ رسمیِ صلح آغاز شد و هیئت‌هایی از سیاستمدارانِ کرد برای مذاکره دربارهٔ شرایط، در زندان با اوجالان دیدار کردند. درگیری برای دو سال به‌طورِ چشمگیری کاهش یافت. اما روندِ صلح در ژوئیهٔ 2015 فروپاشید؛ زنجیره‌ای پیچیده از رویدادها، از جمله بمب‌گذاریِ سوروچ، حمله‌های هواییِ ترکیه به مواضعِ پ‌ک‌ک و آشوبِ گسترده‌ترِ ژئوپولیتیکِ ناشی از جنگِ داخلیِ سوریه و ظهورِ داعش، محرکِ این فروپاشی بود.
جنگِ شهری در شهرهای کردنشین، 2015–2016
فروپاشیِ روندِ صلح به مرحله‌ای بی‌سابقه از جنگِ شهری انجامید. شبه‌نظامیانِ جوانِ وابسته به پ‌ک‌ک، ی‌پ‌س، در چند شهرِ کردنشین خندق کندند و سنگربندی کردند و ارتشِ ترکیه با محاصره‌های طولانی و سلاح‌های سنگین پاسخ داد. شهرهای جزیره، سور (محلهٔ تاریخیِ دیاربکر)، نصیبین، شرناخ و یوکسک‌اوا از اواخرِ 2015 تا میانهٔ 2016 ماه‌ها جنگِ شهری را تجربه کردند.
تلفات و پیامدها برای همهٔ طرف‌ها ویرانگر بود. در هشت ماهِ اوجِ جنگِ شهری، تقریباً 200 غیرنظامی کشته و بیش از 10,000 نفر آواره شدند. محله‌هایی به‌طورِ کامل ویران شدند، از جمله بخشِ بزرگی از محلهٔ تاریخیِ سور. تجربهٔ جنگِ شهری به‌طورِ گسترده شکستی راهبردی برای پ‌ک‌ک تلقی شد و این گروه سپس به روش‌های سنتیِ جنگِ چریکیِ روستایی بازگشت. ویرانی برای جمعیتِ غیرنظامیِ این شهرهای کردنشین بسیار گسترده بود.
جنگ‌های فرامرزی در سوریه و عراق، 2018–2025
از 2018 به بعد، ترکیه عملیاتِ نظامیِ خود را فراتر از جنوب‌شرقیِ ترکیه به سوریه و عراق گسترش داد. عملیاتِ شاخهٔ زیتون در 2018 منطقهٔ عفرین در شمال‌غربیِ سوریه، زیرِ کنترلِ ی‌پ‌گ، را هدف گرفت و عملیاتِ چشمهٔ صلح در 2019 به قلمروِ زیرِ کنترلِ اس‌دی‌اف در شمال‌شرقیِ سوریه حمله کرد. هر دو عملیات جمعیت‌های کرد را آواره کرد و مناطقِ مهمی از کردستانِ سوریه را زیرِ کنترلِ ترکیه و ارتشِ ملیِ سوریه، اس‌ان‌ای، قرار داد که از پشتیبانیِ ترکیه برخوردار بود.
در شمالِ عراق، ارتشِ ترکیه از 2019 به بعد مجموعه‌ای از عملیات را با عنوانِ پنجه آغاز کرد که مواضعِ پ‌ک‌ک در کوهستانِ قندیل، متینا، زاپ و آواشین-باسیان را هدف می‌گرفت. عملیاتِ پنجه‌قفل در 2022 کنترلِ نظامیِ ترکیه را به عمقِ بیشتری از اقلیمِ کردستانِ عراق گسترش داد. این عملیات با درجاتِ متفاوتی از همکاری و تنش با حکومتِ اقلیمِ کردستان انجام شد.
آتش‌بس و خلعِ سلاحِ 2025
در 27 فوریهٔ 2025، پس از دیدارِ هیئتی از سیاستمدارانِ کرد با عبدالله اوجالان در جزیره‌ای که زندانِ او در آن قرار دارد، او فراخوانی عمومی صادر کرد و از پ‌ک‌ک خواست سلاح‌هایش را زمین بگذارد و منحل شود؛ او اعلام کرد که مبارزهٔ مسلحانه دیگر کارایی ندارد. در 1 مارسِ 2025، پ‌ک‌ک آتش‌بس اعلام کرد. در 12 مهِ 2025 نیز رسماً اعلام کرد که قصد دارد خلعِ سلاح و منحل شود.
این اعلام، امکانِ پایان‌یافتنِ درگیری‌ای را مطرح کرد که بیش از چهار دهه ادامه یافته و ده‌ها هزار کشته بر جای گذاشته بود. پرسش‌های مهمی همچنان باقی است: آیا ترکیه امتیازهای دموکراتیک خواهد داد؟ آیا اوجالان برای هدایتِ روندِ خلعِ سلاح آزاد خواهد شد؟ انحلال چه تأثیری بر جناح‌های کرد در سوریه خواهد گذاشت؟ و آیا ترکیه به عملیاتِ نظامیِ خود در عراق پایان خواهد داد؟ این آتش‌بس مهم‌ترین گام به سوی پایان‌دادن به درگیریِ ترکیه و پ‌ک‌ک از آغازِ آن در 1984 به شمار می‌رود.
رویدادهای کلیدی و گاه‌شمار
1978 — تأسیسِ پ‌ک‌ک به دستِ عبدالله اوجالان در استانِ دیاربکر
اوتِ 1984 — آغازِ کارزارِ مسلحانهٔ پ‌ک‌ک با حمله‌ها در اروح و شمدینلی
1995 — عملیاتِ فولاد: ورودِ ارتشِ ترکیه با 35,000 نیرو به شمالِ عراق
15 فوریهٔ 1999 — دستگیریِ اوجالان در کنیا؛ اعلامِ آتش‌بس از سوی پ‌ک‌ک
2004 — فروپاشیِ آتش‌بس؛ ازسرگیریِ شورش از سوی پ‌ک‌ک
مارسِ 2013 — اعلامِ آتش‌بسِ تازه از سوی اوجالان؛ آغازِ روندِ صلح
ژوئیهٔ 2015 — فروپاشیِ روندِ صلح؛ آغازِ جنگِ شهری در جزیره، سور، نصیبین، شرناخ و یوکسک‌اوا
2018 — عملیاتِ شاخهٔ زیتون: تهاجمِ ترکیه به عفرینِ سوریه
2019 — عملیاتِ چشمهٔ صلح در شمال‌شرقیِ سوریه؛ آغازِ مجموعهٔ عملیاتِ پنجه در شمالِ عراق
27 فوریهٔ 2025 — فراخوانِ اوجالان از پ‌ک‌ک برای خلعِ سلاح؛ اعلامِ آتش‌بسِ پ‌ک‌ک در 1 مارس
12 مهِ 2025 — اعلامِ قصدِ خلعِ سلاح و انحلال از سوی پ‌ک‌ک
پرسش‌های متداول
پ‌ک‌ک چیست؟
حزبِ کارگرانِ کردستان، پ‌ک‌ک، سازمانی سیاسی و مسلحِ کرد است که عبدالله اوجالان در 1978 بنیان گذاشت. این سازمان از 1984 تا 2025 شورشی مسلحانه علیهِ دولتِ ترکیه به راه انداخت. در آغاز خواهانِ کشوری مستقل برای کردها بود، اما بعدها هدف‌های خود را به خودمختاریِ فرهنگی و سیاسیِ بیشتر در چارچوبِ ترکیه تغییر داد. ترکیه، اتحادیهٔ اروپا، بریتانیا و ایالاتِ متحده آن را سازمانی تروریستی می‌دانند.
آیا درگیریِ ترکیه و پ‌ک‌ک پایان یافته است؟
در آغازِ 2025، اوجالان، رهبرِ زندانیِ پ‌ک‌ک، خواهانِ خلعِ سلاح شد و پ‌ک‌ک آتش‌بس اعلام کرد و قصدِ خود برای انحلال را بیان کرد. اینکه این روند به پایانی دائمی برای درگیری بینجامد، به مذاکره‌های جاری، امتیازهای دموکراتیکِ احتمالیِ ترکیه و وضعیتِ گسترده‌ترِ منطقه در سوریه و عراق بستگی دارد.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
شورای روابطِ خارجی: درگیری میانِ ترکیه و گروه‌های مسلحِ کرد، سامانهٔ رصدِ درگیری‌های جهانی
سی‌اس‌آی‌اس: بررسیِ افراط‌گرایی؛ حزبِ کارگرانِ کردستان، پ‌ک‌ک، 2023
نشنال: گاه‌شمارِ شورشِ چهاردهه‌ایِ پ‌ک‌ک در ترکیه، 2025
خدماتِ پژوهشیِ کنگره: ترکیه، پ‌ک‌ک و نقش‌آفرینیِ ایالاتِ متحده؛ گاه‌شمار
الجزیره: گاه‌شمارِ درگیریِ پ‌ک‌ک با ترکیه