مقدمه
جنگ با دولت اسلامیِ عراق و سوریه، داعش، از درگیری‌های تعیین‌کنندهٔ آغاز سدهٔ بیست‌ویکم بود. برای مردم کرد، هم بحرانی برای موجودیتشان بود و هم لحظه‌ای از دستاوردِ نظامیِ کم‌مانند. میان 2014 و 2019، نیروهای کرد در دو جبههٔ اصلی، پیشمرگه در عراق و نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) به رهبریِ YPG و YPJ در سوریه، با نیرومندترین ارتش جهادی‌ای که خاورمیانهٔ معاصر دیده بود جنگیدند و سرانجام شکستش دادند.
جنگ با فاجعه آغاز شد. در ژوئنِ 2014، داعش شمال عراق را درنوردید و درحالی‌که ارتش عراق فرو می‌پاشید، موصل، تکریت و پهنه‌های وسیعی از سرزمین را تصرف کرد. ظرف چند هفته، داعش به مناطقِ زیرِ کنترل کردها حمله کرد، اربیل را تهدید کرد و علیه جمعیتِ ایزدیِ سنجار دست به نسل‌کشی زد. در سوریه، داعش شهرِ کردیِ کوبانی را در نبردی محاصره کرد که به نقطهٔ عطفی جهانی بدل شد. آنچه در پی آمد، کارزاری فرساینده و چندساله بود؛ جنگجویان کرد که اغلب از نظر تسلیحات در موقعیتی ضعیف‌تر بودند، منابع کافی نداشتند و میان دولت‌های دشمن گرفتار بودند، شهر به شهر را آزاد کردند، از سنجار تا منبج، رقه و باغوز.
این مقاله سراسرِ سیرِ جنگ کردها با داعش را در عراق و سوریه پوشش می‌دهد؛ از شوکِ آغازینِ 2014 تا شکستِ سرزمینیِ خلافت در مارسِ 2019 و پیامدهای دردناکِ پس از آن، از جمله بحرانِ همه‌پرسیِ استقلالِ کردستان در 2017.
فهرست مطالب
کشتارِ سنجار و نسل‌کشیِ ایزدیان
شکل‌گیریِ نیروهای دموکراتیک سوریه
نبردهای کلیدی در عراق: سد موصل، کرکوک و مخمور
نبردهای منبج و طبقه و راهِ رسیدن به رقه
بحرانِ همه‌پرسیِ کردستان در 2017
برآمدنِ داعش
دولت اسلامیِ عراق و سوریه از ویرانه‌های شورشِ عراق پس از 2003 برآمد. گروه که نخست با نامِ القاعده در عراق و زیر رهبریِ ابومصعب زرقاوی شناخته می‌شد، چندین بار دگرگون شد تا ابوبکر بغدادی در ژوئنِ 2014، از مسجدِ جامعِ نوری در موصل، خلافتی اعلام کرد. در اوجِ قدرت، داعش سرزمینی نزدیک به نیمی از وسعتِ بریتانیا را در اختیار داشت که از شرق سوریه تا غرب عراق امتداد می‌یافت و با برداشتی خشونت‌بار از شریعت اسلامی بر میلیون‌ها انسان حکومت می‌کرد.
توانِ نظامیِ گروه هراس‌انگیز بود. مقادیر عظیمی از تجهیزات نظامیِ تأمین‌شده از سوی آمریکا را به دست آورده بود که ارتشِ در حال فروپاشیِ عراق رها کرده بود؛ از جمله خودروهای زرهی، توپخانه و سلاح‌های ضدهوایی. در صفوفش افسرانِ نظامیِ باتجربهٔ بعثیِ سابق در کنارِ هزاران جنگجوی خارجی از سراسر جهان حضور داشتند. استفاده‌اش از شبکه‌های اجتماعی برای تبلیغات و جذب نیرو بی‌سابقه بود و آمادگی‌اش برای ارتکابِ جنایت‌های جمعی، گردن‌زدن، به‌صلیب‌کشیدن، بردگیِ جنسی و پاک‌سازیِ قومی، وحشت را بسیار فراتر از میدان نبرد می‌گستراند.
سقوطِ موصل و خطِ مقدمِ کردی
در 10 ژوئنِ 2014، جنگجویان داعش به موصل، دومین شهر بزرگ عراق، یورش بردند. حدود 800 تا 1,500 شبه‌نظامی، پادگانی عراقی با نزدیک به 30,000 نفر را شکست دادند و از میدان راندند؛ یکی از چشمگیرترین فروپاشی‌های نظامیِ تاریخ معاصر آغاز شد. پس از سقوطِ موصل، تکریت، بیجی و بخش بزرگی از استان‌های انبار و نینوا تصرف شدند. لشکرهای شمالیِ ارتش عراق عملاً از میان رفتند.
با عقب‌نشینیِ دولت عراق، نیروهای پیشمرگهٔ اقلیم کردستان به نیروی اصلیِ زمینیِ رویاروی داعش در خطِ مقدمی بدل شدند که بیش از 1,000 کیلومتر امتداد داشت. پیشمرگه وارد مناطقِ مورد مناقشه، از جمله کرکوک، شد که مدت‌ها نسبت به آن ادعا داشت و خلأِ برجای‌مانده از عقب‌نشینیِ ارتش عراق را پُر کرد. اما خودِ پیشمرگه نیز در جبهه‌ای گسترده با کمبود نیرو روبه‌رو بود، برای جنگِ متعارف با دشمنی مجهز به تانک و توپخانه تجهیزات کافی نداشت و میان ساختارهای فرماندهیِ حزب دموکرات کردستان (KDP) و اتحادیهٔ میهنیِ کردستان (PUK) تقسیم شده بود.
در 7 اوتِ 2014، نیروهای داعش تا فاصلهٔ 40 کیلومتریِ اربیل، پایتخت اقلیم کردستان، پیش آمدند. باراک اوباما، رئیس‌جمهور آمریکا، همان روز حملات هوایی را مجاز دانست؛ آغازِ مداخلهٔ نظامیِ به رهبریِ آمریکا که در پشتیبانی از نیروهای زمینیِ کرد در هر دو جبههٔ عراق و سوریه، تعیین‌کننده می‌شد.
کشتارِ سنجار و نسل‌کشیِ ایزدیان
در 3 اوتِ 2014، داعش به شهرستانِ سنجار در استان نینوا حمله کرد؛ جایگاهِ بزرگ‌ترین تمرکزِ کردهای ایزدی در عراق. نیروهای پیشمرگهٔ مستقر در منطقه، بی‌آنکه وارد جنگی پایدار شوند، عقب نشستند؛ تصمیمی که همچنان سخت بحث‌برانگیز است. هزاران خانوادهٔ ایزدی بی‌دفاع ماندند.
آنچه در پی آمد، نسل‌کشی بود. جنگجویان داعش به‌طور نظام‌مند مردان را از زنان و کودکان جدا کردند. مردان و پسرانِ بزرگ‌تر در تیرباران‌های جمعی اعدام شدند. زنان و دختران به بردگیِ جنسی گرفته شدند، میان جنگجویان تقسیم شدند و در سراسر قلمروِ داعش خریدوفروش شدند. سازمان ملل برآورد می‌کند که نزدیک به 5,000 ایزدی کشته شدند و میان 4,200 تا 10,800 نفر ربوده شدند یا در اسارت نگاه داشته شدند. حدود 500,000 ایزدی آواره شدند. هزاران نفر به کوه سنجار گریختند و در گرمای اوت، بی‌خوراک، آب یا سرپناه در محاصره ماندند.
بحرانِ کوه سنجار مداخلهٔ بین‌المللی را برانگیخت. آمریکا، بریتانیا و دیگر شرکای ائتلاف، کمک‌های انسانی را در عملیاتِ اضطراریِ پرتاب هوایی به منطقه رساندند. مهم‌تر از همه، جنگجویان PKK و YPG سوریه از روژاوا به سنجار آمدند و گذرگاهی انسانی در کوه‌ها گشودند؛ ده‌ها هزار ایزدی توانستند به جای امن در سوریه و سپس به اقلیم کردستان بگریزند. این عملیات نجات، نخستین همکاریِ مهمِ YPG و PKK در خاک عراق بود و پایگاهی برقرار کرد که بعدها به ایجادِ یگان‌های مقاومتِ سنجار (YBS) انجامید.
نسل‌کشیِ ایزدیان به‌طور رسمی از سوی سازمان ملل، پارلمان اروپا و دولت‌های ملیِ بسیاری به رسمیت شناخته شد. در حافظهٔ جمعیِ ایزدی، اغلب آن را نسل‌کشیِ 74 می‌خوانند؛ اشاره‌ای به تاریخ درازِ آزارِ این جامعه.
محاصرهٔ کوبانی
محاصرهٔ کوبانی، عین‌العرب، مهم‌ترین نبردِ جنگ با داعش و لحظه‌ای بود که نیروهای کرد را از موضوعی منطقه‌ای به هم‌پیمانی جهانی بدل کرد. از میانهٔ سپتامبرِ 2014، داعش حدود 4,000 جنگجو، با پشتیبانیِ تانک، توپخانه و پرتابگرهای راکت، در سه سوی این شهرِ کوچکِ مرزیِ کردی در سوریه گرد آورد. با تصرفِ ده‌ها روستای پیرامونی به دست داعش، بیش از 130,000 غیرنظامی با گذشتن از مرز به ترکیه گریختند.
مدافعانِ YPG و YPJ، که در آغاز تنها چند صد نفر بودند، در شرایطی با نابرابریِ شدید، خیابان به خیابان جنگیدند. نبرد از سویِ ترکیِ مرز، زنده در تلویزیون‌های بین‌المللی پخش می‌شد و تصویرِ ایستادگیِ جنگجویان کرد، از جمله زنانِ برجستهٔ جنگجوی YPJ، در برابرِ برتریِ سهمگینِ دشمن، توجهِ جهان را جلب کرد.
حملات هواییِ ائتلافِ به رهبریِ آمریکا از 27 سپتامبرِ 2014 مواضع داعش در پیرامون کوبانی را هدف گرفت. در 19 اکتبر، آمریکا با پرتاب هوایی، سلاح و مهمات به YPG رساند؛ تصمیمی پُرتنش از نظر سیاسی، با توجه به مخالفت ترکیه با مسلح‌کردنِ گروهی پیوسته با PKK. در اواخر اکتبر، نیروهای کمکیِ پیشمرگهٔ عراق با سلاح‌های سنگین از ترکیه گذشتند و پشتیبانیِ حیاتیِ توپخانه‌ای فراهم کردند. جنگجویان ارتش آزاد سوریه نیز به دفاع پیوستند.
تا اواخر ژانویهٔ 2015، YPG شهر را بازپس گرفته بود. بنا بر گزارش‌ها، بیش از 1,000 جنگجوی داعش و 324 رزمندهٔ YPG و YPJ در نبرد کشته شدند. کوبانی نخستین شکستِ بزرگِ سرزمینیِ داعش بود و روایتِ شکست‌ناپذیریِ گروه را درهم شکست. همچنین YPG را به شریکِ اصلیِ زمینیِ ائتلافِ به رهبریِ آمریکا در سوریه بدل کرد؛ رابطه‌ای که ادامهٔ جنگ را تعریف می‌کرد.
شکل‌گیریِ نیروهای دموکراتیک سوریه
در اکتبرِ 2015، نیروهای دموکراتیک سوریه، SDF، به‌طور رسمی در مقام ائتلافی نظامی و چندقومیتی تشکیل شدند. هرچند YPG جزءِ غالبِ آن ماند، این نیروها شاملِ شبه‌نظامیان عرب، سریانی-آشوری، ترکمن و ارمنی بودند. تشکیلِ آن تا اندازه‌ای تمهیدی دیپلماتیک بود؛ ساختنِ چتری گسترده‌تر به آمریکا امکان می‌داد از عملیاتِ به رهبریِ کردها پشتیبانی کند، بی‌آنکه چنین به نظر برسد که نیرویی صرفاً کردی یا پیوسته با PKK را مسلح می‌کند؛ چیزی که ترکیه را بیشتر برمی‌انگیخت.
ساختارِ نیروهای دموکراتیک سوریه، الگوی سیاسیِ ادارهٔ خودمختارِ شمال و شرق سوریه، روژاوا، را بازتاب می‌داد که بر حکمرانیِ چندقومیتی، برابریِ جنسیتی و کنفدرالیسم دموکراتیک تأکید داشت. شاخهٔ نظامی‌اش شاملِ YPJ، یگان‌های مدافع زنان، بود؛ یکی از معدود نیروهای رزمیِ تماماً زن در هر درگیریِ جاری که تقریباً در همهٔ رویارویی‌های بزرگ با داعش نقشی مهم داشت.
نبردهای کلیدی در عراق: سد موصل، کرکوک و مخمور
نبردِ سد موصل (اوتِ 2014)
در 3 اوتِ 2014، داعش سد موصل، بزرگ‌ترین سد عراق، را تصرف کرد و خطرِ سیلی فاجعه‌بار را پدید آورد که می‌توانست موصل و بغداد را ویران کند. در 17 تا 18 اوت، نیروهای پیشمرگه با پشتیبانیِ حملات هواییِ آمریکا سد را در یکی از نخستین عملیات‌های مشترکِ موفقِ جنگ بازپس گرفتند. نبرد نشان داد که نیروهای کرد با پشتیبانیِ قدرت هواییِ ائتلاف، می‌توانند داعش را در درگیری‌های متعارف شکست دهند.
دفاع از کرکوک (2014)
داعش از ژوئیه تا نوامبرِ 2014 بارها به شهر کرکوک و نواحی پیرامونش حمله کرد. نیروهای پیشمرگه، با تقویتِ جنگجویان PKK و داوطلبان محلی، در نبردی مداوم از شهر دفاع کردند. نبردِ کرکوک برای کردها معنای نمادینِ ژرفی داشت؛ مدت‌ها این شهرِ نفت‌خیز را از نظر تاریخی کردی می‌دانستند و نسبت به آن ادعا داشتند.
جبهه‌های مخمور و گویر
جبهه‌های مخمور و گویر، در جنوب و جنوب‌غربِ اربیل، در 2014 شاهدِ برخی از شدیدترین نبردهای جنگ بودند. داعش با خودروهای مجهز به بمب‌های دست‌ساز، تونل‌ها و موج‌های جنگجویان می‌کوشید خطوط را به سوی پایتختِ کردی بشکند. نیروهای پیشمرگه، که اغلب با سلاح‌های کهنهٔ دوران شوروی در برابرِ زره‌پوش‌های ساخت آمریکا و به‌غنیمت‌گرفته‌شده از ارتش عراق می‌جنگیدند، با هزینه‌ای چشمگیر این مواضع را نگاه داشتند.
آزادسازیِ سنجار
در نوامبرِ 2015، نیرویی مشترک از پیشمرگه، یگان‌های وابسته به YPG و PKK، و جنگجویان ایزدی، عملیاتِ آزادسازیِ سنجار را آغاز کرد. حمله با پشتیبانیِ حملات هواییِ ائتلافِ به رهبریِ آمریکا، بزرگراهِ راهبردیِ 47 میان موصل و رقه را قطع کرد؛ مسیر اصلیِ تدارکات داعش میان سرزمین‌های عراقی و سوریِ آن. شهر سنجار بازپس گرفته شد، هرچند بخش بزرگی از آن ویران شده بود.
آزادسازیِ سنجار از نظر نظامی مهم، اما از نظر سیاسی پیچیده بود. تنش بر سرِ کنترل منطقه میان پیشمرگهٔ همسو با حزب دموکرات کردستان و یگان‌های مقاومت سنجار، YBS، وابسته به PKK، مدت‌ها پس از بیرون‌راندنِ داعش ادامه یافت و کشمکشی نیابتی پدید آورد که همچنان سیاستِ ایزدی را شکل می‌دهد.
نبردهای منبج و طبقه و راهِ رسیدن به رقه
پس از کوبانی، نیروهای دموکراتیک سوریه رشته‌ای از حملات را آغاز کردند که کنترلِ سرزمینیِ داعش را در شمال سوریه به‌طور نظام‌مند از هم گسست. در ژوئنِ 2015، این نیروها تل‌ابیض را تصرف کردند و برای نخستین بار کانتون‌های کوبانی و جزیره را به هم پیوند دادند. در دسامبرِ 2015، حملهٔ سد تشرین، گذرگاهِ کلیدیِ دیگری بر فرات را تأمین کرد.
حملهٔ منبج، ژوئن تا اوتِ 2016، عملیاتی بزرگ بود که شهرِ عمدتاً عرب‌نشین را از کنترل داعش آزاد کرد. نبرد هم از نظر نظامی و هم سیاسی مهم بود؛ تواناییِ نیروهای دموکراتیک سوریه برای عمل‌کردن در بیرون از نواحیِ سنتاً کردی را نشان داد و ائتلافِ چندقومیتی را در عمل آشکار کرد، هرچند ترکیه سخت مخالفِ پیشرویِ YPG به غرب، آن سوی فرات، بود.
در مارس تا مهِ 2017، نیروهای دموکراتیک سوریه سد طبقه و شهر طبقه در نزدیکیِ آن را در عملیاتی جسورانه تصرف کردند که شاملِ گذرِ هوابرد از رود با پشتیبانیِ آمریکا بود. این کار واپسین مانعِ بزرگ پیش از خودِ رقه را از میان برداشت.
نبرد رقه
نبرد رقه اوجِ کارزار سوریه علیه داعش بود. از 6 ژوئنِ 2017، نیروهای دموکراتیک سوریه، عمدتاً جنگجویان YPG و YPJ با پشتیبانیِ بخش‌های عرب، از شمال، شرق و غرب حمله کردند، درحالی‌که رود فرات راهِ ورود از جنوب را می‌بست. عملیات با حملات هواییِ گستردهٔ ائتلافِ به رهبریِ آمریکا، مستشاران نیروهای ویژه و پشتیبانیِ توپخانه همراه بود.
جنگ بی‌رحمانه بود. داعش شهر را با تونل‌ها، بمب‌های دست‌ساز، تک‌تیراندازان و خودروهای بمب‌گذاری‌شده به‌شدت مستحکم کرده بود. محله‌هایی کامل بر اثر حملات هوایی و نبرد زمینی به ویرانه بدل شدند. هزاران غیرنظامی در سراسر نبردِ چهارماهه در شهر گرفتار بودند. سازمان‌های حقوق بشری، تلفاتِ چشمگیرِ غیرنظامیان را هم بر اثر تاکتیک‌های داعش و هم بمبارانِ ائتلاف مستند کردند.
در 17 اکتبرِ 2017، نیروهای دموکراتیک سوریه تصرفِ کاملِ رقه را اعلام کردند. پایتختِ خودخواندهٔ داعش سقوط کرده بود. بیمارستانِ ملیِ شهر و میدان نعیم، که داعش در آن اعدام‌های عمومی انجام می‌داد، به نمادهای شکست گروه بدل شدند. نیروهای دموکراتیک سوریه صدها جنگجو را در نبرد از دست داده بودند. سقوطِ رقه، همراه با آزادسازیِ موصل به دست عراقی‌ها سه ماه پیش‌تر در ژوئیه، عملاً به داعش در مقام دولتی سرزمینی پایان داد.
نبرد باغوز و پایانِ خلافت
پس از سقوط رقه، نیروهای دموکراتیک سوریه عملیات را در سراسر 2018 و تا اوایل 2019 در امتدادِ درهٔ فرات در استان دیرالزور ادامه دادند. واپسین نبردِ سرزمینی در باغوز، روستایی کوچک کنار رود و نزدیک مرز عراق، رخ داد؛ بازماندگانِ داعش واپسین ایستادگی‌شان را در آنجا انجام دادند.
در محاصرهٔ چندماهه، هزاران جنگجوی داعش و خانواده‌هایشان، از جمله صدها جنگجوی خارجی و بیش از 4,000 عضوِ خانواده، تسلیم شدند. آن‌ها به اردوگاه‌های بازداشتِ زیرِ ادارهٔ نیروهای دموکراتیک سوریه منتقل شدند، به‌ویژه اردوگاه الهول که جمعیتش به بیش از 70,000 نفر رسید و خود به بحرانی مهم از نظر امنیتی و انسانی بدل شد.
در 23 مارسِ 2019، نیروهای دموکراتیک سوریه شکستِ کاملِ سرزمینیِ داعش را در باغوز اعلام کردند. خلافتی که زمانی در بخش‌های بزرگِ عراق و سوریه امتداد داشت و بر میلیون‌ها انسان فرمان می‌راند، در مقام موجودیتی جغرافیایی پایان یافته بود. رهبر داعش، ابوبکر بغدادی، در حملهٔ نیروهای ویژهٔ آمریکا به شمال‌غرب سوریه در اکتبرِ 2019 کشته شد.
بحرانِ همه‌پرسیِ کردستان در 2017
در 25 سپتامبرِ 2017، حکومت اقلیم کردستان همه‌پرسیِ استقلال برگزار کرد. بیش از 92 درصدِ رأی‌دهندگان استقلال را برگزیدند. همه‌پرسی تنها در قلمروِ به‌رسمیت‌شناخته‌شدهٔ اقلیم کردستان برگزار نشد، بلکه مناطق مورد مناقشه، از جمله کرکوک، را نیز دربرگرفت که پیشمرگه از 2014 در اختیار داشت.
واکنش سریع و تنبیهی بود. دولت عراق، با پشتیبانیِ نیروهای بسیج مردمی، PMF، مورد حمایتِ ایران، در 16 اکتبرِ 2017 عملیاتی نظامی آغاز کرد. نیروهای عراقی پس از عقب‌نشینیِ بخش‌هایی از پیشمرگهٔ همسو با اتحادیهٔ میهنیِ کردستان، کرکوک را با مقاومتی اندک بازپس گرفتند؛ شهری با اهمیتی عظیم از نظر نمادین و اقتصادی برای آرمان کردی. حکومت اقلیم کردستان همچنین کنترلِ مناطق مورد مناقشه در سنجار، مخمور، خانقین و طوزخورماتو را از دست داد.
ازدست‌رفتنِ کرکوک دردناک‌ترین عقب‌گردِ سرزمینیِ اقلیم کردستان از 2003 بود. بحران همه‌پرسی، که تنها چند هفته پس از نقشِ تعیین‌کنندهٔ نیروهای کرد در آزادسازیِ موصل و رقه از داعش رخ داد، محدودیت‌های قدرتِ نظامی و سیاسیِ کردی را در محیطِ خصمانهٔ منطقه آشکار کرد. آمریکا، با وجود شراکتِ ژرفش با پیشمرگه، برای جلوگیری از پیشرویِ عراقی‌ها مداخله نکرد.
میراث و پیامدها
جنگِ کردها با داعش چندین پیامد ماندگار داشت. پیشمرگه در مقام نیروی نظامیِ متعارفِ آزموده در نبرد تثبیت شد، هرچند ضعف‌های ساختاری‌اش نیز به همان اندازه آشکار شد؛ فرماندهیِ تقسیم‌شده، تجهیزات کهنه و وابستگی به پشتیبانیِ بیرونی. YPG و YPJ و نیروهای دموکراتیک سوریه به شناساییِ بین‌المللی و شراکتِ نظامیِ آمریکا دست یافتند، اما دشمنیِ ماندگارِ ترکیه را نیز برانگیختند؛ ترکیه علیه عفرینِ زیرِ کنترل کردها (2018)، رأس‌العین و تل‌ابیض (2019) عملیات نظامی انجام داد و حملاتش را در 2024 تا 2025 ادامه داد.
برآورد می‌شود 1,800 جنگجوی پیشمرگه در جنگ با داعش کشته شدند. تلفات نیروهای دموکراتیک سوریه در همهٔ عملیات به هزاران نفر می‌رسید. هزینهٔ انسانیِ غیرنظامیان، به‌ویژه جامعهٔ ایزدی، فاجعه‌بار بود و همچنان سیاست و هویت کردی را شکل می‌دهد.
جنگ همچنین شکاف‌های درونِ کردی را ژرف‌تر کرد. رقابتِ حزب دموکرات و اتحادیهٔ میهنیِ کردستان، حضورِ گسترش‌یافتهٔ PKK در سنجار و اقلیم کردستان، و رابطهٔ سیاسیِ نیروهای دموکراتیک سوریه با حکومت اقلیم کردستان همچنان سرچشمهٔ تنش‌اند. خودِ داعش هرگز به‌تمامی نابود نشد؛ شبکه‌های شورشیِ آن همچنان در عراق و سوریه فعالیت می‌کنند و به نیروهای کرد و عرب هر دو حمله می‌کنند.
برای مردم کرد، جنگ با داعش لحظه‌ای از دلاوری و فداکاریِ کم‌مانند بود. جنگجویان کرد، مرد و زن، هنگامی ایستادند و جنگیدند که بسیاری از ارتش‌های بزرگ‌ترِ منطقه چنین نمی‌کردند. سهمشان در شکستِ خطرناک‌ترین سازمان تروریستیِ روزگار معاصر، واقعیتی ثبت‌شده در تاریخ است، هر اختلاف سیاسی‌ای که همچنان پیامدهای جنگ را دربرگیرد.
رویدادهای کلیدی و گاه‌شمار
ژوئنِ 2014 — داعش موصل را تصرف می‌کند؛ ارتش عراق در سراسر شمال عراق فرو می‌پاشد
اوتِ 2014 — کشتار سنجار و نسل‌کشیِ ایزدیان آغاز می‌شود؛ داعش به سوی اربیل پیش می‌رود؛ حملات هواییِ آمریکا آغاز می‌شود؛ پیشمرگه و نیروهای آمریکا سد موصل را بازپس می‌گیرند
سپتامبرِ 2014 — داعش کوبانی را محاصره می‌کند؛ حملات هواییِ ائتلافِ به رهبریِ آمریکا در سوریه آغاز می‌شود
ژانویهٔ 2015 — YPG آزادسازیِ کوبانی از داعش را اعلام می‌کند
اکتبرِ 2015 — نیروهای دموکراتیک سوریه، SDF، به‌طور رسمی تشکیل می‌شوند
نوامبرِ 2015 — حملهٔ مشترکِ کردی سنجار را آزاد می‌کند
ژوئن تا اوتِ 2016 — نیروهای دموکراتیک سوریه منبج را از داعش بازپس می‌گیرند
ژوئن تا اکتبرِ 2017 — نبرد رقه؛ نیروهای دموکراتیک سوریه پایتخت داعش را در 17 اکتبر تصرف می‌کنند
سپتامبرِ 2017 — همه‌پرسیِ استقلالِ کردستان؛ 92% رأیِ موافق
اکتبرِ 2017 — نیروهای عراقی کرکوک و مناطق مورد مناقشه را از پیشمرگه بازپس می‌گیرند
مارسِ 2019 — نیروهای دموکراتیک سوریه باغوز را تصرف می‌کنند؛ شکستِ خلافتِ سرزمینیِ داعش اعلام می‌شود
اکتبرِ 2019 — رهبر داعش، ابوبکر بغدادی، در حملهٔ آمریکا کشته می‌شود
پرسش‌های متداول
نیروهای کرد چه نقشی در جنگ با داعش داشتند؟
نیروهای کرد در دو جبههٔ اصلی، نقش پیشروِ نبرد زمینی را داشتند. در عراق، پیشمرگه از اقلیم کردستان دفاع کرد، سد موصل را بازپس گرفت و در آزادسازیِ سنجار و موصل یاری رساند. در سوریه، نیروهای دموکراتیک سوریه به رهبریِ YPG و YPJ، شریک اصلیِ زمینیِ ائتلافِ به رهبریِ آمریکا شدند و کوبانی، منبج، رقه و باغوز را تصرف کردند.
نبرد کوبانی چه بود؟
محاصرهٔ کوبانی، از سپتامبرِ 2014 تا ژانویهٔ 2015، نبردی تعیین‌کننده بود که جنگجویان YPG و YPJ در آن از شهرِ مرزیِ کردیِ سوریه در برابر نیرویی از داعش با حدود 4,000 جنگجو دفاع کردند. مدافعان با پشتیبانیِ حملات هواییِ ائتلافِ به رهبریِ آمریکا و نیروهای کمکیِ پیشمرگهٔ عراق، شهر را بازپس گرفتند و نخستین شکستِ بزرگِ سرزمینی را به داعش وارد کردند.
در کشتار سنجار چه رخ داد؟
در 3 اوتِ 2014، داعش به شهرستان سنجار، جایگاه کردهای ایزدیِ عراق، حمله کرد. پس از عقب‌نشینیِ نیروهای پیشمرگه، داعش دست به نسل‌کشی زد؛ حدود 5,000 ایزدی را کشت، هزاران نفر دیگر را ربود و زنان و دختران را به بردگی گرفت. صدها هزار نفر آواره شدند. جنگجویان PKK و YPG بعدها گذرگاهی گشودند تا کسانی را که در کوه سنجار گرفتار بودند، نجات دهند.
نیروهای دموکراتیک سوریه چه بودند؟
نیروهای دموکراتیک سوریه، SDF، در اکتبرِ 2015 در مقام ائتلافی نظامی و چندقومیتی به رهبریِ YPG کردی تشکیل شدند. این نیروها شاملِ بخش‌های عرب، سریانی-آشوری، ترکمن و ارمنی بودند. نیروی اصلیِ زمینیِ ائتلافِ به رهبریِ آمریکا در سوریه بودند و مسئولیتِ تصرفِ رقه و شکستِ خلافتِ سرزمینیِ داعش را بر عهده داشتند.
داعش چه زمانی شکست خورد؟
داعش در مقام موجودیتی سرزمینی، در 23 مارسِ 2019 شکست خورد؛ هنگامی که نیروهای دموکراتیک سوریه باغوز، واپسین قطعهٔ سرزمینِ زیرِ کنترل گروه، را تصرف کردند. اما داعش در مقام سازمانی شورشی هرگز به‌تمامی نابود نشد و همچنان در عراق و سوریه حمله می‌کند.
پس از همه‌پرسیِ استقلالِ کردستان در 2017 چه رخ داد؟
پس از همه‌پرسی در 25 سپتامبرِ 2017، که بیش از 92 درصد به استقلال رأی دادند، دولت عراق عملیاتی نظامی برای بازپس‌گیریِ مناطقِ مورد مناقشه آغاز کرد. نیروهای عراقی و بسیج مردمی، PMF، کرکوک را در 16 اکتبرِ 2017 با مقاومتی اندک بازپس گرفتند و حکومت اقلیم کردستان کنترلِ سنجار، مخمور، خانقین و دیگر مناطقِ مورد مناقشه را از دست داد.
چند جنگجوی کرد در جنگ با داعش کشته شدند؟
برآورد می‌شود 1,800 جنگجوی پیشمرگه در عراق کشته شدند. تلفاتِ نیروهای دموکراتیک سوریه در همهٔ عملیاتِ سوریه به هزاران نفر می‌رسید، هرچند تأییدِ رقم‌های دقیق دشوار است. هزاران نفر دیگر نیز در هر دو جبهه زخمی شدند.
آیا زنان کرد با داعش جنگیدند؟
بله. یگان‌های مدافع زنان، YPJ، از برجسته‌ترین نیروهای رزمیِ تماماً زن در درگیری‌های معاصر بودند. جنگجویان YPJ تقریباً در همهٔ نبردهای بزرگ با داعش در سوریه، از جمله کوبانی، منبج، رقه و باغوز، شرکت کردند. زنانِ پیشمرگه نیز در جبههٔ عراق خدمت کردند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
مرکز ویلسون — گاه‌شمار: برآمدن، گسترش و سقوطِ دولت اسلامی
دیده‌بان حقوق بشر — گزارش‌هایی دربارهٔ سنجار، انفال و جنایت‌های داعش در عراق و سوریه
شورای حقوق بشرِ سازمان ملل — گزارشِ جنایت‌های داعش علیه جامعهٔ ایزدی
اخبار بی‌بی‌سی — پوششِ محاصرهٔ کوبانی، نبرد رقه و جبهه‌های کردی
رویترز / آسوشیتدپرس — گزارشِ عملیات پیشمرگه، کارزارهای نیروهای دموکراتیک سوریه و همه‌پرسیِ کردستان
مجلهٔ نیروهای هوایی و فضایی — محاصرهٔ کوبانی: قدرت هواییِ ائتلاف در نبرد
مؤسسهٔ واشینگتن — ایزدیان عراق: گرفتار میان حزب دموکرات کردستان و PKK
فرانت‌لاینِ پی‌بی‌اس — رویارویی با داعش: نقشِ شراکتِ آمریکا و کردها
گروه بین‌المللیِ بحران — گزارش‌هایی دربارهٔ همه‌پرسیِ استقلالِ کردستان و پیامدهای آن