Destpêk
Şerê li dijî Dewleta Îslamî ya Iraq û Sûriyê (DAIŞ) yek ji nakokiyên diyarker ên destpêka sedsala bîst û yekem bû. Ji bo gelê Kurd, hem qeyraneke hebûnê hem demeke serkeftina leşkerî ya awarte bû. Di navbera 2014 û 2019 de, hêzên Kurd li du eniyên sereke — Pêşmerge li Iraqê û Hêzên Sûriya Demokratîk (HSD) ên bi pêşengiya YPG/YPJ li Sûriyê — li dijî hêzdartirîn artêşa cîhadî ya ku Rojhilata Navîn a nûjen dîtibû şer kirin û di dawiyê de ew têk birin.
Şer bi karesatê dest pê kir. Di hezîrana 2014 de, DAIŞ li bakurê Iraqê belav bû, Mûsil, Tikrît û herêmên berfireh girt dema Artêşa Iraqê hilweşiya. Di nav çend hefteyan de, DAIŞ êrişeke li herêmên di destê Kurdan de dest pê kir, Hewlêr tehdît kir û li dijî nifûsa Êzdî ya Şingalê qirkirin kir. Li Sûriyê, DAIŞ bajêrê Kurd ê Kobanê dorpêç kir di şerekî de ku bû xala veguherînê ya cîhanî. Ya li pey wê hat kampanyayeke dijwar a çendsalî bû ku di wê de şervanên Kurd — gelek caran bi çekên kêmtir, çavkaniyên ne têr û di nav dewletên dijmin de girtî — bajar li pey bajar azad kirin, ji Şingalê heta Minbicê, Reqayê û Baxozê.
Ev gotar tevahiya pêvajoya şerê Kurd li dijî DAIŞê li herdu Iraq û Sûriyê dihewîne, ji şoka destpêkê ya 2014 heta têkçûna xîlafetê ya ji aliyê axê ve di adara 2019 de û encamên bi êş ên li pey wê hatin, di nav de qeyrana referandûma serxwebûna Kurdistanê ya 2017.
Naverok
Komkujiya Şingalê û qirkirina Êzdiyan
Avabûna Hêzên Sûriya Demokratîk
Şerên sereke li Iraqê: Bendava Mûsilê, Kerkûk û Mexmûr
Şerên Minbic û Tebqayê û rêya ber bi Reqayê ve
Qeyrana referandûma Kurdistanê ya 2017
Hilketina DAIŞê
Dewleta Îslamî ya Iraq û Sûriyê ji xirabeyên serhildana Iraqê ya piştî 2003 derket. Kom, ku di destpêkê de wek El Qaîdeya li Iraqê di bin Ebu Musab el Zerqawî de dihat naskirin, di gelek qonaxên guherînê re derbas bû berî ku Ebu Bekir el Bexdadî di hezîrana 2014 de ji Mizgefta Mezin a El Nûrî ya Mûsilê xîlafetekê ragihîne. Di lûtkeya xwe de, DAIŞ axeke bi qasê nêzî nîvê Keyaniya Yekbûyî kontrol dikir, ji rojhilatê Sûriyê heta rojavayê Iraqê dirêj dibû û bi milyonan kesan di bin şîroveyeke hov a qanûna Îslamî de bi rê ve dibir.
Şiyana leşkerî ya komê pir mezin bû. Wê mîqdarên pir mezin ên alavên leşkerî yên ji aliyê Amerîkayê ve dabînkirî girtibûn ku Artêşa Iraqê ya hilweşiyayî berdabûn, di nav de wesayîtên zirxî, top û çekên dijî balafiran. Rêzên wê efserên berê yên leşkerî yên Beisî yên xwedî ezmûn û bi hezaran şervanên biyanî yên ji çar aliyên cîhanê hatî dihewandin. Bikaranîna medyaya civakî ji bo propagandayê û endamgirtinê bêhempa bû û amadebûna wê ya kirina hoviyên komî — serjêkirin, xaçkirin, koletiya cinsî û paqijkirina etnîkî — tirsê gelek dûrtirî qada şer belav kir.
Ketina Mûsilê û eniya Kurd
Di 10ê hezîrana 2014 de, şervanên DAIŞê êriş birin Mûsilê, duyemîn bajêrê herî mezin ê Iraqê. Bi texmînî 800 heta 1,500 çekdaran garnîzoneke Iraqî ya nêzî 30,000 kesan têk bir û bû sedema yek ji herifînên leşkerî yên herî dramatîk di dîroka nûjen de. Li pey ketina Mûsilê, Tikrît, Beycî û beşeke mezin a parêzgehên Enbar û Nînewayê hatin girtin. Firqeyên bakur ên Artêşa Iraqê di pratîkê de êdî tune bûn.
Bi paşvekişîna dewleta Iraqê, hêzên Pêşmerge yên Herêma Kurdistanê bûn hêza sereke ya bejahî ku li eniyeke zêdetirî 1,000 kîlometreyî li dijî DAIŞê sekinîbû. Pêşmerge ketin herêmên nakok, di nav de Kerkûk ku ji demeke dirêj ve daxwaz dikirin, û valahiya ji paşvekişîna Artêşa Iraqê mayî dagirtin. Lê Pêşmerge bi xwe jî li herêmên pir berfireh belav bûbûn, ji bo şerê konvansiyonel li dijî dijminekî xwedî tank û top ne bi başî alavkirî bûn û di nav strukturên fermandariyê yên PDK û YNK de veqetandî bûn.
Di 7ê tebeha 2014 de, hêzên DAIŞê heta 40 kîlometre dûrî Hewlêrê, paytexta Herêma Kurdistanê, pêş ve çûn. Serokê Dewletên Yekbûyî Barack Obama heman rojê destûra êrişên hewayî da, ku destpêka destwerdana leşkerî ya bi pêşengiya Amerîkayê nîşan da; ew dê di piştgiriya hêzên bejahî yên Kurd li herdu eniyên Iraq û Sûriyê de diyarker be.
Komkujiya Şingalê û qirkirina Êzdiyan
Di 3ê tebeha 2014 de, DAIŞ êrişeke li navçeya Şingalê ya Parêzgeha Nînewayê dest pê kir, ku mezintirîn kombûna Kurdên Êzdî li Iraqê lê bû. Hêzên Pêşmerge yên li herêmê bi cihkirî bê ku bikevin şerekî berdewam paş ve kişiyan, biryareke ku hîn bi kûrahî nakok e. Bi hezaran malbatên Êzdî bêparastin man.
Ya li pey wê hat qirkirin bû. Şervanên DAIŞê bi pergalî mêr ji jin û zarokan veqetandin. Mêr û kurên mezintir di gulebaranên komî de hatin îdamkirin. Jin û keç wek koleyên cinsî hatin girtin, li nav şervanan hatin belavkirin û li tevahiya herêmên di destê DAIŞê de bazirganiya wan hat kirin. Neteweyên Yekbûyî texmîn dike ku nêzî 5,000 Êzdî hatin kuştin, dema di navbera 4,200 û 10,800 de hatin revandin an dîl girtin. Nêzî 500,000 Êzdî hatin koçberkirin. Bi hezaran kes reviyan Çiyayê Şingalê, ku di germa tebehê de bê xwarin, av an stargeh hatin dorpêçkirin.
Qeyrana li Çiyayê Şingalê bû sedema destwerdana navneteweyî. Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî û hevkarên din ên koalîsyonê alîkariyên mirovî yên lezgîn ji hewayê avêtin. Bi awayekî diyarker, şervanên PKK û YPG ya Sûriyê ji Rojava derbas bûn û korîdoreke mirovî di çiyayan re vekirin, ku rê da bi deh hezaran Êzdî bigihîjin ewlehiyê li Sûriyê û paşê bikevin Herêma Kurdistanê. Ev operasyona rizgarkirinê yekem hevkariya girîng a YPG–PKK li ser axa Iraqê nîşan da û bingehên hebûneke ku dê paşê bibe sedema avabûna Yekîneyên Berxwedana Şingalê (YBŞ) danî.
Qirkirina Êzdiyan ji aliyê Neteweyên Yekbûyî, Parlamentoya Ewropayê û gelek hukumetên neteweyî ve bi fermî hat naskirin. Di bîra kolektîf a Êzdiyan de gelek caran wek qirkirina 74em tê binavkirin — îşaretek bi dîroka dirêj a çewisandina civakê.
Dorpêça Kobanê
Dorpêça Kobanê (Eyn el Ereb) bi tenê girîngtirîn şerê dijî DAIŞê bû û ew kêlî bû ku hêzên Kurd ji pirsgirêkeke herêmî veguherand hevalbendekî cîhanî. Ji nîvê îlona 2014 ve, DAIŞ bi texmînî 4,000 şervanên bi piştgiriya tank, top û havêjerên rokêtan li sê aliyên bajêrê biçûk ê sînorî yê Kurd ê Sûriyê kom kirin. Zêdetirî 130,000 sivîl li sînor derbasî Tirkiyeyê bûn dema DAIŞ bi dehan gundên derdorê girt.
Parêzvanên YPG û YPJ, ku di destpêkê de tenê çend sed kes bûn, di şertên bi kêmasiyên pir giran de kolan bi kolan şer kirin. Şer ji aliyê Tirkiyeyê yê sînor ve bi zindî li televîzyonên navneteweyî hat weşandin û dîtina şervanên Kurd — di nav de şervanên jin ên navdar ên YPJ — ku tevî nehevsengiya pir mezin berxwe didan bala cîhanê kişand.
Êrişên hewayî yên koalîsyona bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî di 27ê îlona 2014 de dest bi hedefgirtina baregehên DAIŞê li derdora Kobanê kirin. Di 19ê cotmehê de, Dewletên Yekbûyî çek û cebilxane ji hewayê ji bo YPG avêtin — biryareke bi pirsgirêkên siyasî ji ber dijberiya Tirkiyeyê ya çekdarkirina komeke bi PKK re girêdayî. Di dawiya cotmehê de, hêzên alîkar ên Pêşmerge yên Iraqê bi çekên giran di Tirkiyeyê re derbas bûn û piştgiriya topan a diyarker dabîn kirin. Şervanên Artêşa Sûriyê ya Azad jî tevlî parastinê bûn.
Heta dawiya çileya 2015, YPG bajar ji nû ve girtibû. Li gorî raporan, şer zêdetirî 1,000 şervanên DAIŞê û 324 şervanên YPG/YPJ kuşt. Kobanê yekem têkçûna mezin a DAIŞê ya ji aliyê axê ve bû û vegotina ku kom têknabe şikand. Herwiha YPG wek hevkarê sereke yê bejahî yê koalîsyona bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî li Sûriyê bi cih kir — têkiliyek ku dê diyarkerê mayî ya şer be.
Avabûna Hêzên Sûriya Demokratîk
Di cotmeha 2015 de, Hêzên Sûriya Demokratîk (HSD) bi fermî wek hevalbendiyeke leşkerî ya pirneteweyî hatin avakirin. Herçend YPG beşa serdest a wê ma, HSD mîlîsên Ereb, Suryanî–Asûrî, Tirkmen û Ermenî dihewand. Avabûn hinekî amûreke dîplomatîk bû — avakirina çarçoveyeke berfirehtir rê da Dewletên Yekbûyî piştgiriyê bidin operasyonên bi pêşengiya Kurdan bê ku xuya bike hêzeke bi tevahî Kurd an bi PKK re girêdayî çekdar dikin, ku dê Tirkiyeyê bêtir dijber bike.
Struktura HSD modela siyasî ya Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyê (Rojava) nîşan dida, ku girîngiyê dida rêveberiya pirneteweyî, wekheviya zayendî û konfederalîzma demokratîk. Baskê wê yê leşkerî YPJ (Yekîneyên Parastina Jinê) dihewand, yek ji hindik hêzên şerker ên bi tevahî jin di her şerekî çalak de, ku di hema hema hemû şerên mezin ên dijî DAIŞê de roleke girîng lîst.
Şerên sereke li Iraqê: Bendava Mûsilê, Kerkûk û Mexmûr
Şerê Bendava Mûsilê (tebeha 2014)
Di 3ê tebeha 2014 de, DAIŞ Bendava Mûsilê, mezintirîna Iraqê, girt û tehdîta lehiyeke karesatbar kir ku dikaribû Mûsil û Bexda wêran bike. Di 17–18ê tebehê de, hêzên Pêşmerge yên bi piştgiriya êrişên hewayî yên Dewletên Yekbûyî bendav di yek ji yekem operasyonên hevbeş ên serkeftî yên şer de ji nû ve girtin. Şer nîşan da ku hêzên Kurd, dema bi hêza hewayî ya koalîsyonê hatin piştgirîkirin, dikaribûn DAIŞê di şerên konvansiyonel de têk bibin.
Parastina Kerkûkê (2014)
DAIŞ ji tîrmehê heta çiriya paşîn a 2014 êrişên dubare li bajêrê Kerkûkê û herêmên derdora wê kir. Hêzên Pêşmerge, bi alîkariya şervanên PKK û dilxwazên herêmî, di şerekî berdewam de bajar parastin. Şerê Kerkûkê ji bo Kurdan xwedî girîngiyeke kûr a sembolîk bû; wan ji demeke dirêj ve daxwaza bajêrê dewlemend bi petrol wek bajarekî dîrokî yê Kurd dikir.
Eniyên Mexmûr û Gwerê
Eniyên Mexmûr û Gwerê, li başûr û başûrrojava ya Hewlêrê, di 2014 de hin ji dijwartirîn şerên vê kampanyayê dîtin. DAIŞ alavên teqemenî yên destçêkirî yên li wesayîtan, tunel û pêlên şervanan bikar anîn da hewl bide eniyê bişkîne û ber bi paytexta Kurd ve biçe. Hêzên Pêşmerge, ku gelek caran bi çekên kevn ên serdema Sovyetê li dijî zirxên çêkirî yên Amerîkî yên ji Artêşa Iraqê hatî girtin şer dikirin, bi bihayeke giran van baregehan parastin.
Azadkirina Şingalê
Di çiriya paşîn a 2015 de, hêzeke hevbeş a Pêşmerge, yekîneyên bi YPG/PKK re girêdayî û şervanên Êzdî Operasyona Şingala Azad dest pê kirin. Bi piştgiriya êrişên hewayî yên koalîsyona bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî, êrişê Rêya Lezgîn a stratejîk a 47 birî ku Mûsilê bi Reqayê ve girê dida — rêya sereke ya dabînkirinê ya DAIŞê di navbera herêmên wê yên Iraq û Sûriyê de. Bajarokê Şingalê ji nû ve hat girtin, herçend beşeke mezin a wî hatibû wêrankirin.
Azadkirina Şingalê ji aliyê leşkerî ve girîng bû lê ji aliyê siyasî ve tevlihev bû. Nakokiyên di navbera Pêşmerge yên bi PDK re girêdayî û Yekîneyên Berxwedana Şingalê (YBŞ) yên bi PKK re girêdayî li ser kontrola herêmê demeke dirêj piştî derxistina DAIŞê berdewam kirin, û nakokiyeke bi navbeynkaran çêkirin ku hîn bandor li siyaseta Êzdiyan dike.
Şerên Minbic û Tebqayê û rêya ber bi Reqayê ve
Piştî Kobanê, HSD rêzek êrişan dest pê kir ku bi pergalî kontrola DAIŞê ya axê li bakurê Sûriyê hilweşandin. Di hezîrana 2015 de, hêzên HSD Girê Spî girtin û ji bo cara yekem kantonên Kobanê û Cizîrê bi hev ve girê dan. Di kanûna pêşîn a 2015 de, êrişa Bendava Tişrînê derbasgeheke din a sereke li ser Firatê ewle kir.
Êrişa Minbicê (hezîran–tebeha 2016) operasyoneke mezin bû ku bajêrê bi piraniya Ereb ji kontrola DAIŞê azad kir. Şer hem ji aliyê leşkerî hem siyasî ve girîng bû — şiyana HSD ya xebitîna li derveyî herêmên bi kevneşopî Kurd nîşan da û hevalbendiya pirneteweyî di pratîkê de xuyakir, herçend Tirkiye bi tundî li dijî pêşveçûna YPG ber bi rojava ve li derveyî Firatê sekinî.
Di adar–gulana 2017 de, HSD Bendava Tebqayê û bajarokê nêzîk ê Tebqayê di operasyoneke wêrek de girtin ku derbasbûneke çemî ya bi veguhastina hewayî û bi piştgiriya Dewletên Yekbûyî dihewand. Ev astenga mezin a dawî ya berî Reqayê bi xwe ji holê rakir.
Şerê Reqayê
Şerê Reqayê lûtkeya kampanyaya Sûriyê ya dijî DAIŞê bû. Ji 6ê hezîrana 2017 ve, hêzên HSD — bi piraniya şervanên YPG û YPJ û piştgiriya beşên Ereb — ji bakur, rojhilat û rojava êriş kirin, dema Çemê Firatê rêya başûr digirt. Operasyon bi êrişên hewayî yên giran ên koalîsyona bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî, şêwirmendên hêzên taybet û piştgiriya topan hat piştgirîkirin.
Şer hov bû. DAIŞ bajar bi tunel, alavên teqemenî yên destçêkirî, tîravêj û otomobîlên bombekirî bi giranî kelha kiribû. Taxên tevahî ji ber êrişên hewayî û şerê bejahî bûn xirabe. Bi hezaran sivîl di tevahiya şerê çarmehî de li hundirê bajêr girtî man. Rêxistinên mafên mirovan kuştin û birîndarbûna girîng a sivîlan hem ji taktîkên DAIŞê hem ji bombebarana koalîsyonê belge kirin.
Di 17ê cotmeha 2017 de, HSD girtina tevahî ya Reqayê ragihand. Paytexta ku DAIŞ bi xwe ragihandibû ketibû. Nexweşxaneya Niştimanî ya bajêr û Çerxerêya El Neîm — ku DAIŞ îdamkirinên eşkere lê dikirin — bûn sembolên têkçûna komê. HSD di şer de bi sedan şervan winda kiribûn. Ketina Reqayê, tevî azadkirina Mûsilê ji aliyê Iraqê ve sê meh berê di tîrmehê de, di pratîkê de dawiya DAIŞê wek dewleteke xwedî ax anî.
Şerê Baxozê û dawiya xîlafetê
Piştî ketina Reqayê, HSD di tevahiya 2018 û destpêka 2019 de operasyonên li Geliyê Firatê li Parêzgeha Dêrezorê domandin. Şerê dawî yê axê li Baxozê qewimî, gundekî biçûk ê li rex çemê nêzî sînorê Iraqê ku bermahiyên DAIŞê berxwedana xwe ya dawî lê kirin.
Bi hezaran şervanên DAIŞê û malbatên wan di dorpêça çendmehî de teslîm bûn, di nav de bi sedan şervanên biyanî û zêdetirî 4,000 endamên malbatan. Ew birin kampên girtinê yên ji aliyê HSD ve birêvebirî, bi taybetî kampa El Holê, ku mezin bû û zêdetirî 70,000 kes dihewand û bi serê xwe bû qeyraneke girîng a ewlehî û mirovî.
Di 23ê adara 2019 de, HSD li Baxozê têkçûna tevahî ya DAIŞê ya ji aliyê axê ve ragihand. Xîlafeta ku carekê li beşên mezin ên Iraq û Sûriyê dirêj dibû û bi milyonan kesan bi rê ve dibir, wek hebûneke erdnîgarî qediya. Serokê DAIŞê Ebu Bekir el Bexdadî di êrişeke hêzên taybet ên Dewletên Yekbûyî li bakurrojava ya Sûriyê di cotmeha 2019 de hat kuştin.
Qeyrana referandûma Kurdistanê ya 2017
Di 25ê îlona 2017 de, Hukumeta Herêma Kurdistanê referandûma serxwebûnê kir. Zêdetirî ji sedî 92 dengderan serxwebûn hilbijart. Referandûm ne tenê li axa naskirî ya Herêma Kurdistanê, herwiha li herêmên nakok jî hat kirin, di nav de Kerkûk ku Pêşmerge ji 2014 ve kontrol dikirin.
Bersiv bilez û cezaker bû. Hukumeta Iraqê, bi piştgiriya Hêzên Mobilîzasyona Gel a ji aliyê Îranê ve hatî piştgirîkirin (Heşda Şeibî), di 16ê cotmeha 2017 de operasyoneke leşkerî dest pê kir. Hêzên Iraqê Kerkûkê — bajarekî ji bo doza Kurd xwedî girîngiyeke pir mezin a sembolîk û aborî — bi berxwedaneke pir kêm ji nû ve girtin piştî ku beşên Pêşmerge yên bi YNK re girêdayî paş ve kişiyan. HHK herwiha kontrola herêmên nakok li Şingal, Mexmûr, Xaneqîn û Tûz Xurmatû winda kir.
Windakirina Kerkûkê ji 2003 ve bi êştirîn paşveçûna axê ji bo Herêma Kurdistanê bû. Qeyrana referandûmê, ku tenê çend hefte piştî rola diyarker a hêzên Kurd di azadkirina Mûsil û Reqayê ji DAIŞê de hat, sînorên hêza leşkerî û siyasî ya Kurd di jîngeheke herêmî ya dijmin de eşkere kir. Dewletên Yekbûyî, tevî hevkariya xwe ya kûr bi Pêşmerge re, ji bo astengkirina pêşveçûna Iraqê destwerdan nekir.
Mîrat û encamên pişt re
Şerê Kurd li dijî DAIŞê gelek encamên mayînde çêkirin. Pêşmerge wek hêzeke leşkerî ya konvansiyonel a di şer de ceribandî hatin piştrastkirin, herçend lawaziyên wan ên strukturî — fermandariya veqetandî, alavên kevn û girêdayîbûna bi piştgiriya derve — jî bi heman awayî eşkere bûn. YPG/YPJ û HSD naskirina navneteweyî û hevkariya leşkerî ya Dewletên Yekbûyî bidest xistin, lê herwiha dijberiya mayînde ya Tirkiyeyê jî kişandin, ku operasyonên leşkerî li dijî Efrîna di destê Kurdan de (2018), Serê Kaniyê û Girê Spî (2019) kir û êriş heta 2024–2025 domandin.
Bi texmînî 1,800 şervanên Pêşmerge di şerê dijî DAIŞê de hatin kuştin. Windahiyên HSD li tevahiya operasyonan bi hezaran bûn. Bihayê mirovî di nav sivîlan de, bi taybetî civaka Êzdî, karesatbar bû û hîn bandor li siyaseta Kurd û nasnameya wan dike.
Şer herwiha dabeşbûna navxweyî ya Kurd kûrtir kir. Pêşbaziya PDK–YNK, hebûna berfirehtir a PKK li Şingal û Herêma Kurdistanê û têkiliya siyasî ya di navbera HSD û HHK de hîn çavkaniyên nakokiyê ne. DAIŞ bi xwe tu caran bi tevahî nehat tune kirin — torên wê yên serhildanê li herdu Iraq û Sûriyê hîn kar dikin û êrişan hem li hêzên Kurd hem ên Ereb dikin.
Ji bo gelê Kurd, şerê dijî DAIŞê demeke wêrekiya awarte û fedakariyê bû. Şervanên Kurd — mêr û jin — sekinîn û şer kirin dema gelek ji artêşên mezintir ên herêmê nedikirin. Beşdariya wan di têkbirina xeternaktirîn rêxistina terorîst a serdema nûjen de di tomara dîrokî de heye, tevî her nakokiyên siyasî yên ku hîn encamên pişt re dorpêç dikin.
Bûyerên sereke û rêza demî
Hezîrana 2014 — DAIŞ Mûsilê digire; Artêşa Iraqê li tevahiya bakurê Iraqê hilweşiye
Tebeha 2014 — Komkujiya Şingalê û qirkirina Êzdiyan dest pê dike; DAIŞ ber bi Hewlêrê ve pêş dikeve; êrişên hewayî yên Dewletên Yekbûyî dest pê dikin; Pêşmerge û hêzên Dewletên Yekbûyî Bendava Mûsilê ji nû ve digirin
Îlona 2014 — DAIŞ Kobanê dorpêç dike; êrişên hewayî yên koalîsyona bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî li Sûriyê dest pê dikin
Çileya 2015 — YPG azadkirina Kobanê ji DAIŞê radigihîne
Cotmeha 2015 — Hêzên Sûriya Demokratîk (HSD) bi fermî tên avakirin
Çiriya paşîn a 2015 — Êrişeke hevbeş a Kurd Şingalê azad dike
Hezîran–tebeha 2016 — HSD Minbicê ji DAIŞê digire
Hezîran–cotmeha 2017 — Şerê Reqayê; HSD di 17ê cotmehê de paytexta DAIŞê digire
Îlona 2017 — Referandûma serxwebûna Kurdistanê; 92% dengê erê didin
Cotmeha 2017 — Hêzên Iraqê Kerkûk û herêmên nakok ji Pêşmerge ji nû ve digirin
Adara 2019 — HSD Baxozê digire; têkçûna xîlafeta DAIŞê ya xwedî ax tê ragihandin
Cotmeha 2019 — Serokê DAIŞê Ebu Bekir el Bexdadî di êrişa Dewletên Yekbûyî de tê kuştin
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Hêzên Kurd di şerê dijî DAIŞê de çi rol lîstin?
Hêzên Kurd li du eniyên sereke rola pêşeng a şerê bejahî lîstin. Li Iraqê, Pêşmerge Herêma Kurdistanê parastin, Bendava Mûsilê ji nû ve girtin û alîkariya azadkirina Şingal û Mûsilê kirin. Li Sûriyê, HSD ya bi pêşengiya YPG/YPJ bû hevkarê sereke yê bejahî yê koalîsyona bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî û Kobanê, Minbic, Reqa û Baxoz girtin.
Şerê Kobanê çi bû?
Dorpêça Kobanê (îlona 2014 heta çileya 2015) şerekî diyarker bû ku di wê de şervanên YPG û YPJ bajêrê sînorî yê Kurd ê Sûriyê li dijî hêzeke DAIŞê ya nêzî 4,000 şervanan parastin. Bi piştgiriya êrişên hewayî yên koalîsyona bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî û hêzên alîkar ên Pêşmerge yên Iraqê, parêzvanan bajar ji nû ve girtin û yekem têkçûna mezin a DAIŞê ya ji aliyê axê ve pêk anîn.
Di komkujiya Şingalê de çi qewimî?
Di 3ê tebeha 2014 de, DAIŞ êrişî navçeya Şingalê kir, ku Kurdên Êzdî yên Iraqê lê dijiyan. Piştî paşvekişîna hêzên Pêşmerge, DAIŞ qirkirin kir — bi texmînî 5,000 Êzdî kuştin, bi hezaran kesên din revandin û jin û keç kirin kole. Bi sed hezaran kes hatin koçberkirin. Şervanên PKK û YPG paşê korîdorek vekirin da kesên li Çiyayê Şingalê girtî rizgar bikin.
HSD çi bû?
Hêzên Sûriya Demokratîk (HSD) di cotmeha 2015 de wek hevalbendiyeke leşkerî ya pirneteweyî bi pêşengiya YPG ya Kurd hatin avakirin. HSD beşên Ereb, Suryanî–Asûrî, Tirkmen û Ermenî dihewand. Wek hêza sereke ya bejahî ya koalîsyona bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî li Sûriyê kar kir û berpirsiyarê girtina Reqayê û têkbirina xîlafeta DAIŞê ya xwedî ax bû.
DAIŞ kengê hat têkbirin?
DAIŞ wek hebûneke xwedî ax di 23ê adara 2019 de hat têkbirin, dema HSD Baxoz girt, paşmaya dawî ya axê di destê komê de. Lê DAIŞ wek rêxistineke serhildêr tu caran bi tevahî nehat tune kirin û êrişên li Iraq û Sûriyê berdewam dike.
Piştî referandûma serxwebûna Kurdistanê ya 2017 çi qewimî?
Li pey referandûma 25ê îlona 2017, ku di wê de zêdetirî ji sedî 92 ji bo serxwebûnê deng dan, hukumeta Iraqê operasyoneke leşkerî ji bo ji nû ve girtina herêmên nakok dest pê kir. Hêzên Iraqê û Heşda Şeibî di 16ê cotmeha 2017 de Kerkûk bi berxwedaneke pir kêm ji nû ve girtin û HHK kontrola Şingal, Mexmûr, Xaneqîn û herêmên din ên nakok winda kir.
Di şerê dijî DAIŞê de çend şervanên Kurd hatin kuştin?
Bi texmînî 1,800 şervanên Pêşmerge li Iraqê hatin kuştin. Windahiyên HSD li tevahiya operasyonên Sûriyê bi hezaran bûn, herçend piştrastkirina hejmarên tam dijwar e. Bi hezaran kesên din li herdu eniyan birîndar bûn.
Ma jinên Kurd li dijî DAIŞê şer kirin?
Erê. Yekîneyên Parastina Jinê (YPJ) yek ji hêzên şerker ên bi tevahî jin ên herî navdar di her şerekî nûjen de bûn. Şervanên YPJ di hema hema hemû şerên mezin ên dijî DAIŞê li Sûriyê de beşdar bûn, di nav de Kobanê, Minbic, Reqa û Baxoz. Şervanên jin ên Pêşmerge jî li eniya Iraqê xizmet kirin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Wilson Center — Rêza demî: hilketin, belavbûn û ketina Dewleta Îslamî
Human Rights Watch — Raporên li ser Şingal, Enfal û hoviyên DAIŞê li Iraq û Sûriyê
Encûmena Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî — Rapora sûcên DAIŞê li dijî civaka Êzdî
BBC News — Nûçeyên Dorpêça Kobanê, Şerê Reqayê û eniyên Kurd
Reuters / Associated Press — Nûçeyên operasyonên Pêşmerge, kampanyayên HSD û referandûma Kurdistanê
Air and Space Forces Magazine — Dorpêça Kobanê: hêza hewayî ya koalîsyonê di şer de
Washington Institute — Êzdiyên Iraqê: di navbera PDK û PKK de girtî
PBS Frontline — Rûbirûbûna DAIŞê: rola hevkariya Dewletên Yekbûyî û Kurd
International Crisis Group — Raporên li ser referandûma serxwebûna Kurdistanê û encamên wê yên pişt re